Birinchi Jahon urushi
Биринчи жаҳон уруши (28-июл 1914– 11-ноябр 1918) — одамзод тарихидаги энг йирик қонли урушлардан биридир.
Урушнинг расмий сабаби Сараево воқеаси бўлган, бу ерда 28-июл 1914-йили ўн саккиз ёшли сербиялик миллатчи, студент Гаврило Принcип томонидан Австрия-Венгрия империяси тахти вориси Франз Фердинанд ва унинг рафиқаси Сопҳиэ Чотек ўлдирилган.
Биринчи жаҳон урушида қатнашган мамлакатлар иккита ҳарбий-сиёсий гуруҳга бўлинган:
- Тўртлар иттифоқи: Германия империяси, Усмонийлар империяси, Австрия-Венгрия империяси ва Болгария Қироллиги.
- Антанта: Россия империяси, Франсуз Республикаси, Британия империяси.
Биринчи жаҳон урушида дунёнинг 38 давлати иштирок этди. Уларда 1,5 млрд. дан ортиқ аҳоли яшар эди. Урушга 74 млн. га яқин киши сафарбар этилди. Жами 10 млн. киши ўлдирилди, 20 млн киши эса ярадор бʻолди. Бундан ташқари, жуда кўп кишилар касаллик ва очликдан ўлиб кетди. Биринчи жаҳон урушида унинг асосий иштирокчилари бўлган давлатлар ўз миллий бойликларининг учдан бир қисмини йўқотдилар[1].
Биринчи жаҳон уруши туфайли Россия империясида Феврал ва Октабр инқилоблари ва Германия империясида Ноябр инқилоби бўлиб ўтди. Россия империяси, Австрия-Венгрия империяси, Усмонийлар империяси ва Германия империяси уруш туфайли йўқ бўлди.
Урушда қатнашганлар
Пастроқдаги жадвалда давлатлар уруш эълон қилган вақтлари кўрсатилган. Сариқ тусда дипломатик алоқалар узилганини билдиради, аслида уруш эълон қилинганини эмас.
Уруш эълон қилиш хронологияси
| Сана | Ким эълон қилган | Кимга эълон қилган | |
|---|---|---|---|
| 1914 | |||
| 28-июл |  Австрия-Венгрия
|
 Сербия
| |
| 1-август |  Германия
|
 Россия
| |
| 3-август | Германия
|
 Франсия
| |
| 4-август | Германия
|
 Белгия
| |
 Бирлашган Қироллик
|
Германия
| ||
| 5-август |  Қоратоғ
|
Австрия-Венгрия
| |
| 6-август | Австрия-Венгрия
|
Россия
| |
| Сербия
|
Германия
| ||
| 9-август | Қоратоғ
|
Германия
| |
| 11-август | Франсия
|
Австрия-Венгрия
| |
| 12-август | Бирлашган Қироллик
|
Австрия-Венгрия
| |
| 22-август | Австрия-Венгрия
|
Белгия
| |
| 23-август |  Япония
|
Германия
| |
| 25-август | Япония
|
Австрия-Венгрия
| |
| 1-ноябр | Россия
|
 Усмонийлар империяси
| |
| 2-ноябр | Сербия
|
Усмонийлар империяси
| |
| 3-ноябр | Қоратоғ
|
Усмонийлар империяси
| |
| 5-ноябр | Бирлашган Қироллик Франсия
|
Усмонийлар империяси
| |
| 1915 | |||
| 23-май |  Италия
|
Австрия-Венгрия
| |
| 3-июн |  Сан-Марино
|
Австрия-Венгрия
| |
| 21-август | Италия
|
Усмонийлар империяси
| |
| 14-октябр |  Болгария
|
Сербия
| |
| 15-октябр | Бирлашган Қироллик Қоратоғ
|
Булгариа
| |
| 16-октябр | Франсия
|
Болгария
| |
| 19-октябр | Италй Россия
|
Болгария
| |
| 1916 | |||
| 9-март | Германия
|
 Португалия
| |
| 15-март | Австрия-Венгрия
|
Португалия
| |
| 27-август |  Руминия
|
Австрия-Венгрия
| |
| Италия
|
Германия
| ||
| 28-август | Германия
|
Руминия
| |
| 30-август | Усмонийлар империяси
|
Руминия
| |
| 1-ноябр | Болгария
|
Руминия
| |
| 1917 | |||
| 6-апрел |  Бирлашган Қироллик
|
Германия
| |
| 7-апрел |  Cуба Панама
|
Германия
| |
| 10-апрел | Болгария
|
АҚШ
| |
| 13-апрел |  Боливия
|
Германия
| |
| 20-апрел | Усмонийлар империяси
|
АҚШ
| |
| 2-июл |  Греция
|
Германия Австрия-Венгрия Усмонийлар империяси Болгария
| |
| 22-июл |  Сиам
|
Германй Аустриа-Ҳунгарй Оттоман Эмпире
| |
| 4-август |  Либерия
|
Германия
| |
| 14-август |  Хитой
|
Германия Австрия-Венгрия
| |
| 6-октябр |  Перу
|
Германия
| |
| 7-октябр |  Уругвай
|
Германия
| |
| 26-октябр |  Бразилия
|
Германия
| |
| 7-декабр | АҚШ
|
Австрия-Венгрия
| |
| 7-декабр |  Эквадор
|
Германия
| |
| 10-декабр | Панама
|
Австрия-Венгрия
| |
| 16-декабр | Куба
|
Австрия-Венгрия
| |
| 1918 | |||
| 23-апрел |  Гватемала
|
Германия
| |
| 8-май |  Никарагуа
|
Германия Австрия-Венгрия
| |
| 23-май |  Коста Рика
|
Германия
| |
| 12-июл |  Гаити
|
Германия
| |
| 19-июл |  Гондурас
|
Германия
| |
| 10-ноябр | Руминия
|
Германия
| |
Уруш бошланиши кезидаги қуролли кучлар аҳволи [2]
Қуруқлик ҳарбий кучлари
Қуйидаги жадвалда фақатгина уруш бошидаги қуруқликдаги қўшинлар ҳақида бирмунча статистика маълумотларини беради. Аслида, бир мамлакатнинг ҳарбий кучларини тўлиқ айтиб бўлмайди, бу бир қатор омилларга боғлиқдир. Жаҳон уруши бошланишида битта ҳам мамлакат ундаги уруш ўлчамини ва неча йил давом этишини олдиндан нима бўлишини билиб бўлмас эди.
