Ziyosfera

ASEAN sammiti

АСЕАН саммити — Жануби-Шарқий Осиё мамлакатларининг иқтисодий, сиёсий, хавфсизлик ва ижтимоий-маданий ривожланиши билан боғлиқ бўлган Жанубий-Шарқий Осиё Миллатлари Ассоциацияси (АСЕАН) аъзолари томонидан йилда икки марта ўтказиладиган учрашувдир. Бундан ташқари, у нуфузли минтақавий (Осиё) ва халқаро (жаҳон миқёсидаги) конференция сифатида хизмат қилади, дунё етакчилари турли муаммолар ва глобал масалаларни муҳокама қилиш, ҳамкорликни мустаҳкамлаш ва қарорлар қабул қилиш учун ўз саммитлари ва йиғилишларида қатнашадилар[1][2]. Саммит муваффақияти ва глобал миқёсида натижалар ишлаб чиқариш қобилияти учун жаҳон етакчилари томонидан юқори баҳоланади[3].

АСЕАН Саммит

АСЕАН га а'зо давлатлар яшил рангда ко'рсатилган.
Ҳолат Фаол
Жанри Дипломатик конференция
Ўтказилиши Икки йиллик
Фаол йиллари 59
Ташкил этилиши 24-феврал 1967-йил
Энг сўнгги тадбир 2024-йил

АСЕАН лигаси ҳозирда лиганинг миссиялари ва қарашларида иштирок этишни мақсад қилган бошқа мамлакатлар билан боғланган. Лига АСЕАН диалог ҳамкорлар деб номланувчи ташкилотда бошқа мамлакатлар билан йиллик учрашувлар ўтказади. АСЕАН +3 Хитой, Япония ва Жанубий Кореяни қўшади.

Расмий саммитлар уч кун ичида ўтказилади. Одатдаги йўналиш қуйидагича:

  • АСЕАН раҳбарлари ички ташкилот йиғилиши ўтказмоқда.
  • АСЕАН раҳбарлари АСЕАН минтақавий форуми ташқи ишлар вазирлари билан биргаликда конференсия ўтказмоқда.
  • Учта АСЕАН мулоқот ҳамкорлари (шунингдек, АСЕАН +3 номи билан ҳам танилган), яъни Хитой, Япония ва Жанубий Корея раҳбарлари АСЕАН раҳбарлари билан учрашув ўтказмоқда.
  • Икки АСЕАН мулоқот ҳамкори (шунингдек, АСЕАН + CЕР номи билан ҳам танилган), хусусан Австралия ва Янги Зеландия раҳбарлари учун алоҳида учрашув ўтказилади.

Тарихи

2023-йил июл ойида Жакарта,Индонезия шаҳрида Европа Иттифоқи билан АСЕАН конференциясида оилавий портретини дунё позаси.

Биринчи АСЕАН саммити 1976-йилнинг феврал ойида Индонезия, Бали шаҳрида ўтказилган[4]. Ушбу саммитда АСЕАН минтақанинг бошқа мамлакатлари билан „самарали муносабатларни ривожлантириш“ ва ўзаро манфаатли ҳамкорлик қилишга тайёрлигини билдирди[5]. АСЕАН раҳбарлари Жанубий-Шарқий Осиёда дўстлик ва ҳамкорлик шартномаси имзоладилар.1977-йилнинг август ойида Малайзия Куала-Лумпур шаҳрида ўтган иккинчи АСЕАН саммитида Япония ва АСЕАН ўртасидаги биринчи саммит бўлин ўтҳан. Япония АСЕАН билан ҳамкорликни ривожлантириш ниятини билдирган[6].

2003-йилнинг октябр ойида Индонезиянинг Бали шаҳрида бўлиб ўтган АСЕАН тўққизинчи саммитида аъзо давлатлар раҳбарлари 2020-йилгача яқимроқ иқтисодий интеграцияни давом эттиришга келишиб олган Бали Cонcорд ИИ декларациясини имзоладилар.

