ATLAS
Астероидларнинг Ерга урилиши ҳақида со'нгги огоҳлантириш тизими (Астероид Террестриал-импаcт Ласт Алерт Сйстем ёки АТЛАС) - Ер билан то'қнашишидан (импаcт эвент) бир неча кун ёки ҳафта олдин кичикроқ Ерга яқин об'эктларни (неар-Эартҳ обжеcц) аниқлашга ихтисослашган роботлаштирилган астрономик кузатув (астрономиcал сурвей) ва эрта огоҳлантириш тизимидир.
НАСА томонидан молиялаштириладиган ҳамда Гавайи университети (Университй оф Ҳаwаии) Астрономия институти (Институте фор Астрономй) томонидан ишлаб чиқилган ва бошқариладиган ушбу тизим ҳозирда бешта 0,5 метрли телескопга эга. Иккита телескоп бир-биридан 160 км масофада Гавайи оролларидаги Халеакала (АТЛАС–ҲКО, расадхона коди Т05) ва Мауна-Лоа (АТЛАС–МЛО, расадхона коди Т08) расадхоналарида жойлашган. Яна бири Жанубий Африкадаги Сазерленд расадхонасида (АТЛАС–СААО, расадхона коди М22), то'ртинчиси эса Чилининг Рио-Уртадо туманидаги Эл-Саусе расадхонасида (АТЛАС–CҲЛ, расадхона коди W68) о'рнатилган. Испаниянинг Тейде расадхонасида жойлашган энг янги телескоп (АТЛАС-ТДО, расадхона коди Р17) 2025-йил феврал ойида фойдаланишга топширилди, бироқ 2025-йил май ҳолатига ко'ра, АТЛАС веб-саҳифасида ҳали натижалар ко'рсатилмаган[1].
АТЛАС 2015-йилда Халеакаладаги битта телескоп билан кузатувларни бошлади ва 2017-йилда икки телескопли версияси ишга туширилди. Кейинчалик, лойиҳа НАСА томонидан молиялаштирилиб, Жанубий яримшарда (Соутҳерн Ҳемиспҳере) яна иккита телескоп о'рнатилди ва улар 2022-йил бошида иш бошлади[2]. Ҳар бир телескоп осмоннинг ко'ринадиган қисмининг то'ртдан бир қисмини ҳар бир очиқ тунда то'рт марта ко'здан кечиради[3]. Иккита жанубий телескопнинг қо'шилиши АТЛАС'нинг осмон қопламини ҳар икки тунда бир марта ко'здан кечиришдан ҳар тунги ко'здан кечиришга яхшилади, шунингдек, узоқ жанубий осмондаги аввалги «ко'р нуқта»ни (блинд спот) то'лдирди[4].
Контекст
Йирик астрономик то'қнашувлар Ер тарихи шаклланишида муҳим рол о'йнаган бо'либ, улар Ер–Ой тизимининг шаклланиши, Ерда сувнинг пайдо бо'лиши, ҳаётнинг эволюцион тарихи ва бир нечта оммавий қирг'инлар (масс эхтинcтионс) билан бог'лиқдир. Тарихдан олдинги диққатга сазовор ҳодисалар қаторига 66 миллион йил аввал 10 километрлик астероиднинг урилиши натижасида юзага келган Чиксулуб кратери киради. Бу ҳодиса барча учмайдиган динозаврларнинг ҳамда Ердаги о'симлик ва ҳайвон турларининг то'ртдан уч қисмининг ё'қ бо'либ кетишига (Cретаcеоус–Палеогене эхтинcтион эвент) сабаб бо'лган деб ҳисобланади[5][6][7]. Мистастин кратерини (Мистастин cратер) ҳосил қилган 37 миллион йиллик астероид то'қнашуви 2370 °C дан юқори ҳароратни келтириб чиқарган бо'либ, бу Ер юзасида табиий равишда содир бо'лган энг юқори ма'лум ҳароратдир[8].
Ёзма тарих давомида юзлаб Ер то'қнашувлари (ва метеорал портлашлар) қайд этилган бо'либ, уларнинг кичик бир қисми о'лим, жароҳатланиш ёки мулкий зарарга сабаб бо'лган[9] .Диаметри 4 метр (13 фт) бо'лган тошли астероидлар Ер атмосферасига тахминан йилда бир марта кириб келади[10]. Диаметри 7 метрли астероидлар тахминан ҳар 5 йилда атмосферага киради ва Хиросимага ташланган атом бомбаси каби кинетик энергияга (тахминан 16 килотонна ТНТ) эга бо'лади. Уларнинг ҳавода портлаши (аир бурст) кинетик энергиянинг учдан бир қисмини ёки 5 килотоннани тарқатади[10]. Бундай нисбатан кичик астероидлар одатда юқори атмосферада портлайди ва уларнинг қаттиқ моддалари асосан буг'ланиб кетади[11]. Диаметри 20 м (66 фт) бо'лган астероидлар Ерга ҳар асрда тахминан икки марта урилади.
Тарихий даврдаги энг машҳур то'қнашувлардан бири 1908-йилдаги 50 метрли Тунгуска ҳодисаси бо'либ, у Россиянинг Сибир ҳудудидаги кам аҳоли яшайдиган бир неча минг квадрат километр о'рмонни вайрон қилган. Аҳоли зичроқ жойлашган ҳудудда бундай то'қнашув маҳаллий даражадаги ҳалокатли зарарга сабаб бо'лган бо'лар эди[12]. 2013-йилдаги Челябинск метеори ҳодисаси тарихий даврда ко'п сонли жароҳатларга сабаб бо'лган ягона ма'лум то'қнашувдир (Хитойдаги 1490-йилги Син'ян ҳодисаси бундан мустасно бо'лиши мумкин). Тахминан 20 метрли Челябинск метеори Тунгуска ҳодисасидан бери Ер материгига урилган энг йирик қайд этилган об'эктдир.
