529 plan sahifasining manbasini koʻrish

{{short description|United States savings program for educational expenses}}
{{use mdy dates|date=July 2021}}

{{More citations needed|date=January 2015}}

'''529 rejasi''' (529 plan), yana '''malakali oʻqish toʻlovi dasturi''' (qualified tuition program) deb ham ataladi,<ref name=":2">{{Cite web |date=Feb 15, 2021 |title=Publication 970: Tax Benefits for Education |url=https://www.irs.gov/pub/irs-pdf/p970.pdf |access-date=December 14, 2022}}</ref> — bu Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi [[Tax advantage|soliq imtiyozli]] investitsiya vositasi. U tayinlangan [[beneficiary|benefitsiar]]ning kelgusidagi [[Tertiary education|oliy taʼlim]] xarajatlari uchun jamgʻarishni ragʻbatlantirish maqsadida yaratilgan. 2017-yilda [[Tax Cuts and Jobs Act of 2017|Soliqlarni qisqartirish va ish oʻrinlari toʻgʻrisidagi qonun]] qabul qilingandan soʻng, oliy taʼlimdan keyingi xarajatlar qatorida K–12 davlat, [[Private school|xususiy]] va [[religious school|diniy maktab]] oʻqish toʻlovlari ham 529 rejalari uchun malakali xarajatlar qatoriga kiritildi.

== Umumiy maʼlumot ==
{{Education in the U.S.}}

529 rejalari oʻz nomini [[Internal Revenue Code|Ichki daromadlar kodeksi]]ning 529-boʻlimidan olgan — {{UnitedStatesCode|26|529}}. Aksariyat rejalar boshqa shtatlardan kelgan investorlarni ham qabul qiladi. Shunga qaramay, oʻz shtatidagi 529 rejalariga mablagʻ kiritgan investorlar salmoqli shtat soliq imtiyozlari va boshqa afzalliklarga ega boʻladi. Bunday afzalliklar qatoriga qoʻshimcha grant va [[scholarship|stipendiya]] imkoniyatlari, kreditorlardan himoya hamda shtat moliyaviy yordamini hisoblashda hisobga olinmaslik kiradi. 529 kollej jamgʻarma rejalariga badallar soliq toʻlangandan keyingi mablagʻlar hisobidan kiritiladi. Pul hisobvaraqqa joylangach, u soliqsiz koʻpayib boradi. Mablagʻ malakali taʼlim xarajatlariga sarflansa, rejadan olingan summalar ham soliqqa tortilmaydi.<ref name=":0">{{Cite web |last=Schramm |first=Michael |date=October 22, 2019 |title=What Is a 529?|url=https://www.morningstar.com/articles/948934/what-is-a-529b |access-date=July 29, 2020 |publisher=Morningstar.com}}</ref> 2013-yilda barcha oilalarning atigi 2,5 foizida 529 kollej jamgʻarma hisobvaraqlari bor edi.<ref>{{Cite web|date=February 3, 2016|title=Saving for College and Section 529 Plans|url=https://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2016/saving-for-college-and-section-529-plans-20160203.html |publisher=Board of Governors of the Federal Reserve System}}</ref> 2020-yilning avgust holatiga koʻra, 529 kollej jamgʻarma rejalariga 360 milliard dollardan ortiq mablagʻ kiritilgan.<ref>{{Cite web|last=Hume|first=Madeline|date=October 27, 2020|title=The Top 529 College Savings Plans of 2020|url=https://www.morningstar.com/articles/1006084/the-top-529-college-savings-plans-of-2020|access-date=2020-10-29|publisher=Morningstar, Inc.|language=en}}</ref>

529 rejalarining ikki turi mavjud: oldindan toʻlanadigan rejalar va jamgʻarma rejalari.

* Oldindan toʻlanadigan rejalar
** Oldindan toʻlanadigan rejalar oʻqish uchun toʻlov kreditlarini bugungi narxlarda sotib olish va ularni kelajakda ishlatish imkonini beradi. Shu sababli rejaning samaradorligi oʻqish toʻlovi inflatsiyasiga bogʻliq boʻladi.
** Oldindan toʻlanadigan rejalarni shtatlar yoki oliy taʼlim muassasalari boshqarishi mumkin.
** 2024-yil holatiga koʻra, toʻqqizta shtat oldindan toʻlanadigan oʻqish toʻlovi rejasini taklif qiladi va yangi arizalarni qabul qiladi: Florida, Illinoys, Massachusets, Michigan, Nevada, Pensilvaniya, Texas, Virjiniya va Vashington.<ref>{{cite web |url=http://www.savingforcollege.com/529_plan_details/index.php?plan_type_id=3&mode=Go&page=plans_by_type|title=Prepaid Contract 529 College Savings Plans|work=Savingforcollege.com|access-date=18 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.savingforcollege.com/529_plan_details/index.php?plan_type_id=2&mode=Go&page=plans_by_type|title=Prepaid Unit/Guaranteed Savings 529 College Savings Plans|work=Savingforcollege.com|access-date=30 December 2014}}</ref>
* Jamgʻarma rejalari
** Jamgʻarma rejalarining farqi shundaki, ularda barcha oʻsish asos qilib olingan investitsiyalarning bozordagi natijalariga bogʻliq boʻladi. Bunday investitsiyalar odatda [[mutual fund|investitsiya fondlari]] va [[exchange-traded fund|birja fondlari]]dan (ETF) iborat boʻladi. Investorlar oldindan tayyorlangan investitsiya roʻyxatlari orqali aksiya va obligatsiyalarni tanlashi mumkin.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=SEC.gov {{!}} An Introduction to 529 Plans |url=https://www.sec.gov/reportspubs/investor-publications/investorpubsintro529htm.html |access-date=2022-12-11 |publisher=www.sec.gov}}</ref>
** Koʻpchilik 529 jamgʻarma rejalari yoshga qarab aktivlarni taqsimlashning turli variantlarini taklif qiladi. Bunda benefitsiar (beneficiary) kollej yoshiga qanchalik yaqinlashsa, asos qilib olingan investitsiyalar shunchalik ehtiyotkor tanlanadi.
** Jamgʻarma rejalarini faqat shtatlar boshqaradi.{{Citation needed|date=February 2021}}
*** Jamgʻarma rejalarini shtatlar boshqarsa-da, koʻplab rejalar boʻyicha hisob yuritish va maʼmuriy xizmatlar odatda investitsiya fondi kompaniyasiga yoki boshqa moliyaviy xizmat kompaniyasiga topshiriladi.{{Citation needed|date=February 2021}}