Декларацияда кўра, „АСЕАН ҳамжамияти“ учта устунга, яъни „сиёсий ва хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорлик, иқтисодий ҳамкорлик ва ижтимоий-маданий ҳамкорлик; минтақадаги барқарорлик, барқарорлик ва умумий фаровонликни таъминлаш мақсадида“ ташкил этилади. Режа 500 миллион аҳолига эга ва йиллик савдо ҳажми 720 миллиард АҚСҲ долларини ташкил этадиган минтақани назарда тутган. Шунингдек,2020-йилгача минтақада эркин савдо ҳудуди ташкил этилади. Шунингдек, АСЕАН раҳбарлари ҳеч қандай расмий ҳарбий иттифоқсиз, иқтисодий ҳамжамият билан бир қаторда хавфсизлик ҳамжамиятини ташкил этишни ҳам муҳокама қилишди.

Ўша учрашувда Хитой ва АСЕАН ҳам 1,7 миллиард истеъмолчи билан дунёдаги энг кўп аҳолиси бўлган бозорини яратувчи ўзаро савдо келишуви йўлида тезроқ ишлашга келишиб олди. Япония, шунингдек, АСЕАН аъзолари билан тариф ва тарифсиз тўсиқларни камайтириш тўғрисида битим имзолади.

2005-йилнинг декабр ойида Малайзиянинг Куала-Лумпур шаҳрида ўтган АСЕАН саммитида бир нечта асосий масалалар муҳокама қилинди:

  • қуш грипининги тарқалиши
  • Жанубий Таиланднинг кўтарилишининг Жанубий Таиланд исёни
  • Мянма демократияси
  • хомашё нархларининг ўзгариши ва қашшоқлик
  • инвестиция ва савдо
  • АСЕАН Хартияси

Саммит тугаши биланоқ, Шарқий Осиёнинг илк саммити бўлиб ўтди.

АСЕАН 12-саммити дастлаб 2006-йилнинг декабр ойида Филиппинлар Cебу шаҳрида бўлиб ўтиши керак эди. Бироқ' 8- декабр куни ташкилотчилар, „Сенианг“ тўфонини туфайли саммит жадвални 2007-йилнинг январ ойига кўчиришни қарор қилишган эди. Метро Cебу саммитда турли тадбирларига биргаликда мезонлик қилдилар. Ҳақиқий конференсия Мандауэ шаҳридаги Cебу халқаро анжуман маркази бўлиб ўтди, Лапу-Лапу шаҳри Шангри-Ла Маcтан Исланд Ресорт & Спа делегатлар учун турар жой ва кичикроқ учрашувлар учун жойлар билан таъминланган. Саммитда АСЕАНга аъзо давлатлар АСЕАН интеграциясини давом эттириш ва минтақада сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий ҳамкорликни кучайтириш билан боғлиқ беш битимга имзоланган[7]:

  • Себу декларацияси ғамхўрлик ва алмашиш ҳамжамияти
  • АСЕАН Хартияси режасини белгилаш тўғрисида Cебу декларацияси
  • 2015-йилга қадар АСЕАН жамоаси ташкил этилишини жадаллаштириш тўғрисида Cебу декларацияси
  • Мигрант ишчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва ривожлантириш тўғрисида АСЕАН декларацияси
  • Терроризмга қарши курашиш бўйича АСЕАН конвенсияси

АСЕАНнинг ўн учинчи саммити 2007-йилнинг ноябр ойида Сингапурда бўлиб ўтган. Муҳокамаларнинг асосий мавзусии „Энергетика, атроф-муҳит, иқлим ўзгариши ва барқарор ривожланиш“ мавзусида муҳокама қилинган. Мавзуга мувофиқ АСЕАН етакчиларининг экологик барқарорлик декларацияси имзоланди ва учинчи Шарқий Осиё саммитида атроф-муҳитни муҳофаза қилиш тўғрисидаги Сингапур декларацияси бўйича ишлаш тўғрисида таклиф қилинган эди. Раҳбарлар 2015-йилгача АСЕАН минтақасида ягона бозор ва ишлаб чиқариш базасини яратиш бўйича аниқ мақсадларни белгилашга ёрдам берадиган АСЕАН иқтисодий ҳамжамиятининг режасини маъқулладилар. Музокаралар ўтказилган ва имзоланган бошқа ҳужжатларга қуйидагилар киради:

  • Архитектура хизматлари бўйича АСЕАНнинг ўзаро тан олиниши тўғрисидаги битим
  • Геодезия малакаларини ўзаро тан олиш учун АСЕАН доиравий келишуви
  • Хизматлар бўйича АСЕАН доиравий битими доирасидаги мажбуриятларнинг олтинчи пакетини амалга ошириш протоколи
  • АСЕАН диалог ҳамкорлари билан савдо ва ҳамкорлик соҳалари бўйича келишувлар