Биринчи жаҳон уруши кезидаги қуруқлик, денгиз ва ҳаво кучлари нисбатан кўрсатилган.
| Мамлакатлар | Аҳоли сони 1914-йили | Қурукликдаги ҳарбий кучлар | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Тинчлик давридаги ҳарбий кучлар | Ҳарбий кучлар уруш бошланишида | Енгил қуроллар сони | Оғир қуроллар сони | Сафарбарлик тугаган кезидаги ҳарбий кучлар сони | ||||
| Мунтазам қўшинлар | Жангчилар сони уруш бошланишида | Дивизиялар сони | ||||||
| Пиёда аскарлар | Отлиқ аскарлар | |||||||
| Антанта | ||||||||
| Россия Империяси | 169 400 000 | 1 284 155 | 2 500 000 | 122 | 36½ | 6848 | 240 | 5 460 955 |
| Франсия | 39 600 000, колонияларида 55 500 000 | 884 000 | 2 689 000 | 92 | 10 | 3960 | 688 | 3 781 000 |
| Британия империяси | 47 000 000, колонияларида 393 500 000 | 411 400
Ҳиндистон армияси билан |
566 778, резерв, дивизия ва экспедиция қўшинлари билан | 6 | 1 | 1226 | 126 | 1 000 000 |
| Белгия | 7 700 000, колонияларида 15 000 000 | 100 000 | 166 000 | 6 | 1 | 656 | 85 | 175 000 |
| Сербия қироллиги | 4 500 000 | 52 000 | 247 000 | 12½ | 1 | 564 | — | 380 000 |
| Қоратоғ қироллиги | 440 000 | 2 000 | 60 000 | — | — | 104 | — | 60 000 |
| Жамида | 248 640 000, колонияларда 464 000 000 | 2 733 555 | 6 228 778 | 238½ | 49½ | 12 132 | 1 013 | 10 856 955 |
| Марказий давлатлар | ||||||||
| Германия империяси | 64 900 000, колонияларда 12 300 000 | 768 000 | 2 147 000 | 121½ | 11 | 7 312 | 2 076 | 3 822 000 |
| Австрия-Венгрия империяси | 52 800 000 | 478 000 | 1 421 250 | 49½ | 11 | 3 920 | 168 | 2 300 000 |
| Жамида | 117 700 000, колонияларда 12 300 000 | 1 246 000 | 3 568 250 | 171 | 22 | 11 232 | 2 244 | |
| Мамлакатлар | Аҳоли сони 1914-йили | Мунтазам қўшинлар | Жангчилар сони уруш бошланишида | Пиёда аскарлар | Отлиқ аскарлар | Енгил қуроллар сони | Оғир қуроллар сони | Сафарбарлик тугаган кезидаги ҳарбий кучлар сони |
| Дивизиялар сони | ||||||||
| Тинчлик давридаги ҳарбий кучлар | Ҳарбий кучлар уруш бошланишида | |||||||
| Қурукликдаги ҳарбий кучлар | ||||||||
Денгиз ҳарбий кучлари
* Қурилиб бўлганлари
** Қурилаятганлари
| Мамлакатлар | Денгиз ҳарбий кучлари | Одамлар сони | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Жанговар кемалар, дредноутлар ва дредноут-крейсерлар | 2-турдаги крейсерлар | 3-турдаги крейсерлар | Енгил тез юрар крейсерлар | Қирувчилар | Сув ости кемалари | Тинчлик давридаги экипаж сони | Ҳарбий-ўқитилганлар сони | Сафарбарлик қилинганлар сони | Ҳаво кучлари (самолёт) | |||||||
| * | ** | * | ** | * | ** | * | ** | * | ** | * | ** | |||||
| Антанта | ||||||||||||||||
| Россия Империяси | — | 11 | 2 | — | 6 | — | 2 | 4 | 30 | 45 | 13 | 14 | 59 500 | 5 650 000 | 19 000 000 | 216 |
| Франсия | 3 | 4 | 9 | — | 11 | — | 3 | — | 54 | 3 | 35 | 21 | 69 500 | 5 067 000 | 6 300 000, колонияларда 1 394 000 | 162 |
| Британия империяси | 29 | 13 | 10 | — | 30 | — | 31 | 20 | 98 | 29 | 47 | 24 | 151 000 | 1 203 000 | 4 970 000, колонияларда 4 526 000 | 30 |
| Белгия | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 3 800 000 | — |
| Сербия қироллиги | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 440 000 | 750 000 | — |
| Қоратоғ қироллиги | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 50 000 | — |
| Жамида | 32 | 28 | 21 | — | 47 | — | 36 | 24 | 182 | 77 | 95 | 59 | 280 000 | 12 360 000 | 41 290 000 | 408 |
| Марказий давлатлар | ||||||||||||||||
| Германия империяси | 18 | 8 | — | — | 20 | — | 16 | 6 | 97 | 24 | 20 | 23 | 79 000 | 4 900 000 | 13 150 000 | 232 |
| Австрия-Венгрия империяси | 3 | 1 | 3 | — | 6 | — | 4 | — | 18 | — | 4 | 4 | 23 000 | 3 000 000 | 9 000 000 | — |
| Жамида | 21 | 9 | 3 | — | 26 | — | 20 | 6 | 115 | 24 | 24 | 27 | 102 000 | 7 900 000 | 22 150 000 | 232 |
| * | ** | * | ** | * | ** | * | ** | * | ** | * | ** | Тинчлик давридаги экипаж сони | Ҳарбий-ўқитилганлар сони | Сафарбарлик қилинганлар сони | Ҳаво кучлари (самолёт) | |
| Мамлакатлар | Жанговар кемалар, дредноутлар ва дредноут-крейсерлар | 2-турдаги крейсерлар | 3-турдаги крейсерлар | Енгил тез юрар крейсерлар | Қирувчилар | Сув ости кемалари | ||||||||||
| Денгиз ҳарбий кучлари | Одамлар сони | |||||||||||||||
Дастлабки ҳодисалар
Уруш бошланишидан олдин Европадаги буюк давлатлар — Германия, Австрия-Венгрия, Италия, Франсия, Британия, Россия орасида қарама қаршиликлар юзага келган эди.