529 rejalari oʻzining hozirgi ahamiyati va soliq imtiyozlariga [[Economic Growth and Tax Relief Reconciliation Act of 2001|2001-yilgi Iqtisodiy oʻsish va soliq yengilliklari toʻgʻrisidagi qonun]] (EGTRRA) tufayli erishdi.{{Citation needed|date=February 2021}} Oliy taʼlim xarajatlari yoki boshlangʻich va oʻrta maktablardagi oʻqish toʻlovi uchun 529 rejalaridan olinadigan tegishli toʻlovlar federal [[Income tax in the United States|daromad soligʻi]]dan ozod qilinadi.<ref name=":1" />

==Tarixi==
529 kollej jamgʻarma rejalari federal hukumat emas, balki shtatlar tashabbusi bilan paydo boʻlgan. Oʻqish toʻlovi yildan yilga oshib borishi Michigandagi minglab oilalarni tashvishga solgan edi. Shtat tomonidan boshqariladigan oldindan toʻlash dasturi bu tashvishga Michigan taʼlim jamgʻarmasi (MET) taklifi bilan javob berdi. Shu tariqa jamgʻarma tashkil etildi: shtat aholisi unga belgilangan miqdorda toʻlov qilib, oʻqish toʻlovi oshishidan himoyalangan. Bu tashabbus boshqa shtatlarda ham qiziqish uygʻotdi va ular oʻzlarining birinchi oldindan toʻlash dasturlarini yoʻlga qoʻydi.{{Citation needed|date=February 2021}}

Michigan shtati oʻz dasturini ishga tushirishni ataylab kechiktirdi. U kelishuvning soliqqa oid jihati boʻyicha [[Internal Revenue Service]] (IRS)dan rasmiy xulosa olishni istagan edi. IRS «oldindan toʻlanadigan oʻqish shartnomasi» (prepaid tuition contract) xaridorlariga imtiyoz berdi: shartnomaning ortib borayotgan qiymatidan soliq undirilmasligi kerak edi. Bu imtiyoz mablagʻlar taqsimlangan yoki qaytarilgan yilgacha amal qildi. Bundan tashqari, Michigan shtati tuzgan ishonch fondi (trust fund) oldindan toʻlovlarni qabul qilishi shart edi. Fond esa investitsiya qilingan mablagʻlardan olgan daromadi uchun soliq toʻlar edi.{{Citation needed|date=February 2021}}

MET Michigan aholisi bilan oldindan toʻlanadigan oʻqish shartnomalarini tuzdi. Dasturga taxminan 55 000 kishi aʼzo boʻlgan. MET investitsiyadan olgan daromadi uchun federal daromad soligʻini toʻladi. 1990-yilda esa toʻlangan mablagʻni qaytarish talabi bilan IRSga qarshi sudga murojaat qildi. Sud dastlab IRS foydasiga hukm chiqardi. Biroq 1994-yilgi apellyatsiya jarayonida [[United States Court of Appeals for the Sixth Circuit|Oltinchi okrug apellyatsiya sudi]] tuman sudi sudyasining qarorini bekor qildi va Michigan foydasiga hukm chiqardi.{{Citation needed|date=February 2021}}

Bir vaqtlar MET oldindan toʻlanadigan oʻqish shartnomalarini bozor qiymatidan arzonroq sotgan edi. Shu sababli dastur narxlarini qayta koʻrib chiqishga toʻgʻri keldi. Bugungi kunda u eng yirik va eng muvaffaqiyatli oldindan toʻlov dasturlaridan biri boʻlib qolmoqda.{{Citation needed|date=February 2021}}

Keyinchalik Kongress shartlarga javob beradigan shtat oʻqish dasturlariga ruxsat beruvchi yangi qonun qabul qildi. Hozirda bu hujjat [[Small Business Job Protection Act of 1996]] tarkibiga kiradi. Ichki daromad kodeksiga (Internal Revenue Code) 529-modda qoʻshildi. Ushbu modda shartlarga javob beradigan shtat dasturlarini soliqdan ozod qildi hamda ishtirokchilarning taqsimlanmagan daromadidan olinadigan soliqni keyinga surdi.<ref>{{Cite web|title=529 Plans: Questions and answers {{!}} Internal Revenue Service|url=https://www.irs.gov/newsroom/529-plans-questions-and-answers|website=www.irs.gov|access-date=2026-01-31|language=en}}</ref>

529-modda [[Presidency of Bill Clinton|Klinton maʼmuriyati]]ning kun tartibidan joy oldi va [[Taxpayer Relief Act of 1997]] (TRA) tarkibiga kirdi. TRA bir qancha oʻzgarishlar kiritdi: [[Student loans in the United States|talabalar kreditlari]] boʻyicha soliq chegirmasi joriy etildi, oliy taʼlim ehtiyojlari uchun IRA jamgʻarmasidan jarimasiz pul yechishga ruxsat berildi, turar joy va ovqatlanish xarajatlari ham qoplanadigan xarajatlar roʻyxatiga qoʻshildi.<ref>{{Cite web|title=H.R.2014 - 105th Congress (1997-1998): Taxpayer Relief Act of 1997|url=https://www.congress.gov/bill/105th-congress/house-bill/2014|website=www.congress.gov|date=1997-08-05|access-date=2026-01-31|first=John R. [R-OH-12|last=Rep. Kasich}}</ref>

Qonun loyihasiga yana bir qoida qoʻshildi. Unga koʻra, 529-modda boʻyicha ajratilgan mablagʻ kollejda oʻqish uchun sarflansa, undan soliq butunlay olinmasligi, ya’ni shunchaki keyinga surilmasligi lozim edi. [[Bill Clinton]] bu qoidaga veto qoʻydi.{{Citation needed|date=February 2021}}