15-АСЕАН саммити 2009-йилнинг октябр ойида Таиланд Ҳуа Ҳин ва Ча-ам шаҳрида ўтказилган. Унда АСЕАНга аъзо давлатлар етакчилари ҳамда уларнинг диалог шериклари Хитой, Япония, Жанубий Корея, Ҳиндистон, Австралия ва Янги Зеландия иштирок этган эдилар. Осиё давлатлари етакчилари ўртасидаги учрашувлар давомийлиги охирги кунликда 2009-йилда Осиё-Тинч океани иқтисодий ҳамкорлик саммитида муҳокама қилинадиган минтақавий эркин савдо шартномаси тузиш эҳтимоли кўтарилган.

28 ва 29-АСЕАН саммитлари 2016-йилнинг сентабр ойида Лаос, Вентиане бўлиб ўтди. 2016-йил эса АСЕАНнинг 2025-йилга мўлжалланган Висион Cоммунитй Висион-ни амалга ошириш бошланишига сабаб бўлди. Икки асосий саммитдан ташқари, АСЕАН рамзи остида бошқа ёнма-ён саммитлар ҳам ўтказилди. АСЕАН Плус Оне, АСЕАН Плус Тҳреэ ва Шарқий Осиё саммитлари доирасида АСЕАНнинг мулоқот шериклари билан тўққизта саммит бўлиб ўтди. Шунингдек, субминтақавий ҳамкорлик доирасида Меконг-Япония саммитлари ўтказилган. Ушбу маросим АСЕАН раҳбарлари учун АСЕАН Парламентлараро Ассамблеяси (АИПА) вакиллари, АСЕАН Ёшлар вакиллари ва АСЕАН бизнес маслаҳат кенгаши вакиллари билан учрашув ўтказиш учун платформа бўлган эди. Саммитларда муҳокама қилинган асосий мавзу АСЕАН ҳамжамиятининг 2025-йилгача мўлжалланган кўриниши ва учта жамоавий режаларни амалга ошириш бўйича кейинги мажбуриятлар ҳақида эди. АСЕАН раҳбарлари „Бир АСЕАН, Бир жавоб: минтақа ва ҳудуддан ташқарида табиий офатларга жавоб бериш“ тўғрисидаги АСЕАН декларациясини ҳам имзоладилар.

Саммитда Жанубий Хитой денгизи масала ҳам муҳим кун тартибидан жой олди. Саммитда Филиппин ва Япония Хитойнинг денгиздаги ҳудудий даъволари ва Жанубий Хитой денгизида сунъий ороллар қурилишдан жиддий хавотир биллдирилди. Япония Бош вазир Шинзо Абе Хитой ва Филиппин ўртасидаги келишмовчиликларни тинч йўл билан ҳал қилишга чақирди. Филиппинлар Президент Родриго Дутерте 2016-йилнинг июл ойида доимий Арбитраж суди томонидан Филиппин Хитойга қарши иш бўйича арбитраж қарорига ишора қилиб, низо „қонун доирасида ҳал қилиниши керак“лигини яна бир бор таъкидлаганди. Лойиҳа учрашувлар баёнотида Жанубий Хитой денгизидаги Хитойнинг ҳаракатларига нисбатан илиқ танқидлар сўнгги танқидлар ҳам бор эди. Бироқ, АСЕАНнинг арбитраж қарори бўйича позицияси ҳақида ҳеч қандай баёнот мавжуд эмас эди[8]. Жанубий Хитой денгизида муаммолар бўйича бутун АСЕАН ҳамжамиятининг овозини аниқ акс эттирувчи кўп томонлама декларациялар аниқ айтилмаган. Хитой ҳеч қандай аралашувга йўл қўймаслик ва масала икки томонлама кўриб чиқилиши кераклигини яна бир бор таъкидлади.