Германия империяси 1870—1871-йилларда Франсия-Пруссия уруши туфайли юзага келганда, у бошидан Европа минтақасида сиёсий ва иқтисодий ҳукмрон бўлишни ҳоламаган эди. Унинг яратувчиси Отто фон Бисмарк Германиядаги географик аҳволни ва қўшни давлатлар иқтисодий ва ҳарбий кучлилигини тушунар эди, у бундай деди:
Кучли Германия фақатгина уни тинч қолидиршларини ва дунёда ривожланишни беришишини истайди, шу сабабдан у кучли армияга эга бўлиши керак, сабаби кимнинг қўлида қилич бўлса, унга ҳеч ким ҳужум қилишни истамайди… Ҳамма давлатлар, шу таризда Франсия биздан муҳтождир, қанча таризда мумкин бўлса улар коалиция тузушдан ва бир бири билан рақиб бўлишдан бош тортадилар[3].
Аммо 188-йиллар ўртасига келиб Германия иқтисодий ва ҳарбий таризда кучли бўлди ва Европада устунлик бўлишга курашди. Германия мустамлака экспансиялашга кеч киришди ва деярли мустамлакаларсиз қолди, шу сабабдан Германия капитали бозор касодисиз қолди. Бундан ташқари Германияда тез ўсиб бораётган аҳолисига ҳаёт бўшлиғи етишмаётган эди ва озиқ-овқат тақчилиги юзага келган эди. Германия фойдаси ва капитали учун дунёни ўзгартириш керак эди. Бу Германия Европа минтақасида устун туруши керак эди ва Буюк давлатларни тор мор этиш керак эди, бундан ташқари улар дунёни бўлиб бўлишган эди: Россия, Франсия в Германия.
ХИХ-аср охирида Германиянинг тажовуз режалари қўшни мамлакатларга ойдинлашиб бора берди. Шу сабабдан 1891-йили Россия ва Франсия ҳарбий иттифоқ тузишдилар, 1907-йилда эса Англия ҳам бу иттифога қўшилди. Бу давлатлар „Қалбий ҳамжиҳатлик“ номи билан иттифоқ тузишдилар — Антанта
1878-йилда бўлиб ўтган Берлин конгрессида Австрия-Венгрия империяси Болқондаги Босния ва Герсеговинани босиб олиш ҳуқуқини қўлга киритди. Унинг мақсади бу ҳудудни қулай имконият туғулиши билан босиб олиш эди. Ниҳоят, 1908-йилда Австрия-Венгрия ва Россия муносабатлари янада кескинлаштириб юборди. Жумладан, бу ҳодиса славян халқлари орасида Россия обросига ҳам путур етказди. Чунки, Россия Австрия-Венгрия истилосининг олдини ола олмади. Бунга Германиянинг АвстрияВенгрияни қўллаб-қувватлаши, унинг Россияга қарши уруш эълон қилиши мумкинлиги ҳақидаги дўп-пўпсилари сабаб бўлди[4].
Яқин Шарқда кўп давлатларнинг қизиқиши бор эди, И ва ИИ Болқон урушидан сўнг Усмонийлар империясининг аҳволи ёмонлашди, империя бўлиниш арафасида эди. Германия Усмонийлар империясининг бўлинишига қарши чиқа бошлади. Бундан ташқари Россия қандай қилиб бўлса ҳам Усмонийлар Қора ва Эгей денгизларида назорат қилмаслигига қарши чиқди. Бу Россияни Ўрта денгизга чиқишига олиб келар эди.
Россия босқинчилик сиёсатининг асосий йўналишлари Болқон, Узоқ Шарқ, Туркияга қарашли Қора денфиз билан Ўрта денгизни боғловчи Дарданелл ва Босфор бўгўзлари ҳамда Ўрта Осиёда ўз ҳукмронлигини ўрнатиш эди.
Антанта иттифоқи (1907-йилда Россия-Франсия иттифоқи, Англия-Франсия келишуви ва Англия-Россия келишувидан сўнг иттифоқ расмийлаштирилган): Россия империяси, Британия империяси, Франсия.
Учлар иттифоқи: Германия империяси, Австрия-Венгрия империяси, Италия қироллиги.
Аммо Италия 1915-йилда Антанта тарафида урушга кирди, лекин Германия ва Австрия-Венгрияга уруш кезида [[|Усмонийлар империяси|Туркия]] ва Болгария қироллиги қошилишдилар, Тўртлар иттифоқи ташкил этилди (ёки Марказий давлатлар).
Биринчи жаҳон уруши бошланиши
Уруш бошланишидаги ҳарбий кучлар
Биринчи жаҳон урушида арафасида Франсия Европадаги энг кучли армияга эга эди (мустамлаклар қўшинларини ҳисоблаганда) — 882 907 одам. Бунинг сабаби 7-август 1913 йилда тасдиқланган қонун эди, бу қонунда ҳизмат муддати 2 йилдан 3 йилгача кўпайтирилди ва чақириш ёши 21 ёшдан 20 ёшгача туширилган эди. Германия армиясида ҳам деярли шунча миқдорда одамлар бор эди.
Сараеводаги қотиллик
28-июн 1914-йили Франс Фердинанд Босния пойтахти Сараевога ташриф буюради. У аннексияланган Босния ва Герцеговина ҳудудларини кўришга келади, у билан бирга унинг рафиқаси София Хотек бор эди. Олти одам гуруҳи (Cвжетко Поповиć, Гаврило Принcип, Муҳамед Меҳмедбаšиć, Неделжко Čабриновиć, Трифко Грабеž, Васо Čубриловиć) „Ёш Босния“ ташкилотидан эди. Улар эксгерцога суиқасд уюштиришлари керак эди. Эксгерцогнинг намойиши кезида у рафиқаси билан машинада кетаётганда Čабриновиć машинага граната улоқтиради, аммо граната тегмайди. Айрим одамлар яқин атрофда портлашдан жабрланадилар, аммо Фердинанднинг намойиши давом этади.
Бир соат ўтиб Фердинанд касалхонадан чиқди, у ерда у касалларни ташриф буюрган эди. Унинг кузатиб борувчи соқчилари адашиб бошқа кўчага кетди ва у ерда 19 ёшли босниялик серб миллатчиси Гаврило Принcип турган эди. У Франс Фердинандни ва рафиқаси Софияни отиб ўлдиради.
Франс Фердинанд Австрия-Венгрия империясининг тахти вориси деб ҳисобланар эди. У славянофил бўлган ва у Австрия, Венгрия, Славян ерларида Габсбурлар томонидан федерациялар тузушлигига тарафдор болган, Австрия-Венгрия федерация ўрнига.
Гаврило Принcип „Ёш Босния“ ташкилот аъзоси бўлган, бу ташкилот 1912-йили Италиянинг „Ёш Италия“ инқилобий ташкилотига ўхшаш асосида тузилган ва улар ҳамм жунубий славян ерларини бирлашиштириш учун курашганлар. Буюк Сербия давлатини тузишмоқчи бўлганлар.