2001-yilda, [[George W. Bush]] prezidentlik qilgan davrda, [[United States Senate|Senat]] va [[United States House of Representatives|Vakillar palatasi]] yangi soliq loyihalarini tayyorladi. Bu loyihalarga ilgari veto qilingan oʻzgarishlar ham kiritilgan edi.<ref>{{Cite web|title=New Tax Bill Enhances Section 529 College Savings Plans By Richard P. Breed, III, Esq. {{!}} Boston Business Law Firm {{!}} Family Business Advisors|url=https://www.tbhr-law.com/new-tax-bill-enhances-section-529-college-savings-plans-by-richard-p-breed-iii-esq|website=www.tbhr-law.com|access-date=2026-01-31}}</ref>

Cheklangan [[Democratic Party (United States)|demokratlar]] qoʻllab-quvvatlashi bilan<ref>{{Cite web |title=H.R. 1836 (107th): Economic Growth and Tax Relief Reconciliation Act … -- House Vote #149 -- May 26, 2001 |url=https://www.govtrack.us/congress/votes/107-2001/h149 |access-date=2024-01-17 |website=GovTrack.us |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=H.R. 1836 (107th): Economic Growth and Tax Relief Reconciliation Act … -- Senate Vote #170 -- May 26, 2001 |url=https://www.govtrack.us/congress/votes/107-2001/s170 |access-date=2024-01-17 |website=GovTrack.us |language=en}}</ref> 2001-yil 7-iyunda [[Economic Growth and Tax Relief Reconciliation Act of 2001]] (EGTRRA) qonuni imzolandi.<ref>{{Cite web |title=Fact Sheet: Making Life Better for America's Consumers |url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2004/02/20040202-15.html |access-date=2024-01-17 |website=georgewbush-whitehouse.archives.gov}}</ref> Ammo 2002-yildan boshlab bu qonun hisobdan yechib olingan mablagʻlarni daromad soligʻidan ozod qiladi. Buning uchun mablagʻ oliy taʼlimning tan olingan xarajatlariga sarflanishi shart.

Federal byudjet cheklovlari sababli EGTRRA yangi qonundagi har bir soliq qoidasining amal qilish muddatini 2010-yil 31-dekabr deb belgiladi.{{Citation needed|date=February 2021}} Kongress rahbarlari [[Pension Protection Act of 2006]] (PPA) tarkibiga alohida qoida kiritishga qaror qilishdi. Bu qoida EGTRRA 529-boʻlimga kiritgan barcha oʻzgarishlarni doimiy qilardi. Ular qatorida tan olingan toʻlovlarni soliqdan ozod qilish ham bor edi.{{Citation needed|date=February 2021}}

Yillar davomida 529 rejalarining tuzilishi va targʻiboti oʻzgardi. Bu oʻzgarishlar rejalarning oʻsishiga hissa qoʻshdi. Shtatlar professional investitsiya hamjamiyati bilan hamkorlik qildi. Natijada ular 529 rejalarini oʻzaro investitsiya fondlariga (mutual funds) oʻxshash koʻrinishda taklif qila boshladi. Bundan tashqari, roʻyxatdan oʻtgan brokerlar (broker) va investitsiya maslahatchilari oilalarga bevosita yordam beradi. Ular 529 rejalarining mohiyatini tushuntiradi va mos investitsiyani tanlashga koʻmaklashadi.<ref>{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.529network.org/ |access-date=2026-06-10 |website=The 529 Network |language=en-US}}</ref>

Rejalarning keng tarqalishiga boshqa oʻzgarishlar ham sabab boʻldi: soliq, moliyaviy yordam va aktivlarni himoya qilish boʻyicha federal qonunchilik; dasturning muttasil takomillashuvi; xarajatlarning kamayishi; shtatlarning saxiy ragʻbatlari; ommaviy axborot vositalaridagi ijobiy yoritilish; hamda odamlarga dasturga yoziluv imkonini beruvchi kollej jamgʻarmalari reyestrlari.<ref>{{cite book |last1=Hurley |first1=Joseph F. |year=2013 |title=The Best Way To Save for College. A complete guide to 529 plans |edition=10th |publisher=Saving for College, LLC. |location=Pittsford, New York|isbn=978-0-9815491-9-4 |pages=11–23}}</ref> Baʼzi ish beruvchilar 529 rejalarini xodimlariga imtiyoz sifatida taklif qiladi. Bu pensiya rejalariga oʻxshaydi, baʼzan esa ish beruvchi badallarning bir qismini oʻzi ham toʻlaydi.<ref>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/the-latest-corporate-benefit-the-529-plan-1459130786 |title=The Latest Corporate Benefit: the 529 Plan |work=[[The Wall Street Journal]] |date=2016-03-27 |author=Lisa Ward |access-date=2016-07-11}}</ref>

2014-yilda Kongress «Achieving a Better Life Experience» (ABLE) qonunini qabul qildi. Bu qonun [[ABLE account]] hisoblari uchun huquqiy asos yaratdi. ABLE yoki 529A hisoblari 529 rejalariga oʻxshaydi. Farqi shundaki, ular nogironligi boʻlgan benefitsiarning (beneficiary) maxsus ehtiyojlari uchun jamgʻarishga moʻljallangan.<ref>{{cite news |last=Carrns |first=Ann |date=2016-05-06 |title=529A Accounts Let Disabled Save Without Risk to Government Aid |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/05/07/your-money/529a-accounts-let-disabled-save-without-risk-to-government-aid.html |access-date=2017-11-16 }}</ref>

Prezident [[Barack Obama|Obama]] oʻzining [[2015 State of the Union Address]] nutqida 529 rejalari boʻyicha toʻlovlarning soliqdan ozod maqomini bekor qilishni taklif qildi. Taklif kuchli qarshilikka uchragach, u bu fikridan voz kechdi.<ref>{{cite news |last=Weisman |first=Jonathan |date=2015-01-27 |title=Obama Relents on Proposal to End '529' College Savings Plans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/01/28/us/politics/obama-will-drop-proposal-to-end-529-college-savings-plans.html |access-date=2018-08-15 }}</ref>