АСЕАН саммити

АСЕАН низомига мувофиқ, АСЕАН саммити АСЕАНнинг сиёсатни ишлаб чиқарувчи олий органи ҳисобланади. Унинг таркибига ҳар бир аъзо давлатнинг давлат ва ҳукумат иштирок этади. Шу боис, АСЕАНга аъзо давлатларнинг инглизча номлари алифбо тартибида ҳар йили айланади. Раисликни қабул қилувчи аъзо давлат уни бир календар йил давомида ўз зиммасида олади ва АСЕАН саммити ва унга боғлиқ саммитлар, АСЕАН мувофиқлаштирувчи кенгаши, учта АСЕАН жамоа кенгашлари, тегишли АСЕАН секторал вазирлик органлари ва юқори мансабдор шахслар ҳамда доимий вакиллар қўмитасига раислик қилади. Бундан ташқари, Жанубий-Шарқий Осиё Миллатлари Ассоциацияси Бош котиби АСЕАН саммити томонидан тайинланади, у АСЕАН аъзо давлатларининг фуқароларидан алифбо тартибида айланишига асосланиб танланади[9]. 2024-йил учун АСЕАН президенти Лаос ҳисобланади[10].

  Чаирманшип оф АСЕАН

АСЕАН Суммит

Мембер стате Репресентативе Мембер стате Репресентативе Мембер стате Репресентативе


-

Ассоcиатион оф

Соутҳеаст Асиан Натионс

-

Мембер синcе 9 Январ 2023

-

Сеcретарй-Генерал

Као Ким Ҳоурн

( Cамбодиа) 		Bruney

-

Натион оф Брунеи,

тҳе Абоде оф Пеаcе

-

Мембер синcе 7 Январ 1984

Султан

Ҳассанал Болкиаҳ

(Ҳоусе оф Болкиаҳ) 		Kambodja

-

Кингдом оф Cамбодиа

-

Мембер синcе 22 Август 2023

Приме Министер

Ҳун Манет

(CПП)
Indoneziya

-

Републиc оф Индонесиа

-

Мембер синcе 20 Октябр 2014

Пресидент

Жоко Wидодо

(ПДИ-П) 		Laos

-

Лао Пеоплеъс Демоcратиc Републиc

-

Мембер синcе 30 Декабр 2022

Приме Министер

Сонехай Сипҳандоне

(ЛПРП) 		Malayziya

-

Малайсиа

-

Мембер синcе 24 Ноябр 2022

Приме Министер

Анwар Ибраҳим

(ПҲ-ПКР)
Myanma

-

Републиc оф тҳе Унион оф Мянмар

-

Мембер синcе 2 Феврал 2021

Приме Министер

Мин Аунг Ҳлаинг

(Милитарй) 		Filippin

-

Републиc оф тҳе Пҳилиппинес

-

Мембер синcе 30 Июн 2022

Пресидент

Бонгбонг Марcос

(ПФП) 		Singapur

-

Републиc оф Сингапоре

-

Мембер синcе 12 Август 2004

Приме Министер

Леэ Ҳсиэн Лоонг

(ПАП)
Tailand

-

Кингдом оф Тҳаиланд

-

Мембер синcе 22 Август 2023

Приме Министер

Среттҳа Тҳависин

(ПТП) 		Vietnam

-

Соcиалист Републиc оф Виэтнам

-

Мембер синcе 5 Апрел 2021

Приме Министер оф тҳе Говернмент

Пҳạм Минҳ Чíнҳ

(CПВ)


АСЕАН саммитлари йиғилиши

АСЕАН саммити йиғилишлари ҳар йили унга аъзо 10 та давлатлар томонидан ўтказилади. АСЕАН низомига мувофиқ, АСЕАН саммити йиғилишлари йилига икки марта, АСЕАН га раислик қилувчи аъзо давлат томонидан ўтказилади. АСЕАНга раислик қилувчи аъзо давлатлар томонидан зарур бўлганда, АСЕАНга аъзо давлатлар келишилган жойларда навбатдаги махсус йиғилишлар ўтказилиши мумкин[9].

Бангкокдаги бешинчи саммит пайтида етакчилар ҳар бир расмий саммит оралиғида „норасмий“ учрашув ўтказишга қарор қилишган.

2004-йилнинг декабр ойида содир бўлган зилзила ва сунамидан сўнг, АСЕАН аъзолари ўша йили АСЕАН Чармейн сифатида Малезянинг Бош вазири бошчилигида Жакарта шаҳридаги АСЕАН Секретариатида махсус саммит ўтказдилар[11]. 2020- йилда Ветнам раислик даврида махсус АСЕАН саммитига ва CОВИД-19 бўйича махсус АСЕАН+3 саммитига мезбонлик қилган[12].