Июл инқирози
5-июл Германия империяси Сербия билан уруш бўлса, Австрия-Венгрияни қўллаб-қувватлаши ҳақида расмий хабар берди. Сараеводаги қотилликни улар Европада уруш бошлаш учун баҳона қилиб ишлатдилар.
23-июл Австрия-Венгрия ҳукумати Сербияга жуда ҳақоратли талабалар қўйилган ултиматум юборди. Бу ултиматумда ўнта талабалар бор эди ва ултиматумни бажариш учун 48 соат берилди. Сербия ҳукумати ултиматуминг фақат биргина талабига, яъни суиқасд юзасидан ўтказиладиган тергов ишларини Австрия-Венгрия давлат ҳуқуқий идоралари олиб боришига розилик бермади. Бундан кейинг Австрия Сербия билан дипломатик алоқаларини узди.
25-июл куни Сербия сафарбарликни эълон қилди, бу Австрия-Венгрия юборилган ултимтумга жавоб бўлди.
26-июл куни Австрия-Венгрия ҳам сафарбарликни бошлади, Россия ва Сербия чегараларида қўшинлар юборилди.
28-июл Австрия-Венгрия Сербияга уруш эълон қилди ва Сербия чегараларини босиб ўтди. Белград шаҳрида Австрия-Венгрия оғир артиллерия билан отишни бошлади. Россия Сербияни босиб олишларига йўл қўймаслигини эълон қилди.
29-июл Николай ИИ Вилгелм ИИга телеграм юборди, у ерда „Австрия-Сербия можаросини Гаага конференсияси ҳал қилишсин“ деган таклиф юборилди. Вилгелм ИИ бу телеграмага жавоб бермади[5][6][7][8][9][10].
29-июл Германия армиясида таътил бекор қилинди.
30-июл куни Франсияда қисман сафарбарлик бошланди.
31-июл куни Россия империясида ҳамма армия қўшинлари сафарбарлиги бошланди.
Шу куни ёқ Германияда „уруш аҳволи“ ҳақида эълон қилинди. Германия Россияга ултиматум ёборди: армияга чақиришни тўхтатиш, ёки Германия Россияга уруш эълон қилади. Франсия, Австрия-Венгрия ва Германия умумий сафарбарликни эълон қилдилар. Германия ўз қўшинини Франсия ва Белгия чегараларига юборади.
Эрталаб 1-август куни Англия бош вазири Эдwард Грей Германия билан Россия ўртасида уруш бўлса, Англия аралашмаслиги ҳақида Германия элчисига сўз берди, фақатгина Франсияга уруш эълон қилинмаса[11]. Бундан уч кун олдин 28-июл куни Германия канслери Англияга франсуз ҳудудларини босиб олмаслигини айтган эди шарти фақатгина у урушга аралашмаса. Грей 30-июл куни бу „шармандалик таклифни“ Жамоалар палатасида" рад қилди[12].
1-август куни Германия Россияга уруш эълон қилди, шу куни ёқ немис армияси Люксембургга кириб боради.
2-август куни Германия Люксембургни тўлиқ босиб олди. Белгияга немис қўшинларини Франсия чегарасига қўйиб юбориши ҳақида ултиматум қўяди. Бу таклифга 12 соат берилди.
3-август куни Германия Франсияга уруш эълон қилди, уни „Германияга уюштирилган ҳужум ва ҳаво бомбардировкаси“ ва „Белгия нейтралитети бузилганлиги“да айбдор қилди.
3-август куни Белгия Германия ултиматумига қарши чиқди.
4-август куни Германия қўшинлари Белгияга кириб бордилар. Белгия қиролли Алберт давлатлардан ёрдам сўради, Белгия нейтралитетига кафолат берганлардан, Лондон Берлинга ултиматум юборди: Белгияга бостириб киришни тўхтатиш ҳақида, бўлмасам Англия Германияга уруш эълон қилади. Ултиматум таклифи ўтиб бўлгандан сўнг Бирлашган Қиролли Германияга уруш эълон қилади ва Франсияга ёрдам тарифида қўшинларини юборди.
6-август куни Австрия-Венгрия Россияга уруш эълон қилди.
1914-йилги воқеалар
Уруш 1914-йили икки фронтга болинди. Асосий уруш воқеалари Франсия ва Россия ҳудудларида, яна Балқон (Сербияда), Кавказ, Яқин Шарқда бўлди (1914-йилдан бошлаб), Европа мамлакатларининг мустамлакаларида — Африка, Хитой ва Океанияда ҳам бўлди. 1914-йили ҳамма урушда қатнашган мамлакатлар урушни нечадир ой ичида ҳужум орқали тугатмоқчи эди, аммо улар уруш бунчаликга сўзилиб кетишини билмаган эди.
Жанговар жараён ҳаракатлари
Франсияда бўлган уруш ҳаракатлари — Ғарбий фронт
Уруш бошланишига ойида душманларнинг стратегик режалари
Германия уруш бошланишида яхшигина тайёргарлик кўрган эди, у Шлиффен режаси билан Франсияни дарҳол босиб олиши керак эди, олдидан Россия сафарбарлик қилмасидан ва ўз қўшинлари чегарага юбормасидан олдин. Ҳужум Белгия ҳудудиан режалаштирилган эди (бу билан Франсия кучларидан ўца бўлар эди), Парижни олдиндан 39 кун ичида олиш керак эди.
Қисқа қилиб этганда бу режа Вилгелим ИИ билан айтилган эди: „Бизнинг тушлигимиз Парижда бўлади, нонуштаниз эса — Санкт-Петербургда“. 1906-йили бу режа ўзгартирилган эди (Германия бош штаб генерали кенжа Молтке раҳбарлигида) ва бу режада унчалик кўп ўзгаришликлар бўлмади — Асосий қўшинларни бар бир ҳам Шарқ фронтида қолдириш керак эди, Белгия орқали ҳужум қилиш, аммо урушга аралашмайдиган Нидерландияга тегилмаслги керак эди.
Франсия эса ўз ҳарбий доктринасини (17-Режа деб ном олган) Элзас-Лотарингия озод қилинишидан бошланиши керак эди. Франсузлар Германия асосий кучлари Элзасга қарши бўлади деб кутган эдилар.
