ASEAN sammiti sahifasining manbasini koʻrish

{{Takrorlanuvchi tadbir bilgiqutisi
| name               = ASEAN Sammit
| logo               = 
| logo_size          = 
| logo_alt           = 
| logo_caption       = 
| image              = Association of Southeast Asian Nations (orthographic projection).svg
| image_size         = 250px
| alt                = 
| caption            = [[ASEAN]] ga a'zo davlatlar yashil rangda ko'rsatilgan.
| status             = Faol
| genre              = [[Summit (meeting)|Diplomatik konferentsiya]]
| frequency          = Ikki yillik
| years_active       = {{age|1967|02|24}}
| established = 24-fevral 1967-yil
| last = 2024-yil
| events =
| homepage = <!-- {{URL|example.com}} -->
| current =
| footnotes =
}}
'''ASEAN sammiti''' — [[Janubi-Sharqiy Osiyo]] mamlakatlarining iqtisodiy, siyosiy, xavfsizlik va ijtimoiy-madaniy rivojlanishi bilan bogʻliq boʻlgan Janubiy-Sharqiy Osiyo Millatlari Assotsiatsiyasi (ASEAN) aʼzolari tomonidan yilda ikki marta oʻtkaziladigan uchrashuvdir. Bundan tashqari, u nufuzli mintaqaviy ([[Osiyo]]) va xalqaro (jahon miqyosidagi) konferentsiya sifatida xizmat qiladi, dunyo yetakchilari turli muammolar va global masalalarni muhokama qilish, hamkorlikni mustahkamlash va qarorlar qabul qilish uchun oʻz sammitlari va yigʻilishlarida qatnashadilar<ref>{{Kitob manbasi |title=Roadmap to an Asean Economic Community |url=https://archive.org/details/roadmaptoaseanec0000asea |last=Denis Hew |year=2005 |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |isbn=981-230-347-2}}</ref><ref>{{Veb manbasi |sarlavha=World leaders in Manila: Key events at ASEAN |url=http://m.philstar.com/782974/show/7eb7803727e8504defe21782560fab71/? |qaralgan sana=25 November 2017 |arxivsana=1 December 2017 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20171201035820/http://m.philstar.com/782974/show/7eb7803727e8504defe21782560fab71/}}</ref>. Sammit muvaffaqiyati va global miqyosida natijalar ishlab chiqarish qobiliyati uchun jahon yetakchilari tomonidan yuqori baholanadi<ref>{{Yangiliklar manbasi |title=World leaders praised the Philippines on how it hosted the ASEAN Summit {{!}} UNTV News |work=www.untvweb.com |url=https://www.untvweb.com/news/world-leaders-praised-the-philippines-on-how-it-hosted-the-asean-summit/ |access-date=2024-04-27 |archive-date=2018-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615222947/https://www.untvweb.com/news/world-leaders-praised-the-philippines-on-how-it-hosted-the-asean-summit/ |url-status=dead }}</ref>.

ASEAN ligasi hozirda liganing missiyalari va qarashlarida ishtirok etishni maqsad qilgan boshqa mamlakatlar bilan bogʻlangan. Liga ASEAN dialog hamkorlar deb nomlanuvchi tashkilotda boshqa mamlakatlar bilan yillik uchrashuvlar oʻtkazadi. ASEAN +3 [[Xitoy]], [[Yaponiya]] va [[Koreya Respublikasi|Janubiy Koreyani]] qoʻshadi.

Rasmiy sammitlar uch kun ichida oʻtkaziladi. Odatdagi yoʻnalish quyidagicha:

* ASEAN rahbarlari ichki tashkilot yigʻilishi oʻtkazmoqda.
* ASEAN rahbarlari ASEAN mintaqaviy forumi tashqi ishlar vazirlari bilan birgalikda konferensiya oʻtkazmoqda.
* Uchta ASEAN muloqot hamkorlari (shuningdek, ASEAN +3 nomi bilan ham tanilgan), yaʼni Xitoy, Yaponiya va Janubiy Koreya rahbarlari ASEAN rahbarlari bilan uchrashuv oʻtkazmoqda.
* Ikki ASEAN muloqot hamkori (shuningdek, ASEAN + CER nomi bilan ham tanilgan), xususan [[Avstraliya]] va [[Yangi Zelandiya]] rahbarlari uchun alohida uchrashuv oʻtkaziladi.

== Tarixi ==
[[Fayl:P061577-504732.jpg|thumb|2023-yil iyul oyida [[Indoneziya|Jakarta,Indoneziya]] shahrida Yevropa Ittifoqi bilan ASEAN konferentsiyasida oilaviy portretini dunyo pozasi.]]
Birinchi ASEAN sammiti 1976-yilning fevral oyida [[Indoneziya|Indoneziya,]] Bali shahrida oʻtkazilgan<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.aseansec.org/11832.htm |arxivurl=https://web.archive.org/web/20090508052125/http://www.aseansec.org/11832.htm |sarlavha=Economic Achievement |nashriyot=ASEAN |qaralgan sana=12 April 2009 |arxivsana=8 May 2009}}</ref>. Ushbu sammitda ASEAN mintaqaning boshqa mamlakatlari bilan „samarali munosabatlarni rivojlantirish“ va oʻzaro manfaatli hamkorlik qilishga tayyorligini bildirdi<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.aseansec.org/10370.htm |arxivurl=https://web.archive.org/web/20081211214321/http://www.aseansec.org/10370.htm |sarlavha=External Relations |nashriyot=ASEAN |qaralgan sana=12 April 2009 |arxivsana=11 December 2008}}</ref>. ASEAN rahbarlari Janubiy-Sharqiy Osiyoda doʻstlik va hamkorlik shartnomasi imzoladilar.1977-yilning avgust oyida [[Malayziya]] [[Kuala Lumpur|Kuala-Lumpur]] shahrida oʻtgan ikkinchi ASEAN sammitida [[Yaponiya]] va ASEAN oʻrtasidagi birinchi sammit boʻlin oʻthan. Yaponiya ASEAN bilan hamkorlikni rivojlantirish niyatini bildirgan<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/asean/pmv9812/relation.html |sarlavha=Relation between Japan and ASEAN |nashriyot=Ministry of Foreign Affairs, Japan |qaralgan sana=12 April 2009 |sana=December 1998}}</ref>.