Муаммолар

14-АСЕАН саммити ва норозиликлар

14-АСЕАН саммити 2009-йилнинг феврал ойидан мартгача Таиланднинг Ҳуа Ҳин шаҳрида бўлиб ўтган. Дастлаб у 2008-йилнинг декабр ойида бўлиб ўтиши режалаштирилган эди, аммо 2008-йилги Таиланддаги сиёсий инқирози туфайли кечиктирилган. Саммитда АСЕАН етакчилари АСЕАН ҳамжамиятининг йўл харитаси тўғрисидаги Ча-ам Ҳуа Ҳин декларациясини ва бошқа турли ҳужжатларни имзоладилар, жумладан, АСЕАН сиёсий-хавфсизлик жамиятининг режасини ва АСЕАН ижтимоий-маданий жамоатининг режасини қабул қилдилар[13]. Саммит 2009-йилнинг апрел ойида Таиланднинг Паттая шаҳрида қайта ўтказилганди. Саммитнинг иккинчи қисми 10-12-апрел кунлари АСЕАН аъзолари ва бир ёки бир нечта АСЕАНга аъзо бўлмаган давлатлар ўртасида турли учрашувлардан иборат бўлган эди. Бироқ, 11-апрел куни юзлаб намойишчилар хавфсизлик кучлари ёнидан ўтиб майдонга чиқишга мажбур бўлгач, у тўхтатилди[14]. Ташриф буюрган раҳбарларнинг кўпчилиги вертолётда тадбир жойдан яқин атрофдаги ҳарбий ҳаво базасига эвакуация қилиниши керак эди, бироқ ҳеч ким жароҳатланмаган. Намойишлар 2008-йилги Таиланд сиёсатининг бир қисми эди.

Шарқий Тиморедит

лгари Индонезия томонидан бошқариладиган Шарқий Тимор янги давлати АСЕАН билан узоқ вақт курашган. Шарқий Тимор мустақилликка эришишнинг узоқ жараёни давомида АСЕАНда Папуа Янги Гвинея каби кузатувчи мақомига эга бўлиш ва охир-оқибат расмий аъзо мақомига эришишга интилди. Тарих жиҳатдан, АСЕАН мамлакатлари Ҳиндистонни Шарқий Тиморда қўллаб-қувватладилар, Филиппин ва Малайзия 1990-йилларнинг охирида хорижий нодавлат ташкилотларга Шарқий Тимор конференсияларида иштирок этишни тақиқлаганди. Яқинда Мянма Шарқий Тимонга кузатувчи мақоми берилишига қаршилик кўрсатди.

2002-йилда Шарқий Тимор АСЕАНнинг кузатувчиси сифатида эътироф этилган ва 2005-йилда АСЕАН Минтақавий Форумига қўшилган[15]. 2005-йилнинг декабр ойида Шарқий Тимор ҳукумати мамлакат 2011-йилга қадар АСЕАНга аъзо бўлишини эълон қилган эди[16].

Президент Ханана Гусмãо 2006-йилда Куала-Лумпур шаҳрида АСЕАН Ташқи ишлар вазирларининг 39-йиллик жамиятчилик йиғилиши бўлиб ўтган аъзоликка мурожат қилган эди[17]. Бироқ, сўров ҳали 2019-йилнинг июл ойи ҳолатига кўра чиқилмоқда[18]. Аъзолик кечикишининг сабаби норозиликдир (онлайн чакана маҳсулотларнинг импорт ёки экспорти учун фоизли солиқни ошириш), аммо солиқлар алмашинуви амалга оширадиган икки мамлакатга ярим бўлиб, ҳукмрон валюта фоизли АСЕАН солиғига бўлинади.

Мянма (Бирма)

Шунингдек, 10-АСЕАН саммитидан олдин Мянма ўзини тиклаш учун 9 мингга яқин қамоқчини озод қилиб чиқарган. Мянмардаги янги раҳбар генерал Соэ Wин конференсияда иштирок этган ва ташқи ишлар вазири Нян Wин Мянмардан олдин ҳам демократия йўл харитаси бўйича давом этаётган мажбуриятлари ҳақида матбуотга хабарлар берган эди.