Германия ҳарбий кучлар Белгия бостириб кириши
4-август куни Шлиффен режасига кўра Германия қўшини Белгия чегарасидан ўтди ва унинг ичкарисига қараб йўл олди. Белгия армияси немис армиясидан ўн баравар камроқ эди ва улар тўсатдан немис армиясига қарши чиқдилар, аммо ҳужумчиларни тўхтатиб қололмади. Германия армияси Белгия қалъаларидан ўтди ва уларни тўсиб олди: Леж (16-август куни бой берилди, Леж ҳужуми), Намур қалъаси (25-август куни бой берилди, Намур қамали) ва Антверпен қалъаси (9-октябр куни бой берилди), — Германия армияси Белгия армиясини ҳайдаб юрдилар ва 20-августда Брюсселни босиб олдилар, шу куни ёқ улар инглиз-франсуз кучларига тўқнашдилар. Белгия ҳукумати Франсиянинг шимолда жойлашган Ҳавр шаҳрига қочдилар. Белгия қироли И Алберт (Белгия қироли) ҳужум қила оладиган ҳарбийлар билан Антверпен қалʻасини ҳимоя қилди (Антверпен қамалини кўринг).
Германия Белгияга уруш эълон қилмай босиб борди, буни Германия бош штаб раҳбари кичик Молтке зарурати керак эмаслигини айтди: „Уруш эълон қилиш кераги йўқдир, сабаби ҳукумат раҳбарияти бўлаятган воқеаларни тушунади[13]“
Франсия қўмондонлигига Белгияга бостириб кириш кутилмаганлик бўлди. Аммо франсузлар ўз қўшинлар юборишни ташкил қилолди, немислар режасидан кўра тезроқ буни қилолдилар.
Элзас ва Латаринги воқеалари
7-август куни франсуз кучларининг 1-чи ва 2-чи армияси Элзасга ҳужум уюштирдилар, 14-августда эса Лотарингияга. Бу ҳужум франсузлар учун жуда муҳим эди, сабаби Элзас-Лотарингия ҳудуди Германия томонидан Франсия-Пруссия урушида мағлубиятдан сўнг 1871-йили ториб олинган эди. Франсия армияси Германия ҳудудига кириб борди, улар Саарбрюккен (Лотарингия операциясини кўринг) ва Мюлҳаузен (Мюлҳаузен жангини кўринг). Бундан ташқари Белгияда немис армияси ҳужум қилётганда, франсуз армиясининг бир қисми у ерга томон боришга мажбур бўлдилар.
Давом этилган жавоб зарбаларидан кейинг, франсузлар августнинг охирида чекинишга мажбур болдилар, улар Германияда босиб олган ва озгина Франсия ҳудуларини қолдирдилар.
Чегара жанги
20-август куни инглиз-франсуз ва немис қўшинлари Франсия-Белгия чегаралига яқинлашдилар. Чегарада жанг бошланди. Франсия қўмондонлиги уруш бошланишида Германия қўшинлари Белгияга бостириб киришишини кутмаган эди, шу сабабдан асосий Франсия қўшин кучлари Элзас билан чегарада тўпланган эди. Германия армияси Белгияда тажовузлигидан сўнг, франсузлар қўшинларни немислар тарафига ўпирилиш учун юборишни бошладилар, лекин немислар қўшинига яқинлашган вақтда, иттифоқдошлар қўшинлари тартибсизлик ҳолатида бўлган эди. Франсузлар ва британлар учта алоҳида қарама қатнашсиз қўшин гуруҳлари билан урушни бошлашга мажбур бўлдилар. Белгия ҳудудида, Монсда, Британия экспедцион корпуси жойлашган эди, ундан шарқий-жануб тарафда, Шарлеруада 5-чи франсуз армияси бор эди. Арденналарда Франсия, Белгия ва Люксембург чегараси атрофида 3-чи ва 4-чи франсуз армиялари бор эди. Ҳамма уч инглиз-франсуз гуруҳ қўшинлари жуда ўгир мағлубиятга учрадилар. (Монс уруши, Шарлеруа уруши, Арденна операцияси (1914)ни қаранг). 250 минг атрофида одамларни йўқотгандан сўнг, немислар шимолдан катта фронт билан Франсияга бостириб киришдилар, асосий зарбани ғарбда, Париждан айланиб ўтишда амалга оширдилар, шу тариқа франсуз армиясини қуршовга олдилар.
Германия армиялари жадал олға юрдилар. Англия қўшинлари қирғоқ томонга чекиндилар. Франсия қўмондонлиги Парижни немислардан ушлаб қолишни ҳисобламади ва потахтни беришга тайёргарлик кўрди, ҳамма қўшинларни эса Сена дарёсидан узоқликга юбордилар. 2-сентябр куни Франсия ҳукумати Бордога қочдилар. Шаҳар мудофаасини генерал Галлиэни бошқарди. Август ойида франсуз армияси мағлубиятга учрагандан сўнг, қўмондонлик қилган генерал Жоффра тезликда ўзини ёмон кўрсатган генералларни алмаштиришишга киришди (ҳаммасидан 30 %гача); франсуз генералитетини янгилаш ва ёшартириш кейинчалик жуда яхши баҳоланди.