2003-yilning oktyabr oyida Indoneziyaning Bali shahrida boʻlib oʻtgan ASEAN toʻqqizinchi sammitida aʼzo davlatlar rahbarlari 2020-yilgacha yaqimroq iqtisodiy integratsiyani davom ettirishga kelishib olgan ''Bali Concord II'' deklaratsiyasini imzoladilar.

Deklaratsiyada koʻra, „ASEAN hamjamiyati“ uchta ustunga, yaʼni „siyosiy va xavfsizlik sohasidagi hamkorlik, iqtisodiy hamkorlik va ijtimoiy-madaniy hamkorlik; mintaqadagi barqarorlik, barqarorlik va umumiy farovonlikni taʼminlash maqsadida“ tashkil etiladi. Reja 500 million aholiga ega va yillik savdo hajmi 720 milliard AQSH dollarini tashkil etadigan mintaqani nazarda tutgan. Shuningdek,2020-yilgacha mintaqada erkin savdo hududi tashkil etiladi. Shuningdek, ASEAN rahbarlari hech qanday rasmiy harbiy ittifoqsiz, iqtisodiy hamjamiyat bilan bir qatorda xavfsizlik hamjamiyatini tashkil etishni ham muhokama qilishdi.

Oʻsha uchrashuvda [[Xitoy]] va ASEAN ham 1,7 milliard isteʼmolchi bilan dunyodagi eng koʻp aholisi boʻlgan bozorini yaratuvchi oʻzaro savdo kelishuvi yoʻlida tezroq ishlashga kelishib oldi. Yaponiya, shuningdek, ASEAN aʼzolari bilan tarif va tarifsiz toʻsiqlarni kamaytirish toʻgʻrisida bitim imzoladi.

2005-yilning dekabr oyida Malayziyaning Kuala-Lumpur shahrida oʻtgan ASEAN sammitida bir nechta asosiy masalalar muhokama qilindi:

* qush gripiningi tarqalishi
* Janubiy Tailandning koʻtarilishining Janubiy Tailand isyoni
* [[Myanma]] demokratiyasi
* xomashyo narxlarining oʻzgarishi va qashshoqlik
* investitsiya va savdo
* ASEAN Xartiyasi

Sammit tugashi bilanoq, Sharqiy Osiyoning ilk sammiti boʻlib oʻtdi.

ASEAN 12-sammiti dastlab 2006-yilning dekabr oyida [[Filippin|Filippinlar]] Cebu shahrida boʻlib oʻtishi kerak edi. Biroq' 8- dekabr kuni tashkilotchilar, „Seniang“ toʻfonini tufayli sammit jadvalni 2007-yilning yanvar oyiga koʻchirishni qaror qilishgan edi. Metro Cebu sammitda turli tadbirlariga birgalikda mezonlik qildilar. Haqiqiy konferensiya Mandaue shahridagi Cebu xalqaro anjuman markazi boʻlib oʻtdi, Lapu-Lapu shahri Shangri-La Mactan Island Resort & Spa delegatlar uchun [[turar joy]] va kichikroq uchrashuvlar uchun joylar bilan taʼminlangan. Sammitda ASEANga aʼzo davlatlar ASEAN integratsiyasini davom ettirish va mintaqada siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hamkorlikni kuchaytirish bilan bogʻliq besh bitimga imzolangan<ref>{{Press-reliz manbasi |title=ASEAN Leaders Sign Five Agreements at the 12th ASEAN Summit, Cebu, the Philippines, 13 January 2007 |publisher=ASEAN Secretariat |date=13 January 2007 |url=http://www.aseansec.org/19223.htm#Article-3 |access-date=28 January 2007 |quote=12th ASEAN Summit, five. |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128030214/http://www.aseansec.org/19223.htm |archive-date=28 January 2007 |url-status=live}}</ref>:

* Sebu deklaratsiyasi gʻamxoʻrlik va almashish hamjamiyati
* ASEAN Xartiyasi rejasini belgilash toʻgʻrisida Cebu deklaratsiyasi
* 2015-yilga qadar ASEAN jamoasi tashkil etilishini jadallashtirish toʻgʻrisida Cebu deklaratsiyasi
* Migrant ishchilarning huquqlarini himoya qilish va rivojlantirish toʻgʻrisida ASEAN deklaratsiyasi
* Terrorizmga qarshi kurashish boʻyicha ASEAN konvensiyasi

ASEANning oʻn uchinchi sammiti 2007-yilning noyabr oyida Singapurda boʻlib oʻtgan. Muhokamalarning asosiy mavzusii „Energetika, atrof-muhit, iqlim oʻzgarishi va barqaror rivojlanish“ mavzusida muhokama qilingan. Mavzuga muvofiq ASEAN yetakchilarining ekologik barqarorlik deklaratsiyasi imzolandi va uchinchi Sharqiy Osiyo sammitida atrof-muhitni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi Singapur deklaratsiyasi boʻyicha ishlash toʻgʻrisida taklif qilingan edi. Rahbarlar 2015-yilgacha ASEAN mintaqasida yagona bozor va ishlab chiqarish bazasini yaratish boʻyicha aniq maqsadlarni belgilashga yordam beradigan ASEAN iqtisodiy hamjamiyatining rejasini maʼqulladilar. Muzokaralar oʻtkazilgan va imzolangan boshqa hujjatlarga quyidagilar kiradi:

* Arxitektura xizmatlari boʻyicha ASEANning oʻzaro tan olinishi toʻgʻrisidagi bitim
* Geodeziya malakalarini oʻzaro tan olish uchun ASEAN doiraviy kelishuvi
* Xizmatlar boʻyicha ASEAN doiraviy bitimi doirasidagi majburiyatlarning oltinchi paketini amalga oshirish protokoli
* ASEAN dialog hamkorlari bilan savdo va hamkorlik sohalari boʻyicha kelishuvlar

15-ASEAN sammiti 2009-yilning oktyabr oyida [[Tailand]] Hua Hin va Cha-am shahrida oʻtkazilgan. Unda ASEANga aʼzo davlatlar yetakchilari hamda ularning dialog sheriklari Xitoy, Yaponiya, [[Koreya Respublikasi|Janubiy Koreya]], [[Hindiston]], [[Avstraliya]] va [[Yangi Zelandiya]] ishtirok etgan edilar. Osiyo davlatlari yetakchilari oʻrtasidagi uchrashuvlar davomiyligi oxirgi kunlikda 2009-yilda Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorlik sammitida muhokama qilinadigan mintaqaviy erkin savdo shartnomasi tuzish ehtimoli koʻtarilgan.

28 va 29-ASEAN sammitlari 2016-yilning sentabr oyida [[Laos|Laos,]] [[Ventyan|Ventiane]] boʻlib oʻtdi. 2016-yil esa ASEANning 2025-yilga moʻljallangan Vision Community Vision-ni amalga oshirish boshlanishiga sabab boʻldi. Ikki asosiy sammitdan tashqari, ASEAN ramzi ostida boshqa yonma-yon sammitlar ham oʻtkazildi. ASEAN Plus One, ASEAN Plus Three va Sharqiy Osiyo sammitlari doirasida ASEANning muloqot sheriklari bilan toʻqqizta sammit boʻlib oʻtdi. Shuningdek, submintaqaviy hamkorlik doirasida Mekong-Yaponiya sammitlari oʻtkazilgan. Ushbu marosim ASEAN rahbarlari uchun ASEAN Parlamentlararo Assambleyasi (AIPA) vakillari, ASEAN Yoshlar vakillari va ASEAN biznes maslahat kengashi vakillari bilan uchrashuv oʻtkazish uchun platforma boʻlgan edi. Sammitlarda muhokama qilingan asosiy mavzu ASEAN hamjamiyatining 2025-yilgacha moʻljallangan koʻrinishi va uchta jamoaviy rejalarni amalga oshirish boʻyicha keyingi majburiyatlar haqida edi. ASEAN rahbarlari „Bir ASEAN, Bir javob: mintaqa va hududdan tashqarida tabiiy ofatlarga javob berish“ toʻgʻrisidagi ASEAN deklaratsiyasini ham imzoladilar.

Sammitda [[Janubiy Xitoy dengizi]] [[Janubiy Xitoy dengizidagi hududiy nizolar|masala]] ham muhim kun tartibidan joy oldi. Sammitda Filippin va Yaponiya Xitoyning dengizdagi hududiy daʼvolari va Janubiy Xitoy dengizida sunʼiy orollar qurilishdan jiddiy xavotir billdirildi. Yaponiya [[Yaponiya Bosh vaziri|Bosh vazir]] [[Shinzō Abe|Shinzo Abe]] Xitoy va Filippin oʻrtasidagi kelishmovchiliklarni tinch yoʻl bilan hal qilishga chaqirdi. Filippinlar Prezident [[Rodrigo Duterte]] 2016-yilning iyul oyida doimiy Arbitraj sudi tomonidan Filippin Xitoyga qarshi ish boʻyicha arbitraj qaroriga ishora qilib, nizo „qonun doirasida hal qilinishi kerak“ligini yana bir bor taʼkidlagandi. Loyiha uchrashuvlar bayonotida Janubiy Xitoy dengizidagi Xitoyning harakatlariga nisbatan iliq tanqidlar soʻnggi tanqidlar ham bor edi. Biroq, ASEANning arbitraj qarori boʻyicha pozitsiyasi haqida hech qanday bayonot mavjud emas edi<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.aljazeera.com/news/2016/09/south-china-sea-row-overshadows-asean-summit-160907051502873.html |sarlavha=Beijing's South China Sea claims scrutinised at summit |sana=8 September 2016 |ish=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref>. Janubiy Xitoy dengizida muammolar boʻyicha butun ASEAN hamjamiyatining ovozini aniq aks ettiruvchi koʻp tomonlama deklaratsiyalar aniq aytilmagan. Xitoy hech qanday aralashuvga yoʻl qoʻymaslik va masala ikki tomonlama koʻrib chiqilishi kerakligini yana bir bor taʼkidladi.