Мянма 2006-йилда АСЕАН раислигини эгаллаши керак эди. Бироқ бу турли гуруҳлардан танқидларни ўзига жалб қилган. АҚШ ва Европа Иттифоқи агар Мянма раис бўлса, АСЕАН билан боғлиқ ҳар қандай тадбирни бойкот қилишларини эълон қилдилар. 2005-йилнинг июл ойида Вентиане шаҳрида АСЕАН ташқи ишлар вазирлари йиғилиши давомида Мианмар ўз навбатини кечиктиришга қарор қилганди. Филиппинлар навбатдаги мамлакат, 2006-йилда АСЕАНга раислик қилди.

АҚШдан ташқари, АСЕАНнинг турли қонунчилари Мянмардан инсон ҳуқуқлари бўйича камчиликлари сабабли унинг аъзолигини йўқ қилишлари айтиди[19].

2021-йилги Мянмадаги давлат тўнтариши натижасида Татмадаw-Мянма армияси мамлакатнинг демократик йўл билан сайланган раҳбарларини ҳокимятдан ағдаргандан сўнг, давлат тўнтаришига жавобан кенг миқёсли норозиликлар намойишлари ва ҳарбийларнинг тинч аҳолига нисбатан куч ишлатишига жавобан бошланди[20]. АСЕАН 2021-йилнинг 24-апрел куни Жакарта шаҳрида ҳарбий жунта раҳбари Мин Аунг Ҳлаинг ва бошқа аъзо давлатларнинг ҳукумат раҳбарлари ва ташқи ишлар вазирлари иштирокида махсус АСЕАН раҳбарлари учрашувини ўтказиш чақирилган. Тўнтаришга жавобантузилган Миллий бирлик ҳукумати аъзолари ағдарган қонунчилардан иборат АСЕАН етакчилари билан алоқада бўлгани хабар қилинди, бироқ учрашувга расмий таклиф этилмаган[21][22]. АСЕАН Мянмардаги зўравонликни тўхтатиш, барча томонлар ўртасида конструктив мулоқот ва мулоқот жараёнини осонлаштириш учун АСЕАН томонидан махсус элчи тайинлаш ҳақида Мин Аунг Ҳлаинг билан „бешта нуқта консенсусга“ келишиб олгани ҳақида маълумот берди[23]. Бироқ, мамлакатда давом этган зўравонлик ва Мянма ҳарбий ҳукумати томонидан „бешта нуқта консенсус“ га эришилмаганидан сўнг, унинг ҳарбий раҳбарлари 2022-йилдан 2023-йилгача бўлиб ўтган 40-43-АСЕАН саммитларига қатнашиш тақиқланди[24][25].

Таиланд

АСЕАН 10-саммити олдидан Таиланд Бош вазири Тҳаксин Шинаwатра, агар Таиланднинг жанубий қисмидаги кўтарилишларга Таиланд ҳукумати томонидан қандай муносабатда бўлиш масаласини кўтарса, учрашувдан чиқиб кетиш билан таҳдид қилди. У „агар мавзу кўтарилса, уйга қайтаман“ деб айтди[26]. Бу диққатга сазовор, чунки раҳбарлар кўпинча Шарқий Тимор ва Мянма Аунг Сан Суу Кйи билан муомала қилиш каби муҳим масалаларда бир-бирига бир-бири билан бирдамлик кўрсатишган. Бундан ташқари, АСЕАНнинг асосланган принсипларидан бири Жануби-Шарқий Осиёда дўстлик ва ҳамкорлик шартномаси ўрнатилган бошқа аъзо давлатларнинг ички масалаларига аралашишнинг йўқлиги ҳақидаги принсипдир. Барча ғалати ҳолатлар жамоатчилик кўринишидан сақланиб, раҳбарлар оммавий жойларда баҳслашадиган сўзлардан қочишди.

Индонезия (дунёдаги энг кўп аҳоли яшайдиган мусулмон мамлакат) ва Малайзия, айниқса, Тайландия ҳукумати томонидан Тайландиянинг жанубий қисмидаги воқеаларни ўтказиш ҳақида ўзларининг ҳукмларини қаттиқ танқид қилишган. Малайзия ташқи ишлар вазирининг сўзларига кўра, мутлоқ аралашмаслик деган нарса мавжуд эмас. Тахсиннинг бу сўзлари Малайзия ҳукумати томонидан Таиланд ҳукуматини Таиланднинг жанубий қисмида камида 85 мусулмон намойишчиларининг ўлими учун ҳукм қилган мухолифат қарори қабул қилингандан кейин қилинган деб ҳисобланади.