[[Tax Cuts and Jobs Act of 2017]] qonuni 529 rejalarining qamrovini kengaytirdi va ularga K–12 bosqichidagi davlat, xususiy hamda diniy maktablar oʻqish toʻlovini ham kiritdi. Dastlabki loyiha Kruz tuzatishi deb yuritilgan ([[Ted Cruz]] nomi bilan atalgan). Unda [[Homeschooling in the United States|uyda taʼlim]] xarajatlari ham 529 rejalari hisobidan qoplanishi koʻzda tutilgan edi. Biroq Senat kelishuv jarayonida uyda taʼlim xarajatlariga oid qoidani olib tashladi, K–12 oʻqish toʻlovi haqidagi qoidani esa saqlab qoldi. Yangi qonunga koʻra, 529 rejalari har bir bola uchun yiliga 10 000 dollargacha boʻlgan K–12 maktab oʻqish xarajatlarini qoplashga sarflanishi mumkin.<ref>{{cite web |url=https://www.courier-journal.com/story/news/education/2017/12/21/donald-trump-private-school-tax-break/919204001/ |title=Private school tax break advances Trump's school choice agenda |website=www.courier-journal.com |access-date=24 December 2017}}</ref> [[SECURE Act]] 529 rejalaridan foydalanish doirasini yanada kengaytirib, ularni talabalik kreditlarini qaytarishga ham yoʻnaltirish imkonini berdi.<ref name= WaPo>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/2019/12/23/new-law-is-bringing-big-changes-retirement-savers-especially-parents|title=A new law is bringing big changes for retirement savers, especially parents|last=Singletary|first=Michelle|date=2019-12-23|newspaper=The Washington Post|access-date=2019-12-30}}</ref> [[Tax Cuts and Jobs Act]] shuningdek 529 rejalaridan ABLE hisobvaraqlariga mablagʻ oʻtkazishga (rollover) ruxsat berdi. Buning uchun ABLE hisobvaragʻining benefitsiari (beneficiary) asl 529 benefitsiari yoki uning malakali oila aʼzosi boʻlishi shart. Yil davomida oʻtkazish mumkin boʻlgan miqdor IRS ning sovgʻa soligʻidan ozod qilinadigan standart chegarasiga teng. Undan joriy soliq yilida kiritilgan boshqa badallar ayriladi.<ref>{{cite web|url=https://www.irs.gov/newsroom/tax-reform-affects-able-accounts-savers-credit-529-rollovers |title=Tax reform affects ABLE accounts, saver's credit, 529 rollovers |publisher=Internal Revenue Service |date=August 30, 2018 |access-date=March 29, 2020}}</ref>

2023-yil yanvaridagi [[SECURE 2.0 Act]] muayyan shartlar asosida 529 hisobvaraqlaridan [[Roth IRA]] hisobvaraqlariga soliqsiz va jarimasiz mablagʻ oʻtkazish imkonini beradi. 529 kollej jamgʻarma hisobvaraqlarining egalari oʻz nomidagi istalgan 529 hisobvaragʻidan belgilangan benefitsiar uchun umri davomida 35 000 dollargacha mablagʻni Roth IRAga oʻtkaza oladi. Bunday oʻtkazmalarga Roth IRA uchun belgilangan yillik badal chegaralari ham taalluqli. Bundan tashqari, 529 hisobvaragʻi 15 yildan ortiq vaqtdan beri ochiq boʻlishi shart.<ref>{{cite web |url=https://www.finance.senate.gov/imo/media/doc/Secure%202.0_Section%20by%20Section%20Summary%2012-19-22%20FINAL.pdf |title=SECURE 2.0 Act of 2022 |website=www.finance.senate.gov/ |access-date=3 October 2023}}</ref>

==Malakali taʼlim xarajatlari uchun foydalanish==
529 rejasidagi mablagʻlar malakali taʼlim xarajatlari (qualified education expenses) uchun sarflanadi. Bu xarajatlarga odatda oʻqish toʻlovi, yigʻimlar, [[Textbook|darsliklar]], kompyuterlar va jihozlar kiradi. Ular talabaga muassasada tahsil olishi bilan bogʻliq holda hisoblanadi. Muassasa deganda har qanday davlat, notijorat yoki xususiy kollej va universitet, shuningdek texnik, [[Vocational school|hunar]] yoxud kasb-hunar oʻquv yurti tushuniladi. Alohida ehtiyojli benefitsiar uchun zarur boʻlgan maxsus xizmatlar xarajatlari ham qoplanadi. Biroq ular yuqorida taʼriflangan oliy taʼlim muassasasiga oʻqishga kirish yoki unda tahsil olish bilan bogʻliq boʻlishi shart. Xarajatlar malakali hisoblanishi uchun talaba oʻzi tanlagan yoʻnalish boʻyicha toʻliq oʻquv yuklamasining kamida yarmini oʻzlashtirishi kerak. Buni talaba tahsil olayotgan muassasa oʻz meʼyorlariga koʻra belgilaydi. Muassasa [[United States Department of Education|AQSh Taʼlim vazirligi]] boshqaradigan moliyaviy yordam dasturida ishtirok etsa, u yaroqli deb topiladi. Bunga AQShdan tashqarida joylashgan ayrim chet el taʼlim muassasalari ham kirishi mumkin. Ammo ular ham AQSh Taʼlim vazirligi boshqaradigan moliyaviy yordam dasturida qatnashish huquqiga ega boʻlishi lozim.

Bundan tashqari, shtat qonunchiligiga koʻra, [[Elementary schools in the United States|boshlangʻich]] yoki [[secondary school|oʻrta maktab]]da oʻqiyotgan tayinlangan benefitsiarning oʻqish toʻlovi boʻyicha 10 000 dollargacha boʻlgan xarajatlari qoplanishi mumkin. Bu mablagʻdan boshlangʻich yoki oʻrta taʼlim beradigan har qanday davlat, xususiy yoxud diniy maktabda foydalanish mumkin.<ref name=":2" />