== ASEAN sammiti ==
ASEAN nizomiga muvofiq, ASEAN sammiti ASEANning siyosatni ishlab chiqaruvchi oliy organi hisoblanadi. Uning tarkibiga har bir aʼzo davlatning davlat va hukumat ishtirok etadi. Shu bois, ASEANga aʼzo davlatlarning inglizcha nomlari alifbo tartibida har yili aylanadi. Raislikni qabul qiluvchi aʼzo davlat uni bir kalendar yil davomida oʻz zimmasida oladi va ASEAN sammiti va unga bogʻliq sammitlar, ASEAN muvofiqlashtiruvchi kengashi, uchta ASEAN jamoa kengashlari, tegishli ASEAN sektoral vazirlik organlari va yuqori mansabdor shaxslar hamda doimiy vakillar qoʻmitasiga raislik qiladi. Bundan tashqari, Janubiy-Sharqiy Osiyo Millatlari Assotsiatsiyasi Bosh kotibi ASEAN sammiti tomonidan tayinlanadi, u ASEAN aʼzo davlatlarining fuqarolaridan alifbo tartibida aylanishiga asoslanib tanlanadi<ref name="ASEAN Charter">{{Veb manbasi |url=https://asean.org/wp-content/uploads/2012/05/1.-The-ASEAN-Charter-23rd-Reprint.pdf |arxivurl=https://web.archive.org/web/20181221050450/https://asean.org/wp-content/uploads/2012/05/1.-The-ASEAN-Charter-23rd-Reprint.pdf |sarlavha=The ASEAN Charter |arxivsana=21 December 2018 |ish=[[Association of Southeast Asian Nations]] |qaralgan sana=20 December 2018}}</ref>. 2024-yil uchun ASEAN prezidenti [[Laos]] hisoblanadi<ref>{{Veb manbasi |url=https://asean.org/category/chairmanship/ |sarlavha=ASEAN Chairmanship |ish=[[Association of Southeast Asian Nations]] |qaralgan sana=4 January 2022}}</ref>.

{{Legend inline|#9afc97|Chairmanship of ASEAN|border=1px solid #AAAAAA}}
{| class="wikitable" style="text-align: center; line-height:16px;"
| colspan="9" style="height: 5em; background:white" |
<big>'''<big>ASEAN Summit</big>'''</big>
|-
|'''<big>Member state</big>'''
|'''<big>Representative</big>'''
|'''<big>Member state</big>'''
|'''<big>Representative</big>'''
|'''<big>Member state</big>'''
|'''<big>Representative</big>'''
|- style="height: 15em;"
|<br /><br />-<br /><br /> '''[[Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari uyushmasi|Association of<br /><br />Southeast Asian Nations]]'''<br /><br />-<br /><br /><small>Member since {{Dts|2023|1|9|format=dmy}}</small><br /><br />-<br /><br />
|[[Fayl:Kao_Kim_Hourn2023.jpg|150x150px]]<br /><br /><small>Secretary-General</small><br /><br />'''Kao Kim Hourn'''<br /><br /><small>([[Fayl:Flag_of_Cambodia.svg|border|30x30px]] [[Kambodja|Cambodia]])</small>
|{{Flagicon|Brunei}}<br /><br />-<br /><br />'''[[Bruney|Nation of Brunei,<br /><br />the Abode of Peace]]'''<br /><br />-<br /><br /><small>Member since {{Dts|1984|1|7|format=dmy}}</small>
|[[Fayl:His_Majesty_Bolkiah_20231216.jpg|150x150px]]<br /><br /><small>Sultan</small><br /><br />'''[[Hassanal Bolkiah]]'''<br /><br /><small>(House of Bolkiah)</small>
|{{Flagicon|Cambodia}}<br /><br />-<br /><br />'''[[Kambodja|Kingdom of Cambodia]]'''<br /><br />-<br /><br /><small>Member since {{Dts|2023|8|22|format=dmy}}</small>
|[[Fayl:Hun_Manet_2023.jpg|150x150px]]<br /><br /><small>Prime Minister</small><br /><br />'''Hun Manet''' <br /><br /><small>(CPP)</small>
|-
|{{Flagicon|Indonesia|state}}<br /><br />-<br /><br />'''[[Indoneziya|Republic of Indonesia]]'''<br /><br />-<br /><br /><small>Member since {{Dts|2014|10|20|format=dmy}}</small><br /><br />
|[[Fayl:Joko_Widodo_2019_official_portrait_(cropped).jpg|150x150px]]<br /><br /><small>President</small><br /><br />'''[[Joko Widodo]]'''<br /><br /><small>(PDI-P)</small>
| style="background:#9afc97;" |{{Flagicon|Laos}}<br /><br />-<br /><br />'''[[Laos|Lao Peopleʼs Democratic Republic]]'''<br /><br />-<br /><br /><small>Member since {{Dts|2022|12|30|format=dmy}}</small><br /><br />
| style="background:#9afc97;" |[[Fayl:PM_Kishida_meeting_PM_Siphandone_of_Laos_(cropped).jpg|150x150px]]<br /><br /><small>Prime Minister</small><br /><br />'''Sonexay Siphandone'''<br /><br /><small>(LPRP)</small>
|{{Flagicon|Malaysia}}<br /><br />-<br /><br />'''[[Malayziya|Malaysia]]'''<br /><br />-<br /><br /><small>Member since {{Dts|2022|11|24|format=dmy}}</small><br /><br />
|[[Fayl:PM_Kishida_meeting_with_PM_Ibrahim_of_Malaysia_(cropped,_3to4_portrait).jpg|150x150px]]<br /><br /><small>Prime Minister</small><br /><br />'''Anwar Ibrahim'''<br /><br /><small>(PH-PKR)</small>
|- style="height: 15em;"
|{{Flagicon|Myanmar}}<br /><br />-<br /><br />'''[[Myanma|Republic of the Union of Myanmar]]'''<br /><br />-<br /><br /><small>Member since {{Dts|2021|2|2|format=dmy}}<br /><br /></small><br /><br />
|[[Fayl:Мин_Аун_Хлайн_в_Татарстане_04_(25-06-2021)_(cropped_2).jpg|150x150px]]<br /><br /><small>Prime Minister<br /><br /></small>'''Min Aung Hlaing'''<br /><br /><small>(Military)</small>
|{{Flagicon|Philippines}}<br /><br />-<br /><br />'''[[Filippin|Republic of the Philippines]]'''<br /><br />-<br /><br /><small>Member since {{Dts|2022|6|30|format=dmy}}</small><br /><br />
|[[Fayl:Ferdinand_R._Marcos_Jr_(cropped_portrait).jpg|150x150px]]<br /><br /><small>President<br /><br /></small>'''Bongbong Marcos'''<br /><br /><small>(PFP)</small>
|{{Flagicon|Singapore}}<br /><br />-<br /><br />'''[[Singapur|Republic of Singapore]]'''<br /><br />-<br /><br /><small>Member since {{Dts|2004|8|12|format=dmy}}</small><br /><br />
|[[Fayl:Lee_Hsien_Loong_2022.jpg|150x150px]]<br /><br /><small>Prime Minister</small><br /><br />'''[[Lee Hsien Loong]]'''<br /><br /><small>(PAP)</small>
|- style="height: 15em;"
|{{Flagicon|Thailand}}<br /><br />-<br /><br />'''[[Tailand|Kingdom of Thailand]]'''<br /><br />-<br /><br /><small>Member since {{Dts|2023|8|22|format=dmy}}</small><br /><br />
|[[Fayl:PM_Kishida_2023_(cropped).jpg|150x150px]]<br /><br /><small>Prime Minister</small><br /><br />'''Srettha Thavisin'''<br /><br /><small>([[Tay Uchun|PTP]])</small>
|{{Flagicon|Vietnam}}<br /><br />-<br /><br />'''[[Vyetnam|Socialist Republic of Vietnam]]'''<br /><br />-<br /><br /><small>Member since {{Dts|2021|4|5|format=dmy}}</small><br /><br />
|[[Fayl:Phạm Minh Chính at the 49th G7 summit.jpg|150x150px]]<br /><br /><small>Prime Minister of the Government</small><br /><br />'''Phạm Minh Chính'''<br /><br /><small>([[Vyetnam ishchilar partiyasi|CPV]])</small>
|}
<references group="a" />