Марн жанги
Германия армиясини Парижни босиб олиш ва франсуз армиясини қўршовга ололмади, сабаби немис армиясининг кучи етмади ва улар операцияни тугата олмадилар. Қўшинлар юз километр жангларни босиб ўтиб жуда ҳам чарчадилар, алоқа йўллари чўзилиб кетди, флангларни ва янги пайдо бўлган тешикларни бекитиш учун ҳеч нарса йўқ эди, захиралар тугади, у ёққа, бу ёққа франсузларни хайдаш қийинроқ бўлди, шу сабабдан қўмондон бу таклифга келишди: фон Клюкнинг 1-чи қўшини ён томон ҳийла бажариётганда, улар фронтда ҳужумни қисартишлари ва франсуз қўшинини Парижда айланиб ўтиш пайтида чуқур ўраб олмасликлари керак эди, яъни Франсия пойтахтининг шарқида шимолроқ томонига бурилиб ва франсуз армиясига кучли ҳужум қилишлари керак эди. Парижнинг шарқ шимолроқ томонига бурилаётганда, немислар ўзининг қўшинини франсузлар гуруҳига орқа томондан зарба қилиш учун юбордилар, франсуз армияси Парижни ҳимоя қилаётган эдилар. Ўнг томондаги қўшинни бекитиш билан орқа томондан ҳеч нима йўқ эди. Иккита корпус ва от дивизиялари бошидан гуруҳ ҳужум қилишлари учун мўлжаланган эди, аммо улар Шарқий Пруссияга Германия 8-чи қўшинига ёрдам беришлари керак эди, сабаби улар мағлубиятга учрамоқда эди. Бундан ташқари Германия қўмондонлиги бораётган вақтида ўз ҳийласига муқарар эди: Парижга етмасдан туриб, рақибнинг ҳаракацизлигига ишониб қўшинлар шарқ томонга бурилдилар. Франсия қўмондонлиги кечиктирилмасдан Германия армиясига бекитилмаган қўшинларга ҳужум уюштирдилар. Шундай қилиб Марнда биринчи жанг бошланди, иттифоқчилар ўз фойдасига жанговар жараёнларни амалга оширолдилар, фронтда Германия қўшинларини Вердендан Аменгача 50-100 километрга мағлуб қилолдилар. Марндаги уруш жуда шиддатли бўлган эди, аммо узоқ давом этди. Асосий жанглар 5-сентябр куни бошланди, 9-сентябр куни эса Германия армияси мағлубиятга учрашиши аниқ болган эди, 12 —13 сентябр кунлари немис армиялари Эна ва Вел дарёси чегараларига чекиниши тугади. Чекиниш ҳақидаги буйруқни тушунишлик билан кутиб олинди. Натижасида, шу вақтгача биринчи маротаба уруш ҳаракатлари немис армиясида мағлубиятликга учрашганидан сўнг, улар умидсизлик ва тушкунлик аҳволида эди. [14] Марндаги жанг ҳамма тарафлар учун жуда катта руҳий аҳамиятни билдирар эди. Франсузлар учун немислар устидан биринчи ғалаба бўлди, улар Франсия-Пруссия урушида мағлубиятга учраганларидан сўнг, бу устунликни билдирар эди. Марндаги урушдан сўнг Франсияда таслимчилик кайфиятлари пасайди. Инглизлар ўз армияси етарли кучликга эгамаслигини тушундилар ва кейинчалик ўз ёлланишларини Европада ҳарбий кучларини кўпайтиришга киришдилар ва жанговар таёргалигини кучайтирдилар. Германиянинг Франсияни тез вақтда тор мор қилиш режалари барбод бўлди; бошчилик қилган бош штаб генерали Молтке Фалкенхайн билан алмаштирилди. Генерал Жоффра эса Франсияда катта обрўга эга бўлди. Марндаги жанг Франсиядаги бўлиб ўтган воқеалар орасида энг тенгсиз воқеалардан бири бўлди, биндан кейинг инглиз-франсуз қўшинлари чекишни бошладилар, фронт стабиллашди, рақибларнинг кучлари эса тенглашди.
„Денгизга қочиш“. Фландриядаги жанг
Марндаги жанг „Денгизга қочиш“ жараёнига ўтди. Йўлланиб иккала армия бир бирини ён бошидан ўраб олишишига ҳаракат қилган эди, буни деб фронт чизиғида туташишлигига олиб келди, Шимолий денгизга тарқалиб. Бу армиянинг ҳаракатлари ялпоқ, аҳоли зич, йўллар тўйинган ва темир йўллари очиқ жойда жойлашган эди, шунинг учун улар одатдан ташқари сафарбарлик билан фарқланар эди; тўқнашувлар фронт стабиллаши билан тугаганда, иккала томон ўз қўшинларини шимол томонга, денгиз тарафга тез кўчиришар эдилар ва жанглар қайтадан кейинги босқичда давом бўлар эди. Биринчи босқичда (сентябр ойининг иккинчи яримида) жанглар Уаза ва Сомма дарё бўйларида бўлиб ўтди, кейинг, иккинчи босқичда эса (29-сентябр — 9-октябр), жанглар Скарп дарёсининг яқинида бўлди (Аррас жанги (1914) кўринг); учинчи босқичда уруш Лиллда бўлди (10 — 15 октябр), Изер дарёсида (18 — 20 октябр), Ипрада (30-октябр — 15-ноябр). 9-октябр куни Белгия армиясининг қаршинлигининг охирги марта мағлуб бўлдилар — Антверпен, мажақланган Белгия қўшинлари инглиз-франсуз қўшинларига қўшилдилар, четдаги шимолий вазиятни фронтда эгалаб. 15-ноябрга келиб Париж ва Шимолий денгиз бўшлигида иккала томон тарафидан қўшинлар тўлиб кетди, фронт стабиллашди, немисларнинг кириб келувчи имкониятлари тугамоқда эди ва иккала томонлар вазиятли жангга ўтдилар. Антантанинг аҳамиятли ютуғини портларни ушлаб олганини эца бўлади, Англия билан қулай денгиз хабарлари учун (аввало Кале билан)
Томонларнинг 1914-йилги вазиятлари
1914-йилнинг охирига келиб Германия Белгияни деярли тўлиқ босиб олди. Фронт Остенде қирғоғида бошланган эди ва тўгри Ипрнинг жануб томонига йўлланган эди. Шундай қилиб Антантада фақатгина Фландриянинг Ипр шаҳри билан бир қисми қолди, Лилл немисларга берилди. Кейин фронт Аррасдан Нуаёнгача йўлланган эди (немислар фойдасига), Ланга шарқ томонига қайирилди (франсузлар фойдасига), кейин Суассоннинг шимол тарафига (франсузлар учун). Бу ерда фронт Парижга ёндашган эди (тахминан 70 км) ва бу ердан Реймс орқали (франсузлар фойдасига) Шарқ томонга йўлланган эдилар ва Верден мустаҳкамланган туманидан ўтар эди. Франсузлар йўқотган ҳудудлар дук шаклида 380 —400 км фронт узунлигида эди, чуқурлиги энг кенг жойда эди, 100 —130 км урушдан олдинги Франсия чегаралари Париж томонида. Бундан кейинг, Нанси туманида, 1914-йилда бўлган минтақада фаол жанг ҳаракатлари тугаган эди, фронт кейинчалик Франсия ва Германия чегараларида йўлланган эди. Нейтрал Швейсария ва Италия (ҳозирча) урушда қатнашмаган.