[[Room and board|Turar joy va ovqatlanish]] xarajatlari ham malakali deb hisoblanadi. Bu qoida [[Student accommodation|kampus ichidagi va undan tashqaridagi turar joy]]ga birdek taalluqli. Talaba maktabga tegishli yoki u boshqaradigan turar joyda yashasa, unga hisoblangan haqiqiy summa qoplanadi. Kampusdan tashqaridagi turar joy uchun esa xarajat kampusdagi turar joy va ovqatlanish uchun belgilangan miqdordan oshmasligi kerak. Bu miqdorni maktab aniqlaydi va u muayyan oʻquv davri hamda talabaning yashash sharoiti uchun tahsil qiymatiga (federal moliyaviy yordam maqsadida) kiritilgan boʻladi.<ref name=":2" /> Kampusdan tashqaridagi turar joy boʻyicha 529 rejasining malakali xarajatlari faqat ijara haqi bilan cheklanmaydi. Ularga oziq-ovqat va kommunal toʻlovlar ham kirishi mumkin. Soliq maqsadlarida barcha malakali xarajatlar boʻyicha cheklarni saqlab qoʻyish shart.<ref>{{Cite web |last=Flynn |first=Kathryn |date=September 26, 2022 |title=Can a 529 Plan Be Used to Pay for Room and Board? |url=https://www.savingforcollege.com/article/using-your-529-plan-to-pay-for-room-and-board#:~:text=You%20can%20use%20your%20529%20for%20room%20and%20board%2C%20and,the%20official%20cost%20of%20attendance. |access-date=December 14, 2022 |website=Saving for College}}</ref>

Soʻnggi oʻzgarishlarga koʻra, yana bir qator xarajatlar malakali xarajatlar qatoriga kiritildi. Bular — belgilangan benefitsiarning (designated beneficiary) shogirdlik dasturida (apprenticeship program) ishtirok etishi uchun zarur toʻlovlar, kitoblar, oʻquv qurollari va jihozlardir. Bunda dastur [[National Apprenticeship Act]] hujjatining 1-boʻlimiga muvofiq [[United States Secretary of Labor|Mehnat vaziri]] tomonidan roʻyxatga olingan va sertifikatlangan boʻlishi shart.<ref>{{Cite web |title=529 College Savings Plan FAQs |url=https://www.brightstart.com/faqs/ |access-date=2022-10-17 |website=Bright Start |language=en-EN}}</ref>

Ilgari malakali taʼlim xarajatlari (qualified education expenses) tarkibiga talaba kreditlari va ular boʻyicha foizlar kirmasdi. Ammo 2019-yil 12-dekabrda [[SECURE Act]] qonun sifatida qabul qilindi. Bu hujjat maʼlum shartlar asosida 529 rejasidan «har qanday malakali taʼlim krediti boʻyicha asosiy qarz yoki foizlar» uchun mablagʻ olishga ruxsat beradi:<ref>{{Cite act|title=SECURE Act|index=94|legislature=116th United States Congress|language=en|date=12 December 2019|url=https://www.congress.gov/bill/116th-congress/house-bill/1994/text#toc-HF1F92422250F45CD8EB38F218DE553D7}}</ref>
* Talaba kreditini toʻlash maqsadida 10 000 dollardan ortiq mablagʻ olib boʻlmaydi
* 10 000 dollarlik chegara har bir benefitsiar hamda uning aka-uka va opa-singillari uchun ''umr boʻyi amal qiladigan eng yuqori chegara'' hisoblanadi

529 rejasidan olingan mablagʻ yuqorida sanab oʻtilgan malakali taʼlim xarajatlariga sarflanmasa, unga daromad soligʻi solinadi. Bundan tashqari, mablagʻning daromad qismidan muddatidan oldin olinganlik uchun qoʻshimcha 10% jarima undiriladi. Quyidagi shartlardan biri bajarilsa, soliq jarimasi qoʻllanmaydi:
* Belgilangan benefitsiar vafot etsa va mablagʻ boshqa benefitsiarga yoki vafot etgan benefitsiarning merosiga oʻtsa.
* Belgilangan benefitsiar nogiron boʻlib qolsa. Jismoniy yoki ruhiy holati tufayli hech qanday jiddiy daromadli faoliyat bilan shugʻullana olmasligini isbotlagan kishilar nogiron hisoblanadi. Shifokor esa bu holat oʻlimga olib kelishi yoki cheksiz davom etishi mumkinligini tasdiqlashi lozim.
* Belgilangan benefitsiar quyidagilardan birini olsa:
** yalpi daromad tarkibiga kirmaydigan malakali stipendiya
** faxriylar uchun taʼlim yordami
** ish beruvchi taqdim etgan taʼlim yordami
** taʼlim xarajatlari uchun olingan boshqa har qanday soliqqa tortilmaydigan toʻlovlar (sovgʻa, vasiyat yoki meros bundan mustasno)
* Mablagʻ benefitsiari dastlabki fond benefitsiari yoki uning malakali oila aʼzosi boʻlgan [[ABLE account]]ga oʻtkazilsa.<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www.ablenrc.org/frequently-asked-questions/ |access-date=2026-06-10 |website=ABLE National Resource Center |language=en-US}}</ref>

==Afzalliklari==
529 rejasining koʻplab afzalliklari bor:

Birinchidan, badallar mablagʻ kirituvchining (donor) federal daromad soligʻidan chegirilmaydi. Shunga qaramay, koʻpgina shtatlar bunday badallarning hammasi yoki bir qismi uchun shtat daromad soligʻi boʻyicha imtiyoz beradi. Shtat daromad soligʻidan chegirma olish imkoniyatidan tashqari, 529 rejasining asosiy afzalligi yana shundaki, asosiy mablagʻ soliq toʻlash kechiktirilgan holda oʻsib boradi. Benefitsiarning kollej xarajatlari uchun olingan toʻlovlar esa soliqdan ozod qilinadi.{{Citation needed|date=February 2021}}