== ASEAN sammitlari yigʻilishi ==
ASEAN sammiti yigʻilishlari har yili unga aʼzo 10 ta davlatlar tomonidan oʻtkaziladi. ASEAN nizomiga muvofiq, ASEAN sammiti yigʻilishlari yiliga ikki marta, ASEAN ga raislik qiluvchi aʼzo davlat tomonidan oʻtkaziladi. ASEANga raislik qiluvchi aʼzo davlatlar tomonidan zarur boʻlganda, ASEANga aʼzo davlatlar kelishilgan joylarda navbatdagi maxsus yigʻilishlar oʻtkazilishi mumkin<ref name="ASEAN Charter"/>.

[[Bangkok|Bangkokdagi]] beshinchi sammit paytida yetakchilar har bir rasmiy sammit oraligʻida „norasmiy“ uchrashuv oʻtkazishga qaror qilishgan.

2004-yilning dekabr oyida sodir boʻlgan zilzila va sunamidan soʻng, ASEAN aʼzolari oʻsha yili ASEAN Charmeyn sifatida Malezyaning Bosh vaziri boshchiligida Jakarta shahridagi ASEAN Sekretariatida maxsus sammit oʻtkazdilar<ref>{{Yangiliklar manbasi |title=Special ASEAN Leaders’ Meeting on Aftermath of Earthquake and Tsunami Jakarta 6 January 2005 |publisher=ASEAN |url=https://asean.org/speechandstatement/special-asean-leaders-meeting-on-aftermath-of-earthquake-and-tsunami-jakarta-6-january-2005/}}</ref>. 2020- yilda Vetnam raislik davrida maxsus ASEAN sammitiga va COVID-19 boʻyicha maxsus ASEAN+3 sammitiga mezbonlik qilgan<ref>{{Yangiliklar manbasi |date=April 14, 2020 |title=Asean to hold virtual summits to discuss response to Covid-19 |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/asean-to-hold-virtual-summits-to-discuss-response-to-covid-19 |access-date=June 30, 2020}}</ref>.

== Muammolar ==

=== 14-ASEAN sammiti va noroziliklar ===
14-ASEAN sammiti 2009-yilning fevral oyidan martgacha [[Tailand|Tailandning]] Hua Hin shahrida boʻlib oʻtgan. Dastlab u 2008-yilning dekabr oyida boʻlib oʻtishi rejalashtirilgan edi, ammo 2008-yilgi Tailanddagi siyosiy inqirozi tufayli kechiktirilgan. Sammitda ASEAN yetakchilari ASEAN hamjamiyatining yoʻl xaritasi toʻgʻrisidagi Cha-am Hua Hin deklaratsiyasini va boshqa turli hujjatlarni imzoladilar, jumladan, ASEAN siyosiy-xavfsizlik jamiyatining rejasini va ASEAN ijtimoiy-madaniy jamoatining rejasini qabul qildilar<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.14thaseansummit.org/document_main.php |sarlavha=Outcome Documents |qaralgan sana=9 March 2009 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20090303230811/http://www.14thaseansummit.org/document_main.php |arxivsana=3 March 2009}}</ref>. Sammit 2009-yilning aprel oyida Tailandning Pattaya shahrida qayta oʻtkazilgandi. Sammitning ikkinchi qismi 10-12-aprel kunlari ASEAN aʼzolari va bir yoki bir nechta ASEANga aʼzo boʻlmagan davlatlar oʻrtasida turli uchrashuvlardan iborat boʻlgan edi. Biroq, 11-aprel kuni yuzlab namoyishchilar xavfsizlik kuchlari yonidan oʻtib maydonga chiqishga majbur boʻlgach, u toʻxtatildi<ref>{{Yangiliklar manbasi |last=Fuller |first=Thomas |date=12 April 2009 |title=Thailand Cancels Summit After Protests |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2009/04/12/world/asia/12thai.html |url-status=live |access-date=12 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014052813/http://www.nytimes.com/2009/04/12/world/asia/12thai.html |archive-date=14 October 2010}}</ref>. Tashrif buyurgan rahbarlarning koʻpchiligi vertolyotda tadbir joydan yaqin atrofdagi harbiy havo bazasiga evakuatsiya qilinishi kerak edi, biroq hech kim jarohatlanmagan. Namoyishlar 2008-yilgi Tailand siyosatining bir qismi edi.