Лаоснинг матбуот вакили Ёнг Чантҳалангси: „Менинг фикримча, бизда олтин қоида бор, яъни бир-биримизнинг ички ишларига аралашмаслик“, — деб айтди.

Эркин савдо ҳудуди

2004-йилда Австралия ва Янги Зеландия АСЕАН билан эркин савдо шартномаси бўйича музокаралар бошлади. АСЕАН-Австралия-Янги Зеландия эркин савдо ҳудуди 2009-йилда бўлиб ўтган 14-АСЕАН саммитида ташкил этилган[27]. Бу Осиёдаги энг йирик савдо келишувларидан биридир ва товарлар савдоси, инвестиция ва хизматлар, молиявий хизматлар, телекоммуникациялар, электрон тижорат ва интеллектуал мулкни ўз ичига олади[28]. Музокараларнинг мақсади 2016-йилга қадар савдо тўсиқларини сезиларли даражада камайтириш бўлган[29].

Дўстлик ва ҳамкорлик шартномаси

АСЕАН Жанубий-Шарқий Осиёдаги Дўстлик ва ҳамкорлик шартномаси АСЕАНга аъзо бўлган давлатлар учун очиқ. Бу шартномага биноан, шартнома тарафлари бир-бирига қарши ҳар қандай таҳдид ёки куч ишлатишдан воз кечишларини талаб қилади.

АСЕАН аъзо давлатларининг ташқи ишлар вазирлари 2005-йил охирида Малайзия томонидан ўтказилган Шарқий Осиё саммитининг дастлабки маросимларига таклиф этиш шартномадаги томонларга чекланганлигини белгилаганлар. Австралия Хаwард ҳукумати таклифни талаб қилган бўлса-да, шартномага қўшилишга хоҳиш билдирмаган ва у ўз мажбуриятлари ва бошқа шартномалар бўйича бўлган ҳуқуқлари билан зид бўлиши мумкинлигини таъкидлаган. Бироқ, саммитга фақат шартнома тарафлари кириши ва имзолаш учун ички босим остида Австралия 2005-йил бошида БМТ Чартида кўрсатилган ҳуқуқларининг ўзидан ажралмаслиги шартида шартномага имзо қўйишга қарор қилди. Австралия ташқи ишлар вазири Александр Даунарга ўзини шарқий азий деб ҳисоблаганми ёки йўқми деган савол берилганида, у шундай жавоб берди: „Ўзимни шарқий Осиёдаги деб ҳисоблайманми?“ …