Франсияда 1914-йили бўлган уруш ҳаракатларининг якуни
Бу ҳаракатлар ўзининг жўшқинлиги билан фарқ қилар эди. Йирик армиялар иккала томондан фаол ва тез усталик билан ҳаракат қилар эдилар, бунга тўйинган ёллар туманларда тасир қилди. Қўшинларнинг жойланиши ялпи фронтни ҳар доим ҳам ҳосил қилмас эди, қўшинлар узоқ вақтли мудофаа чизиқларини барпо қилмас эдилар. 1914-йилнинг ноябрига келиб стабилл чизиқ фронти букланишни бошлади. Иккала томонҳам ўзининг ҳужумкорлик вазиятини йўқотдилар, хадақлар ва сим тўсиқлар қуришишига киришдилар, улар ҳар доим ишлатилишишига керак эди. Уруш вазият фазосига кирди. Сабаби Ғарбий фронтнинг узунлиги (Шимолий денгиздан Швейсариягача) 700 кмни ташкил этди, қўшинлар зичлиги эса Ғарбий фронтдан кўра у ердан анчагина кўп эди. Бу кампанияинг хусусияти шиддатли ҳарбий ҳаракатлар фақатгина фронтнинг шимолий яримида бўлгани эди (Верден мустаҳкамланган туманидан шимолроқ), иккала тарафлар асосий кучларини бир жойга тўпладилар. Верден фронти ва ундан жануброқ иккала тарафдан иккинчи даражали бўлиб ҳисобланар эди. Франсузлар йўқотган ҳудудлар (Пикардия маркази бўлиб ҳисобланган) жуда зич ва сераҳоли бўлган, бамисоли қишлоқ уй жалилига ва индустиал қарашига нисбатан. 11-ноябр куни Лангенмарк жангида немислар ҳужум қилишди, бу ҳужум ўзи билан жамоатчиликни ҳайрон қолдириб, бемаънлигини ва одам умрини менсимаслик кўрсатган эди, инглиз пулемотлари қисимлари тажрибасиз ёш одамлардан олинган эди — студентлар ва ишчилар. Шундан кейинг бош қомондонлар шунга ўхшаш тартибларни қайтаришни бошладилар, аскарлар эса шу урушда „пушка гўшти“ каби кўринишга олинди.
1915-йилга келиб урушаётган давлатлар урушдан олдин уюштирилган режалари бой берганини анладилар, — уруш жуда узоқ чўзилиб кетди. Германия Белгияни деярли тўлиқ босиб олиб ва Франсиянинг айрим қисмини босиб олса ҳам, — унинг асосий мақсади — франсузларни жадал ғолиб қилиш режаси бажариб бўлмаслиги аниқ бўлди. Антантага ҳам, Марказий давлатларга ҳам одамзод кўрмаган урушни бошлаши керак бўлди — ҳолсизлантирадиган, узоқ бўладиган ва одамларни ва иқтисодиятни тотал сафарбалигини мажбуриятига олиб келди. Урушдан олдинги йиғилган ўқ-дорилар фақатгина 1914-йилнинг охиригача етди ва уларнинг ишлаб чиқаришини тезда қўйиш зарур бўлди. 1914-йилдаги оғир артиллетияларнинг, Германиядан ташқари аҳамиятлигини кўрасатди, урушдан олдин уларга баҳо бериламаган эди. Уруш позицияга ўтиш муносабати билан инженер-сапёр аскарларнинг аҳамияти кучайди. Шундан ташқари уруш қўрғонларнинг нозиклигини кўрсатди, улар дала аскарларигина бўлса мудофаа бўлиши аниқ бўлди.[15]
Германиянинг урушда муваффақияцизлиги яна бир сабаб бўлган эди — Италия, Учлик иттифоқининг учинчи аъзоси, Германия ва Австро-Можаристон томонида урушишдан бош тортди.
Шарқий фронт
Шарқий фронтда уруш 2(15)-августда бошланган, немис қўшинлари Калишни босиб олгандан сўнг.
3 (16)-августда Ченстохова босиб олинди.
Шарқий-Пруссия операцияси
4 (17)-август рус армияси Шарқий Пруссияга ҳужум қилиб чегарадан ўтди. 1-чи армия Кöнигсберг томон шарқдан Мазур кўлларига ҳаракатни бошлади, 2-чи армия — улардан ғарбдан. Биринчи ҳафтада рус армияларининг ҳаракатлари омадли бўлган эди, 7 (20)-августда бўлиб ўтган Гумбиннен-Голдап жанги рус армияси фойдасига тугади. Аммо рус армиялари фронтда қўмондонларнинг бўлиб ўтган хатолари сабаб ғалаба самараларидан фойдалана олмадилар, улар вазиятни хато баҳолашган. 1-чи рус армияси ҳужум қилишни тўхтатдилар, бу ҳақида радиоэфирда очиқ эълон қилинган эди ва немислар ўз кучини 2-чи рус армиясига жала этдилар. 13—17 (26-30)-август 2-чи армия Александр Самсонов Василевич генерал Самсонов жуда ачинарли мағлубиятга учради, олти корпусдан иккитаси айланиб олинди ва асирликка олинди. Немис анъансида бу воқеаларни Танненберг жанги деб номланади. Шундан кейинг 1-чи рус армияси немис армияси томонидан айланиб олиш хавфи бўлгани сабабли, ўзининг бошланғич позициясига жанглар билан қайтди ва қайтиш 3 (16)-сентябр якунланди. Фронтнинг комадири Жилинский ўз лавозимидан олинди. 1-чи армияни қўмондонлик қилган генерал Ренненкампф ҳаракатлари омадсиз деб ҳисобланди, бу ўз мобайнида биринчи эпизод бўлиб, немис фанилияси билан бўлган генералларга ишончизликни олиб келди. Немис анъаналарида ушбу воқеалар уруш мобайнида улуғ ғалаба бўлиб ҳисобланиб, шу ерда катта Танненберг мемориали қурилди, кейинчалик шу ерда фелдмаршал Генденбург кўмилди.
Галицийда жанги
5 (18)-августда бошланган бўлиб, рус армияларининг ҳаракатланган кучлари (5та армия) ва эрсгерсог Фридрих қўмондонлигида тўртда австро-можар армиялари ўртасидаги миқёси бўйича энг йирик ҳаракатланган кучлар бўлиб ҳисобланади. Лвов марказига ҳужумга эга бўлиб, рус армиялари катта фронтга (450 — 500 км) ҳужумга ўтишдилар. Катта армияларнинг узун бўлган фронтда жанг ҳаракатлари кўп мустақил бўлган операцияларга бўлиниб кетди, улар ҳужум қилиш каби бўлса ҳам, чекинишлар ҳам икки томондан бўлди.