Koʻplab shtatlar hisob egasiga shtatning 529-boʻlim rejalariga qoʻshgan badallari uchun shtat daromad soligʻidan toʻliq yoki qisman chegirma (tax deduction) yoxud soliq krediti (tax credit) beradi. Hozirga qadar bunday chegirmani jami 35 ta shtat va Kolumbiya okrugi taklif etadi. Kaliforniya, Delaver, Gavayi, Kentukki, Men, Nyu-Jersi va Shimoliy Karolinada shtat daromad soligʻi amal qiladi. Biroq bu shtatlar oʻzining 529 taʼlim jamgʻarma rejasiga qoʻshilgan badallar uchun daromad soligʻidan chegirma yoki soliq krediti bermaydi. Alyaska, Florida, Nevada, Janubiy Dakota, Tennessi, Texas, Nyu-Xempshir, Vashington va Vayomingda esa shtat daromad soligʻi umuman yoʻq. Boshqa shtatlarning 529-boʻlim rejalariga qoʻshilgan badallar hisob egasining oʻz shtatida odatda chegirmaga kirmaydi. Soliq tengligini faqat Arizona, Arkanzas, Kanzas, Minnesota, Missuri, Montana va Pensilvaniya taʼminlaydi: bu shtatlarda istalgan shtat rejasiga qoʻshilgan badal daromad soligʻidan chegirma huquqini beradi.<ref>{{cite web|url=https://www.savingforcollege.com/compare_529_plans/index.php?plan_question_ids%5B%5D=437&mode=Compare&plan_type_id=1&page=compare_plan_questions|title=State Tax Deduction or Credit for Contributions|publisher=Savingforcollege.com|access-date=15 August 2018}}</ref>

Ikkinchidan, mablagʻ qoʻshgan shaxs (donor) hisob ustidan nazoratni oʻzida saqlab qoladi. Kam sonli istisnolarni hisobga olmaganda, hisobda koʻrsatilgan benefitsiar (beneficiary) bu mablagʻga hech qanday huquqqa ega boʻlmaydi. Aksariyat rejalar mablagʻ qoʻshgan shaxsga pulni istalgan vaqtda oʻz ehtiyoji uchun qaytarib olishga ruxsat beradi. Ammo «shartlarga mos kelmaydigan» yechib olish amalga oshirilsa, foyda qismidan daromad soligʻi va qoʻshimcha 10% jarima soligʻi undiriladi.{{Citation needed|date=February 2021}}

Uchinchidan, 529 rejasi (529 plan) kollej uchun pul jamgʻarishning qulay va ortiqcha tashvishsiz yoʻlini beradi. Qaysi 529 rejasidan foydalanishni tanlagach, mablagʻ kirituvchi (donor) oddiy roʻyxatdan oʻtish shaklini toʻldiradi va badal kiritadi. U avtomatik toʻlovlarga obuna boʻlishi ham mumkin. Hisobdagi mablagʻni keyingi investitsiya qilish bilan mablagʻ kirituvchi emas, balki rejaning oʻzi shugʻullanadi. Reja aktivlarini professional tarzda yo shtat gʻaznachiligi idorasi, yo dastur menejeri (program manager) sifatida yollangan tashqi investitsiya kompaniyasi boshqaradi. Mablagʻ kirituvchi soliqqa tortiladigan yoki tortilmaydigan daromadlar haqidagi 1099-shaklni (Form 1099) hisobdan pul yechib olingan yilgacha olmaydi. Investitsiya yoʻnalishini oʻzgartirish istagi tugʻilsa, mablagʻ kirituvchilar 529 jamgʻarma dasturi doirasida har yili boshqa variantni tanlashlari mumkin (agar dastur ruxsat bersa). Yoki hisobni butunlay boshqa shtat dasturiga oʻtkazsa boʻladi. Buning uchun oxirgi 12 oy ichida benefitsiar (beneficiary) uchun bunday oʻtkazma amalga oshirilmagan boʻlishi shart. 529 rejalarida hisob ochish va badal kiritish boʻyicha eng kam talablar odatda juda past. Yigʻimlar boshqa investitsiya vositalariga qaraganda arzon, biroq bu rejani boshqarayotgan shtatga bogʻliq. Nihoyat, 529 rejasidan har kim foydalana oladi va unga kiritiladigan summalar ancha katta (koʻplab shtat rejalarida har bir benefitsiar uchun 300 000 dollardan ortiq). Odatda daromad boʻyicha cheklovlar yoki yosh chegarasi mavjud emas.{{Citation needed|date=February 2021}}

529 rejasidagi aktivlarning yana bir afzalligi bor. Mablagʻ kirituvchi ularni qaytarib olishi mumkin (bunda daromad soligʻi hamda olingan foydadan 10 % qoʻshimcha jarima undiriladi). Shunga qaramay, bu aktivlar [[inheritance tax|meros soligʻi]]ni hisoblashda mablagʻ kirituvchining yalpi mulki ([[gross estate]]) tarkibiga kiritilmaydi. Shunday qilib, 529 rejalaridan mulkni rejalashtirish ([[estate planning]]) vositasi sifatida foydalanish mumkin. Ular aktivlarni mulk tarkibidan chiqarishga imkon beradi. Ayni paytda kelajakda pul kerak boʻlsa, mablagʻ kirituvchi uning ustidan maʼlum darajada nazoratni saqlab qoladi. Albatta, benefitsiar tayinlanishi shart. Daromad soligʻidagi tejamkorlik esa faqat pul oxir-oqibat taʼlimga sarflangandagina yuzaga keladi. Baʼzi hollarda pulni taʼlimga sarflamasdan ham meros soligʻini kamaytirish mumkin.{{Citation needed|date=February 2021}}

Bundan tashqari, 2007-yilgi «Kollej xarajatlarini kamaytirish va taʼlim imkoniyatlaridan foydalanish toʻgʻrisida»gi qonunga koʻra, 529 kollej jamgʻarma rejalari va oldindan toʻlanadigan oʻqish haqi rejalari endi hisob egasining (odatda ota-onaning) aktivi sanaladi. Bu esa talabaning moliyaviy yordam olish huquqiga deyarli taʼsir qilmaydi.<ref>{{cite web|url=http://www.collegesavings.org/document_download.aspx?documentID=417|title=Financial Aid Process Favors Savings for College|publisher=Collegesavings.org|access-date=29 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029224349/http://www.collegesavings.org/document_download.aspx?documentID=417|archive-date=2014-10-29|url-status=dead}}</ref>

[[SECURE Act of 2019]]ga binoan 529 rejasidagi mablagʻning 10 000 dollargacha boʻlgan qismini talabalik krediti xarajatlariga sarflash mumkin.<ref name=WaPo/>