=== Sharqiy Timoredit ===
lgari [[Indoneziya]] tomonidan boshqariladigan [[Sharqiy Timor]] yangi davlati ASEAN bilan uzoq vaqt kurashgan. Sharqiy Timor mustaqillikka erishishning uzoq jarayoni davomida ASEANda [[Papua Yangi Gvineya]] kabi kuzatuvchi maqomiga ega boʻlish va oxir-oqibat rasmiy aʼzo maqomiga erishishga intildi. Tarix jihatdan, ASEAN mamlakatlari Hindistonni Sharqiy Timorda qoʻllab-quvvatladilar, Filippin va [[Malayziya]] 1990-yillarning oxirida xorijiy nodavlat tashkilotlarga Sharqiy Timor konferensiyalarida ishtirok etishni taqiqlagandi. Yaqinda [[Myanma]] Sharqiy Timonga kuzatuvchi maqomi berilishiga qarshilik koʻrsatdi.

2002-yilda [[Sharqiy Timor]] ASEANning kuzatuvchisi sifatida eʼtirof etilgan va 2005-yilda ASEAN Mintaqaviy Forumiga qoʻshilgan<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Excerpts from the Joint Communique of the 35th ASEAN Ministerial Meeting, Bandar Seri Begawan, 29-30 July 2002 |url=http://www.aseansec.org/13417.htm |qaralgan sana=2024-04-27 |arxivsana=2003-06-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20030627054824/http://www.aseansec.org/13417.htm }}</ref>. 2005-yilning dekabr oyida Sharqiy Timor hukumati mamlakat 2011-yilga qadar ASEANga aʼzo boʻlishini eʼlon qilgan edi<ref>[https://web.archive.org/web/20090302023138/http://news.xinhuanet.com/english/2005-12/02/content_3869104.htm Xinhua — English]</ref>.

Prezident Xanana Gusmão 2006-yilda [[Kuala Lumpur|Kuala-Lumpur]] shahrida ASEAN Tashqi ishlar vazirlarining 39-yillik jamiyatchilik yigʻilishi boʻlib oʻtgan aʼzolikka murojat qilgan edi<ref>{{Yangiliklar manbasi |date=23 July 2006 |title=East Timor ASEAN bid |work=The Sydney Morning Herald |url=https://www.smh.com.au/news/world/east-timor-asean-bid/2006/07/22/1153166635002.html}}</ref>. Biroq, soʻrov hali 2019-yilning iyul oyi holatiga koʻra chiqilmoqda<ref>{{Press-reliz manbasi |url=http://www.kln.gov.my/web/guest/-/press-release-official-visit-of-minister-for-foreign-affairs-and-cooperation-of-the-democratic-republic-of-timor-leste-dr-dionisio-da-costa-babo-soare |title=Official Visit of Minister for Foreign Affairs and Cooperation of the Democratic Republic of Timor-Leste, Dr. Dionísio Da Costa Babo Soares to Malaysia 1 - 2 July 2019 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Malaysia |date=1 July 2019 |access-date=26 August 2019}}</ref>. Aʼzolik kechikishining sababi norozilikdir (onlayn chakana mahsulotlarning import yoki eksporti uchun foizli soliqni oshirish), ammo soliqlar almashinuvi amalga oshiradigan ikki mamlakatga yarim boʻlib, hukmron valyuta foizli ASEAN soligʻiga boʻlinadi.

=== Myanma (Birma) ===
Shuningdek, 10-ASEAN sammitidan oldin [[Myanma]] oʻzini tiklash uchun 9 mingga yaqin qamoqchini ozod qilib chiqargan. Myanmardagi yangi rahbar general Soe Win konferensiyada ishtirok etgan va tashqi ishlar vaziri Nyan Win Myanmardan oldin ham demokratiya yoʻl xaritasi boʻyicha davom etayotgan majburiyatlari haqida matbuotga xabarlar bergan edi.

Myanma 2006-yilda ASEAN raisligini egallashi kerak edi. Biroq bu turli guruhlardan tanqidlarni oʻziga jalb qilgan. [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]] va [[Yevropa Ittifoqi]] agar Myanma rais boʻlsa, ASEAN bilan bogʻliq har qanday tadbirni boykot qilishlarini eʼlon qildilar. 2005-yilning iyul oyida [[Ventyan|Ventiane]] shahrida ASEAN tashqi ishlar vazirlari yigʻilishi davomida Mianmar oʻz navbatini kechiktirishga qaror qilgandi. [[Filippin|Filippinlar]] navbatdagi mamlakat, 2006-yilda ASEANga raislik qildi.