Австриянинг юг томондаги чегарасида ҳаракатлар рус армиялари учун номувофиқ бўлиб келди (Люблин-Ҳолмск операцияси). 19—20 августга (1-2 сентябрга) келиб рус қўшинлари Полша подшоҳлигига чекинишдилар, Люблин ва Ҳелмга. Русларнинг ҳужуми 6 (19)-августда бошланди ва тезда ўпирилди. Биринчи чекинишдан сўнг австро-можар армийлари Золотая Липа ва Гнилая Липа дарёлари ёнгларида кескин тўсқинликлар кўрсатди. Руслар 21-августда (3-сентябрда) Лвовни босиб олишди, 22-августда (4-сентябрда) эса [[Галич (Ивано-Франковск вилояти|Галични). 31-августгача (12-сентябргача) австро-можар армиялари Лвовни қайтариб олиш ҳужумларини тўхтатмадилар, ҳужумлар ғарб ва жанубий-шардан 30—50 км бўлган масофада бўлиб ўтди (Городок — Рава-Руска), аммо улар рус армиясининг толиқ ғалабаси билан якунланди. 11 (29)-сентябрдан Австрия армиясининг умумий чекиниши бошланди (кўпроқ қочишга ўхшар эди, сабаби руслардан чекиниши арзимас эди). Рус армияси юқори ҳужум сурʻатини сақлаб, қисқа вақтда жуда катта ва аҳамиятли бўлган Шарқий Галиция ва Буковинанинг айрим қисмнини босиб олди. 13 (26)-сентябрга келиб фронт ғарбий Лвовда, 120—150 бўлган масофада мустаҳкамланди. Кучли Австриянинг Пшемисл қўрғони рус армиясининг қамалига тушди (Пшемисл қамалини қаранг).
Ушбу ғалаба Россияда шод-хуррамликни олиб келди. Галицияни босиб лоиш Россияда истило каби эмас, Руснинг тарихий ерларини қайтариш каби қабул қилинди (Галиция генерал-губернаторлигини қаранг). Австро-Можаристон ўз армиясининг кучлиги ишончи йўқотди ва кейинчалик Германиясиз катта операцияларга тушишни таввакал қилмади.
Варшава бўртиғида ҳарбий ҳаракатлар
Урушдан олдинги Россиянинг Германия ва Австро-Можаристон билан чегаралари қийин тузулган эди, чегаранинг ўртаси (Варшава бўртиғи) кескин ғарбга берилган эди. Аён иккала томон ҳам урушда фронтни текислашга киришдилар —— руслар Шарқий Пруссиянинг шимолида, жанубда эса Галицияни „ғижимни“ тўғирлашишга киришиб, ҳужум қилишга ҳаракат қилишдилар, бу вақтда Германия эса Варшаванинг марказига ҳужум қилишни бошлаб, „бўртиғни“ текисласжга киришди. Лекин немислар Варшава бўртиғига шимолдан ҳужум қилишни хатарли деб ҳисоблашдилар ва ўз кучларини жанубга, Галиция томонга йўналтирдилар.
15 (28)-сентябрда немислар ҳужуми билан Варшава-Ивангород операцияси бошланди. Ҳужум шимолий-шарқдан олиб борилди, ўз мақсадида Варшава ва Ивангород қўрғонини босиб олиш бўлган эди. 30-сентябрда (12-октябрда) немислар Варшавагача етиб олишдилар ва Висла дарёсининг чегарасини кесиб ўтишдилар. Шидатли бўлган ҳужумлар бошланди, кўпроқ омадлик рус армийсанинг томонида бўлди. 7 (20)-октябрда рус қўшинлари Висла дарёсини кечиб ўтишни бошладилар, 14 (27)-октябрда эса Германия армияси умумий чекинишни бошлади. 28-октябрга (26-ноябрга) келиб, Германия қўшинлари, натижалар олиб келмагандан сўнг, ўзининг дастлабки ўрнига қайтди.
29-октябрдан (11-ноябрдан) немислар урушдан олдинги дастлабки ўрнидан қайтадан шимолий-ғарб томон ҳужумни бошладилар (Лодз операцияси).
Манбалар
- ↑ Маълумот 9-синф дарслигидан олинган. Жаҳон Тарихи 2014, М. Лафасов, У. Жʻораев, Э. Холиқов, Д. Қодирова. (37-§ Биринчи жаҳон урушининг якунлари ва оқибатлари)
- ↑ Малумотлар бу ердан олинган: Заёнчковский Андрей Медардович. Первая мировая война. Раздел первий. Подготовка мировой войни. Глава первая. Вооруженниэ сили обеих сторон
- ↑ Мартин Китчен. Тҳе Cамбридге Иллустратед Ҳисторй оф Германй. — Cамбридге Университй Пресс, 1996. ИСБН 0-521-45341-0 ўзбек тилига таржима қилинган, айрим сўзлар нотоғри бўлиши мумкин ва маноси тушунарсиз бўлиши мумкин
- ↑ Маълумот 9-синф дарслигидан олинган. Жаҳон Тарихи 2014, М. Лафасов, У. Жʻораев, Э. Холиқов, Д. Қодирова. (23-§ Австрия-Венгрия империясининг ташқи сиёсати
- ↑ ҳттп://wwи.либ.бю.эду/индех.пҳп/Тҳе_Wиллй-Ниcкй_Телеграмс
- ↑ Палеолог М. Царская Россия во время мировой войни. — М.: Международниэ отношения, 1991.
- ↑ Палеолог М. Царская Россия во время мировой войни. — М.: Международниэ отношения, 1991. (Глава ХИИ).
- ↑ Бюкенен Дж. Глава 14 // Мемуари дипломата — М.: Международниэ отношения, 1991. ҳттп://милитера.либ.ру/мемо/энглиш/бучанан/14.ҳтмл
- ↑ Бучанан Г. Мй Миссион то Руссиа анд отҳер дипломатиc мемориэс — 1923. — П. 200. ҳттп://www.арчиве.орг/стреам/мймиссионторусси01бучуофт#паге/200/моде/1уп/сеарч/+Ҳагуэ
- ↑ История России. ХХ век: 1894—1939 / Под ред. А. Б. Зубова. — М.: Астрел-АСТ, 2010. — С. 291.
- ↑ „архив нусхаси“. 2010-йил 1-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 14-июл.
- ↑ „архив нусхаси“. 2010-йил 1-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 14-июл.
- ↑ Герҳарт Биндер. Эпоче дер Энцчеидунген // Эине Гесчичте дес 20. Жаҳрҳундерц. — 6. Ауфл. — Стуттгарт-Дегерлоч: Сеэwалд Верлаг, 1960.
- ↑ Герҳарт Биндер. Эпоче дер Энцчеидунген // Эине Гесчичте дес 20. Жаҳрҳундерц. — 6. Ауфл. — Стуттгарт-Дегерлоч: Сеэwалд Верлаг, 1960.
- ↑ „Куличкин С. Кўнгил сўнганлик.“. 2013-йил 9-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 26-июл.