=== Koʻchirish imkoniyati ===

529 rejalarining yana bir afzalligi — sarflanmagan mablagʻni benefitsiar (beneficiary) oilasining boshqa munosib aʼzolariga koʻchirish imkoniyati. Bunda hech qanday soliq jarimasi undirilmaydi.<ref>{{cite web|url=https://www.irs.gov/newsroom/529-plans-questions-and-answers|title=529 Plans: Questions and Answers|publisher=Irs.gov|access-date=29 October 2014}}</ref> IRS veb-saytidagi maʼlumotga koʻra (970-nashr), bunday oʻtkazma koʻchirish (Rollover) deb ataladi. U oʻzining «Malakali oʻqish toʻlovi dasturi» (Qualified Tuition Program, QTP) boʻlimida batafsil tushuntirilgan. Taqsimotdan soʻng 60 kun ichida boshqa QTPga toʻlangan har qanday summa koʻchirilgan hisoblanadi. Bunday summani 1040 yoki 1040NR shaklining hech bir joyida koʻrsatish talab etilmaydi.{{Citation needed|date=February 2021}}

'''Benefitsiar oilasining munosib aʼzolari quyidagilardir:'''
*Turmush oʻrtogʻi{{Citation needed|date=February 2021}}
*Oʻgʻli, qizi, oʻgay farzandi, tarbiyasidagi farzandi, asrab olingan farzandi yoki ularning avlodlari.{{Citation needed|date=February 2021}}
*Akasi yoki ukasi, opasi yoki singlisi, oʻgay akasi yoki ukasi, oʻgay opasi yoki singlisi.{{Citation needed|date=February 2021}}
*Otasi yoki onasi, yoxud ularning ajdodlari.{{Citation needed|date=February 2021}}
*Oʻgay otasi yoki oʻgay onasi.{{Citation needed|date=February 2021}}
*Akasi yoki ukasining, opasi yoki singlisining oʻgʻli yoxud qizi.{{Citation needed|date=February 2021}}
*Otasi yoki onasining akasi, ukasi, opasi yoxud singlisi.{{Citation needed|date=February 2021}}
*Kuyovi, kelini, qaynotasi, qaynonasi, qaynogʻasi yoki qaynsinglisi.{{Citation needed|date=February 2021}}
*Yuqorida sanab oʻtilgan shaxslarning turmush oʻrtogʻi.{{Citation needed|date=February 2021}}
*Amakivachchasi, ammavachchasi, togʻavachchasi yoki xolavachchasi.{{Citation needed|date=February 2021}}

==Kamchiliklari==
529 rejalarining soni va turlari ortib bormoqda. Shunga qaramay, barcha investitsiya vositalari 529 shaklida mavjud emas.{{Citation needed|date=February 2021}}

[[401(k)]] rejalari kabi soliq toʻlovi kechiktiriladigan deyarli barcha rejalardan farqli oʻlaroq, IRS qoidalari 529 rejasida yiliga faqat ikki marta almashtirish yoki aktivlarni qayta taqsimlashga ruxsat beradi. Bu cheklov ABLE hisobvaraqlariga ham taalluqlidir.{{Citation needed|date=February 2021}}

529 rejasidan yechib olingan, biroq munosib xarajatlarga sarflanmagan (yoxud oilaning munosib aʼzosi nomidagi ABLE hisobvarogʻiga koʻchirilmagan) mablagʻning daromad qismidan [[Income tax in the United States|daromad soligʻi]] undiriladi. Bundan tashqari, qoʻshimcha 10 % miqdorida federal soliq jarimasi qoʻllanadi. Shtat boʻyicha olingan soliq chegirmalari yoki imtiyozlari qaytarib olinishi ham mumkin. Masalan, 529 rejasiga 50 000 dollar kiritilgan va vaqt oʻtib bu mablagʻ 60 000 dollarga yetgan boʻlsin. Agar butun summa nomunosib tarzda yechib olinsa, 10 000 dollarlik foyda soliqqa tortiladi. Shuningdek, oʻsha 10 000 dollarga 10 % jarima, yaʼni 1000 dollar qoʻllanadi.{{Citation needed|date=February 2021}}

Agar 529 hisobvarogʻi talabaga yoki ota-onaga emas, boshqa shaxsga tegishli boʻlsa, undan munosib xarajatlarni toʻgʻridan-toʻgʻri toʻlash talabaning [[Student financial aid (United States)|ehtiyojga asoslangan moliyaviy yordam]] olish huquqini cheklashi mumkin.<ref>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/SB10000872396390444025204577544910953329298 |title=Grandma's Help Hurts College Aid |work=[[The Wall Street Journal]] |date=2012-07-28 |author=Anne Tergesen |access-date=2013-01-07}}</ref>

529 hisobidan kollej xarajatlarini toʻgʻridan-toʻgʻri toʻlash [[American Opportunity Tax Credit|Amerika imkoniyati soliq imtiyozi]]ga boʻlgan huquqni cheklashi mumkin. Buning sababi — Ichki daromadlar xizmati (IRS) belgilagan muvofiqlashtirish cheklovlari. Imtiyozdan toʻliq foydalanish uchun (daromad chegarasi kabi boshqa shartlarga javob berish bilan bir qatorda) har yili kollej oʻqish puli va darsliklarga sarflanadigan 4 000 dollarni 529 rejasiga kirmaydigan mablagʻlardan toʻlash lozim.<ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/news/how-to-claim-a-2500-college-tax-credit/ |title=How to claim a $2,500 college tax credit |work=[[CBS News]] |date=2014-03-18 |author=Lynn O'Shaughnessy|access-date=2014-07-15}}</ref>

Inson doimiy yashaydigan shtatning 529 rejasida yigʻimlar (xarajat ulushlari) boshqa shtatlarning rejalariga qaraganda yuqoriroq boʻlishi mumkin. Bunday yigʻimlarni reklama materiallarida oshkor qilish talab etilmaydi va ular 0,4 foizdan kamdan tortib 1,1 foizdan ortiqgacha boʻlishi mumkin. Masalan, har yili 2 000 dollar 18 yil davomida kiritiladigan 529 rejasida 1,1 foizlik xarajat ulushi bilan 4 000 dollardan ortiq yigʻim toʻplanadi. 0,4 foizlik ulushda esa bu miqdor atigi 1 400 dollarni tashkil etadi — yaʼni 2 600 dollar tejaladi. Odatda toʻgʻridan-toʻgʻri sotiladigan 529 rejalarida yigʻimlar maslahatchi orqali sotiladigan rejalarnikiga qaraganda past boʻladi.<ref>{{cite news |url=https://www.savingforcollege.com/529_fee_study/ |title=529 fee study |publisher=savingforcollege.com |date=2018-07-23 |access-date=2018-08-15}}</ref>