AQShdan tashqari, ASEANning turli qonunchilari Myanmardan inson huquqlari boʻyicha kamchiliklari sababli uning aʼzoligini yoʻq qilishlari aytidi<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=ASEAN lawmakers want Myanmar membership stripped |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/KLR196069.htm |arxivurl=https://web.archive.org/web/20041128154122/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/KLR196069.htm |nashriyot=Reuters |sana=28 November 2004 |arxivsana=28 November 2004 |qaralgan sana=22 April 2009}}</ref>.

2021-yilgi Myanmadagi davlat toʻntarishi natijasida Tatmadaw-Myanma armiyasi mamlakatning demokratik yoʻl bilan saylangan rahbarlarini hokimyatdan agʻdargandan soʻng, davlat toʻntarishiga javoban keng miqyosli noroziliklar namoyishlari va harbiylarning tinch aholiga nisbatan kuch ishlatishiga javoban boshlandi<ref name="recentupdates">{{Yangiliklar manbasi |date=8 April 2021 |title=ASSISTANCE ASSOCIATION FOR POLITICAL PRISONERS (BURMA) |publisher=Assistance Association for Political Prisoners |url=https://aappb.org/ |access-date=8 April 2021}}</ref>. ASEAN 2021-yilning 24-aprel kuni Jakarta shahrida harbiy junta rahbari Min Aung Hlaing va boshqa aʼzo davlatlarning hukumat rahbarlari va tashqi ishlar vazirlari ishtirokida maxsus ASEAN rahbarlari uchrashuvini oʻtkazish chaqirilgan. Toʻntarishga javobantuzilgan Milliy birlik hukumati aʼzolari agʻdargan qonunchilardan iborat ASEAN yetakchilari bilan aloqada boʻlgani xabar qilindi, biroq uchrashuvga rasmiy taklif etilmagan<ref>{{Veb manbasi |sana=2021-04-20 |sarlavha=Myanmar's National Unity Government must be invited to this week's ASEAN Special Summit, MPs say |url=https://aseanmp.org/2021/04/20/myanmars-national-unity-government-must-be-invited-to-this-weeks-asean-special-summit-mps-say/ |qaralgan sana=2021-04-22 |ish=ASEAN Parliamentarians for Human Rights |til=en-US}}</ref><ref>{{Yangiliklar manbasi |last=Allard |first=Tom |date=April 24, 2021 |title=Southeast Asian leaders to press Myanmar junta to end violence, allow aid - sources |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/regional-ngos-urge-asean-include-ousted-myanmar-lawmakers-crisis-summit-2021-04-23/ |access-date=April 24, 2021}}</ref>. ASEAN Myanmardagi zoʻravonlikni toʻxtatish, barcha tomonlar oʻrtasida konstruktiv muloqot va muloqot jarayonini osonlashtirish uchun ASEAN tomonidan maxsus elchi tayinlash haqida Min Aung Hlaing bilan „beshta nuqta konsensusga“ kelishib olgani haqida maʼlumot berdi<ref>{{Veb manbasi |sana=2021-04-24 |sarlavha=Chairman’s Statement on the ASEAN Leaders’ Meeting. |url=http://asean2021.bn/Theme/news/news-24.04.21-csalm.aspx |qaralgan sana=2021-04-24 |ish=ASEAN Summit 2021 |til=en-US |arxivsana=24 April 2021 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20210424135206/http://asean2021.bn/Theme/news/news-24.04.21-csalm.aspx}}</ref>. Biroq, mamlakatda davom etgan zoʻravonlik va Myanma harbiy hukumati tomonidan „beshta nuqta konsensus“ ga erishilmaganidan soʻng, uning harbiy rahbarlari 2022-yildan 2023-yilgacha boʻlib oʻtgan 40-43-ASEAN sammitlariga qatnashish taqiqlandi<ref name="Myanmar2022">{{Yangiliklar manbasi |last= |first= |date=November 11, 2022 |title=Southeast Asia leaders struggle with Myanmar crisis at summit |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/11/11/southeast-asia-leaders-struggle-with-myanmar-crisis-at-summit |access-date=January 18, 2023}}</ref><ref name="Myanmar2023">{{Yangiliklar manbasi |last=Widakuswara |first=Patsy |date=September 6, 2023 |title=Myanmar’s Seat Empty as VP Harris Speaks to ASEAN Leaders |work=Voice of America |url=https://www.voanews.com/a/myanmar-s-seat-is-empty-as-vp-harris-speaks-to-asean-leaders-/7256962.html |access-date=January 4, 2024}}</ref>.

=== Tailand ===
ASEAN 10-sammiti oldidan Tailand Bosh vaziri Thaksin Shinawatra, agar Tailandning janubiy qismidagi koʻtarilishlarga Tailand hukumati tomonidan qanday munosabatda boʻlish masalasini koʻtarsa, uchrashuvdan chiqib ketish bilan tahdid qildi. U „agar mavzu koʻtarilsa, uyga qaytaman“ deb aytdi<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.dawn.com/news/375273 |sarlavha=Thai PM warns of Asean walkout |sana=26 November 2004 |ish=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |qaralgan sana=20 December 2018}}</ref>. Bu diqqatga sazovor, chunki rahbarlar koʻpincha [[Sharqiy Timor]] va [[Myanma]] [[Ang San Su Chi|Aung San Suu Kyi]] bilan muomala qilish kabi muhim masalalarda bir-biriga bir-biri bilan birdamlik koʻrsatishgan. Bundan tashqari, ASEANning asoslangan prinsiplaridan biri Janubi-Sharqiy Osiyoda doʻstlik va hamkorlik shartnomasi oʻrnatilgan boshqa aʼzo davlatlarning ichki masalalariga aralashishning yoʻqligi haqidagi prinsipdir. Barcha gʻalati holatlar jamoatchilik koʻrinishidan saqlanib, rahbarlar ommaviy joylarda bahslashadigan soʻzlardan qochishdi.