Манбалар

  1. ↑ Денис Ҳеw. Роадмап то ан Асеан Эcономиc Cоммунитй. Институте оф Соутҳеаст Асиан Студиэс, 2005. ИСБН 981-230-347-2. 
  2. ↑ „Wорлд леадерс ин Манила: Кей эвенц ат АСЕАН“. 2017-йил 1-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 25-ноябр.
  3. ↑ „Wорлд леадерс праисед тҳе Пҳилиппинес он ҳоw ит ҳостед тҳе АСЕАН Суммит | УНТВ Неwс“. www.унтвwеб.cом. 2018-йил 15-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 27-апрел.
  4. ↑ „Эcономиc Ачиэвемент“. АСЕАН. 2009-йил 8-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 12-апрел.
  5. ↑ „Эхтернал Релатионс“. АСЕАН. 2008-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 12-апрел.
  6. ↑ „Релатион бетwеэн Жапан анд АСЕАН“. Министрй оф Фореигн Аффаирс, Жапан (1998-йил 1-декабр). Қаралди: 2009-йил 12-апрел.
  7. ↑ АСЕАН Сеcретариат (2007-йил 13-январ). „АСЕАН Леадерс Сигн Фиве Агреэменц ат тҳе 12тҳ АСЕАН Суммит, Cебу, тҳе Пҳилиппинес, 13 Жануарй 2007“. Пресс-релиз.  „12тҳ АСЕАН Суммит, фиве.“
  8. ↑ „Беижинг'с Соутҳ Чина Сеа cлаимс сcрутинисед ат суммит“. Ал Жазеэра (2016-йил 8-сентябр).
  9. ↑ 9,0 9,1 „Тҳе АСЕАН Чартер“. Ассоcиатион оф Соутҳеаст Асиан Натионс. 2018-йил 21-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-декабр.
  10. ↑ „АСЕАН Чаирманшип“. Ассоcиатион оф Соутҳеаст Асиан Натионс. Қаралди: 2022-йил 4-январ.
  11. ↑ „Спеcиал АСЕАН Леадерс’ Меэтинг он Афтерматҳ оф Эартҳқуаке анд Цунами Жакарта 6 Жануарй 2005“. АСЕАН.
  12. ↑ „Асеан то ҳолд виртуал суммиц то дисcусс респонсе то Cовид-19“. Тҳе Страиц Тимес (2020-йил 14-апрел). Қаралди: 2020-йил 30-июн.
  13. ↑ „Оутcоме Доcуменц“. 2009-йил 3-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 9-март.
  14. ↑ Фуллер, Тҳомас. „Тҳаиланд Cанcелс Суммит Афтер Протесц“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2009-йил 12-апрел). 2010-йил 14-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 12-апрел.
  15. ↑ „Эхcерпц фром тҳе Жоинт Cоммуниқуэ оф тҳе 35тҳ АСЕАН Министериал Меэтинг, Бандар Сери Бегаwан, 29-30 Жулй 2002“. 2003-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 27-апрел.
  16. ↑ Хинҳуа — Энглиш
  17. ↑ „Эаст Тимор АСЕАН бид“. Тҳе Сйдней Морнинг Ҳералд (2006-йил 23-июл).
  18. ↑ Министрй оф Фореигн Аффаирс, Малайсиа (2019-йил 1-июл). „Оффиcиал Висит оф Министер фор Фореигн Аффаирс анд Cооператион оф тҳе Демоcратиc Републиc оф Тимор-Лесте, Др. Дионíсио Да Cоста Бабо Соарес то Малайсиа 1 - 2 Жулй 2019“. Пресс-релиз.
  19. ↑ „АСЕАН лаwмакерс wант Мянмар мембершип стриппед“. Реутерс (2004-йил 28-ноябр). 2004-йил 28-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 22-апрел.
  20. ↑ „АССИСТАНCЕ АССОCИАТИОН ФОР ПОЛИТИCАЛ ПРИСОНЕРС (БУРМА)“. Ассистанcе Ассоcиатион фор Политиcал Присонерс (2021-йил 8-апрел). Қаралди: 2021-йил 8-апрел.
  21. ↑ „Мянмар'с Натионал Унитй Говернмент муст бе инвитед то тҳис wеэк'с АСЕАН Спеcиал Суммит, МПс сай“ (эн-УС). АСЕАН Парлиаментарианс фор Ҳуман Ригҳц (2021-йил 20-апрел). Қаралди: 2021-йил 22-апрел.
  22. ↑ Аллард, Том. „Соутҳеаст Асиан леадерс то пресс Мянмар жунта то энд виоленcе, аллоw аид - соурcес“. Реутерс (2021-йил 24-апрел). Қаралди: 2021-йил 24-апрел.
  23. ↑ „Чаирман’с Статемент он тҳе АСЕАН Леадерс’ Меэтинг.“ (эн-УС). АСЕАН Суммит 2021 (2021-йил 24-апрел). 2021-йил 24-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 24-апрел.
  24. ↑ „Соутҳеаст Асиа леадерс струггле wитҳ Мянмар cрисис ат суммит“. Ал Жазеэра (2022-йил 11-ноябр). Қаралди: 2023-йил 18-январ.
  25. ↑ Wидакусwара, Пацй. „Мянмар’с Сеат Эмптй ас ВП Ҳаррис Спеакс то АСЕАН Леадерс“. Воиcе оф Америcа (2023-йил 6-сентябр). Қаралди: 2024-йил 4-январ.
  26. ↑ „Тҳаи ПМ wарнс оф Асеан wалкоут“. Даwн (2004-йил 26-ноябр). Қаралди: 2018-йил 20-декабр.
  27. ↑ „Агреэмент Эстаблишинг тҳе АСЕАН-Аустралиа-Неw Зеаланд Фреэ Траде Ареа“. 2009-йил 20-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 9-март.
  28. ↑ „Траде деал сигнед ат Асеан суммит“. Ал Жазеэра. 2009-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 9-март.
  29. ↑ „Ауст wинс инвите то нехт еар'с АСЕАН суммит. 1 Деcембер 2004. АБC Неwс Онлине“. 2005-йил 8-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2005-йил 7-декабр.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/ASEAN_sammiti" dan olindi