==Zararlarni chegirish==
Ayrim hollarda 529 hisobi mavjud boʻlgan davr mobaynida investitsiya zarari koʻrishi mumkin. Bunda hisobga mablagʻ kiritgan shaxs pulni yechib olib, zararni soliqqa tortiladigan daromaddan chegirishi mumkin (ammo [[Alternative Minimum Tax|muqobil eng kam soliq]] hisob-kitobida bu chegirma inobatga olinmaydi).<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/SB122650063064320751|title=A Little-Known Tax Break for Bruised 529s|date=12 November 2008|work=WSJ|access-date=29 October 2014}}</ref>

==Sovgʻa soligʻiga oid jihatlar==
Federal [[gift tax in the United States|sovgʻa soligʻi]] qoidalariga koʻra, 529 rejalariga kiritilgan badallar sovgʻa hisoblanadi. Shu bois [[Gift_tax_in_the_United_States|yillik ozod etiladigan miqdor]]dan ortiq har qanday badal ahamiyat kasb etadi. 2024-yilda yillik ozod etiladigan miqdor yakka tartibda deklaratsiya topshirganlar uchun 18 000 dollarni (yoki besh yil uchun 90 000 dollarni), er-xotin birgalikda topshirganlar uchun esa 36 000 dollarni (yoki besh yil uchun 180 000 dollarni) tashkil etadi. Bu miqdordan ortigʻi bir martalik sovgʻa va meros soligʻidan ozod etish limitidan chegiriladi. Besh yillik muddat «besh yilga oldindan hisoblash imkoniyati» deb ataladi: yakka homiy 90 000 dollar yoki er-xotin birgalikda 180 000 dollar kiritganidan soʻng, ular oʻsha shaxsga besh yil davomida yana badal (sovgʻa) qoʻsha olmaydi. Buning uchun umrbod amal qiladigan sovgʻa limitining bir qismidan foydalanishga toʻgʻri keladi.<ref>{{cite web|url=https://www.savingforcollege.com/article/6-year-gift-tax-averaging|title=6-year gift tax averaging|publisher=Savingforcollege.com|access-date=8 June 2018}}</ref>

Taʼlim muassasasiga toʻlanadigan oʻqish puli yillik sovgʻa chegarasiga boʻysunmaydi. Shu sababli meros soligʻini kamaytirmoqchi boʻlgan ota-onalar uchun yillik sovgʻalarni boshqa vositaga, masalan, [[Uniform Transfers to Minors Act|Voyaga yetmaganlarga mulk oʻtkazish toʻgʻrisidagi qonun]] (UTMA) hisobiga yoʻnaltirib, oʻqish pulini esa bevosita toʻlagan maʼqul. Biroq bu talabaning ehtiyojga asoslangan moliyaviy yordam olish imkoniyatini sezilarli darajada kamaytirishi mumkin.{{Citation needed|date=February 2021}}

==Yana qarang==
* [[ABLE account|ABLE hisobvarags]]i — Ichki daromadlar kodeksining 529A-boʻlimida belgilangan; 529 rejasiga oʻxshaydi, biroq nogironligi boʻlgan kishilar manfaati uchun moʻljallangan
* [[Coverdell Education Savings Account|Coverdell taʼlim jamgʻarma hisobvaraqlari]]
* [[Guaranteed Education Tuition Program|Kafolatlangan taʼlim toʻlovi dasturi]]
* [[Michigan Education Savings Program|Michigan taʼlim jamgʻarma dasturi]]
* [[List of finance topics|Moliya mavzulari roʻyxati]]
* [[List of finance topics#Personal finance|Shaxsiy moliya mavzulari roʻyxati]]
* [[Registered Education Savings Plan|Roʻyxatdan oʻtgan taʼlim jamgʻarma rejasi]] (Kanada)
* [[Texas Tomorrow Fund|Texas Tomorrow jamgʻarmasi]]
* [[Uniform Gifts to Minors Act|Voyaga yetmaganlarga sovgʻalar toʻgʻrisidagi yagona qonun]]
* [[Virginia 529 College Savings Plan|Virginiya 529 kollej jamgʻarma rejasi]]

==Manbalar==
{{Reflist}}

==Havolalar==
* [http://www.collegesavings.org Shtat gʻaznachilari milliy assotsiatsiyasi (NAST)/Kollej jamgʻarma rejalari tarmogʻi (CSPN)] — 529 rejasi saytlari va maʼlumotlariga havolalar berilgan betaraf sayt
* [https://www.collegesavingsfoundation.org Kollej jamgʻarmasi fondi (CSF)] — bevosita va maslahatchi orqali sotiladigan 529 rejalarini birlashtirgan notijorat aʼzolik tashkiloti
* [https://www.savingforcollege.com Saving for College (SFC)] — 529 rejalari, oldindan toʻlanadigan oʻqish rejalari va ABLE hisobvaraqlari haqida toʻliq maʼlumot hamda reytinglar
* [https://www.irs.gov/publications/p970 «Malakali oʻqish toʻlovi dasturi (QTP)», 970-nashr (2017)] — [[Internal Revenue Service|Ichki daromadlar xizmati]]
* [https://sgp.fas.org/crs/misc/R42807.pdf Soliq imtiyozli kollej jamgʻarma rejalari: 529 rejalariga kirish] — Kongress tadqiqot xizmati

[[Turkum:yilda AQSHda tashkil etilganlar]]
[[Turkum:AQSHda taʼlim moliyasi]]
[[Turkum:Ichki daromadlar kodeksi|0529]]
[[Turkum:AQSHdagi soliq imtiyozli jamgʻarma rejalari]]

== Manba ==
Ushbu maqola Vikipediyaning [https://en.wikipedia.org/wiki/529_plan en.wikipedia.org] ulanishidan avtomatik tarjima orqali olingan (CC BY-SA 4.0).