[[Indoneziya]] (dunyodagi eng koʻp aholi yashaydigan musulmon mamlakat) va [[Malayziya]], ayniqsa, Taylandiya hukumati tomonidan Taylandiyaning janubiy qismidagi voqealarni oʻtkazish haqida oʻzlarining hukmlarini qattiq tanqid qilishgan. Malayziya tashqi ishlar vazirining soʻzlariga koʻra, mutloq aralashmaslik degan narsa mavjud emas. Taxsinning bu soʻzlari Malayziya hukumati tomonidan Tailand hukumatini Tailandning janubiy qismida kamida 85 musulmon namoyishchilarining oʻlimi uchun hukm qilgan muxolifat qarori qabul qilingandan keyin qilingan deb hisoblanadi.

Laosning matbuot vakili Yong Chanthalangsi: „Mening fikrimcha, bizda oltin qoida bor, yaʼni bir-birimizning ichki ishlariga aralashmaslik“, — deb aytdi.

== Erkin savdo hududi ==
2004-yilda Avstraliya va Yangi Zelandiya ASEAN bilan erkin savdo shartnomasi boʻyicha muzokaralar boshladi. ASEAN-Avstraliya-Yangi Zelandiya erkin savdo hududi 2009-yilda boʻlib oʻtgan 14-ASEAN sammitida tashkil etilgan<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.aseansec.org/22260.pdf |sarlavha=Agreement Establishing the ASEAN-Australia-New Zealand Free Trade Area |qaralgan sana=9 March 2009 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20090320063211/http://www.aseansec.org/22260.pdf |arxivsana=20 March 2009}}</ref>. Bu Osiyodagi eng yirik savdo kelishuvlaridan biridir va tovarlar savdosi, investitsiya va xizmatlar, moliyaviy xizmatlar, telekommunikatsiyalar, elektron tijorat va intellektual mulkni oʻz ichiga oladi<ref>{{Veb manbasi |url=http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2009/02/200922842036827268.html |sarlavha=Trade deal signed at Asean summit |ish=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |qaralgan sana=9 March 2009 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20090304114757/http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2009/02/200922842036827268.html |arxivsana=4 March 2009}}</ref>. Muzokaralarning maqsadi 2016-yilga qadar savdo toʻsiqlarini sezilarli darajada kamaytirish boʻlgan<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200412/s1255163.htm |sarlavha=Aust wins invite to next year's ASEAN summit. 1 December 2004. ABC News Online<!-- Bot generated title --> |qaralgan sana=7 December 2005 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20050408153559/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200412/s1255163.htm |arxivsana=8 April 2005}}</ref>.

== Doʻstlik va hamkorlik shartnomasi ==
ASEAN Janubiy-Sharqiy Osiyodagi Doʻstlik va hamkorlik shartnomasi ASEANga aʼzo boʻlgan davlatlar uchun ochiq. Bu shartnomaga binoan, shartnoma taraflari bir-biriga qarshi har qanday tahdid yoki kuch ishlatishdan voz kechishlarini talab qiladi.

ASEAN aʼzo davlatlarining tashqi ishlar vazirlari 2005-yil oxirida [[Malayziya]] tomonidan oʻtkazilgan Sharqiy Osiyo sammitining dastlabki marosimlariga taklif etish shartnomadagi tomonlarga cheklanganligini belgilaganlar. [[Avstraliya]] Xaward hukumati taklifni talab qilgan boʻlsa-da, shartnomaga qoʻshilishga xohish bildirmagan va u oʻz majburiyatlari va boshqa shartnomalar boʻyicha boʻlgan huquqlari bilan zid boʻlishi mumkinligini taʼkidlagan. Biroq, sammitga faqat shartnoma taraflari kirishi va imzolash uchun ichki bosim ostida Avstraliya 2005-yil boshida [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti|BMT]] Chartida koʻrsatilgan huquqlarining oʻzidan ajralmasligi shartida shartnomaga imzo qoʻyishga qaror qildi. Avstraliya tashqi ishlar vaziri Aleksandr Daunarga oʻzini sharqiy aziy deb hisoblaganmi yoki yoʻqmi degan savol berilganida, u shunday javob berdi: „Oʻzimni sharqiy Osiyodagi deb hisoblaymanmi?“ …

== Manbalar ==
{{Manbalar}}
== Havolalar ==

* [http://www.asean.org/ ASEANning rasmiy veb-sayti]
* [http://asean2021.bn/Theme/index.aspx ASEAN 2021 sammitining rasmiy veb-sayti] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210628120915/http://www.asean2021.bn/Theme/index.aspx |date=2021-06-28 }}
* [https://web.archive.org/web/20070927015812/http://www.pia.gov.ph/asean/?m=2&r=&fi=p060623.htm&no=29 12-sumanning maxsus yangiliklari veb-sayti]
* [http://www.cebu-online.com/makeitcebu/12thaseansummit/ 12-ASEAN sammitining maxsus qamrov veb-sayti] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20181027200317/http://cebu-online.com/makeitcebu/12thaseansummit/ |date=2018-10-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20061112010542/http://www.southtravels.com/asia/philippines/cebuevents.html Maxsus qamrov veb-sayti]
{{DEFAULTSORT:Asean Summit}}
[[Turkum:ASEAN SUMMIT]]
[[Turkum:ASEAN meeting]]
[[Turkum:ASEAN]]