Келажакда то'қнашувлар юз бериши муқаррар бо'либ, глобал миқёсдаги йирик астероидларга қараганда, минтақавий зарар етказувчи кичик астероидларнинг урилиш эҳтимоли анча юқори. Физик Стивен Хокинг о'зининг 2018-йилда вафотидан со'нг чоп этилган «Катта саволларга қисқа жавоблар» (Бриэф Ансwерс то тҳе Биг Қуэстионс) китобида йирик астероид билан то'қнашувни сайёрамиз учун энг катта хавф деб ҳисоблаган[13][14]. 2018-йил апрел ойида Б612 жамг'армаси (Б612 Фоундатион) «Ерга [ҳалокатли астероид] урилиши 100 фоиз аниқ, лекин қачон эканлигига 100 фоиз ишончимиз комил эмас» деб хабар берди[15]. 2018-йил июн ойида АҚШ Миллий фан ва технология кенгаши Американинг астероид то'қнашувига тайёр эмаслиги ҳақида огоҳлантирди ва тайёргарликни яхшилаш учун махсус ҳаракат режасини (Натионал Неар-Эартҳ Обжеcт Препареднесс Стратегй Аcтион План) ишлаб чиқди[16][17].
Йирик астероидлар Ердан узоқда бо'лганида ҳам аниқланиши учун етарли даражада ёрқин бо'либ, уларнинг орбиталари то'қнашувдан ко'п йиллар олдин аниқланиши мумкин. 2005-йилда АҚШ Конгресси томонидан НАСАга берилган ваколат (Спаcегуард лойиҳаси) шарофати билан, диаметри 1 километрдан ортиқ бо'лган тахминан мингта Ерга яқин об'эктлар (НЕО) ро'йхати 2017-йилда 97% га тайёр эди[18][19]. Диаметри 140 метрли об'эктларни аниқлаш даражаси 40% ни ташкил этади ва НАСАнинг режалаштирилган НЕО Сурвеёр миссияси 2040-йилга қадар уларнинг деярли барчасини аниқлаши кутилмоқда.
Диаметри 140 метрдан кичик бо'лган астероидлар глобал ҳалокатга сабаб бо'лмаса-да, маҳаллий даражада фожиали оқибатларга олиб келиши мумкин. Улар йирикроқларига қараганда ко'проқ учрайди ва фақат Ерга жуда яқин келгандагина аниқланиши мумкин. Бундай то'қнашувлар доимий кузатувни талаб қилади ва одатда бир неча ҳафтадан ко'п бо'лмаган муддат ичида аниқланади, бу эса уларни то'хтатиш (интерcептион) учун жуда кеч ҳисобланади.
Номланиши
АТЛАС номидаги «Ласт Алерт» (Со'нгги огоҳлантириш) қисми тизимнинг кичик астероидларни уларни четга буриш (дефлеcтион) учун жуда кеч аниқлашини, аммо нишон ҳудудни эвакуация қилиш ва тайёрлаш учун зарур бо'лган бир неча кун ёки ҳафталик вақтни беришини англатади. АТЛАС лойиҳаси раҳбари Жон Тонри (Жоҳн Тонрй) со'зларига ко'ра, «бу вақт одамларни эвакуация қилиш, бинолар ва инфратузилмани ҳимоя қилиш чораларини ко'риш ҳамда океанга урилиш натижасида юзага келадиган сунами хавфидан огоҳлантириш учун етарли»[20]. 2013-йилдаги Челябинск метеори келтириб чиқарган 1 миллиард рублдан ортиқ зарарнинг ва 1500 кишининг жароҳатланишининг асосий сабаби зарба то'лқини натижасида синган дераза ойналари бо'лган[21][22]. Бир неча соатлик огоҳлантириш бо'лганида, барча деразаларни очиб қо'йиш ва улардан узоқроқ туриш каби оддий чоралар билан талофатларни кескин камайтириш мумкин эди.
Умумий тавсиф
АТЛАС лойиҳаси Гавайи университетида НАСА томонидан ажратилган 5 миллион долларлик бошланг'ич маблаг' эвазига ишлаб чиқилган ва унинг биринчи элементи 2015-йилда Халеакалада о'рнатилган[23]. Биринчи телескоп 2015-йил охирида, иккинчиси эса 2017-йил март ойида Мауна-Лоада то'лиқ ишга тушди. 2018-йил август ойида НАСА Жанубий яримшарда яна иккита телескоп о'рнатиш учун 3,8 миллион доллар қо'шимча маблаг' ажратди. Улардан бири Жанубий Африка астрономия расадхонасида, иккинчиси эса Чилидаги Эл-Саусе расадхонасида жойлашган бо'либ, иккаласи ҳам 2022-йил бошида иш бошлади[2][24]. Ушбу географик кенгайиш АТЛАС тизимига Жанубий осмонни ҳам кузатиш, узлуксиз қамров ва ёмон об-ҳавога чидамлилик ҳамда параллакс эффекти орқали астероид орбитаси ҳақида қо'шимча ма'лумот олиш имконини берди.
Автоматлаштирилган тизим диаметри 45 метр (150 фт) бо'лган астероид учун бир ҳафталик, диаметри 120 м (390 фт) бо'лгани учун эса уч ҳафталик огоҳлантириш беради[23]. Таққослаш учун, 2013-йил февралидаги Челябинск метеори диаметри тахминан 17 м (60 фт) бо'лган. Унинг келиш ё'налиши Қуёшга яқин бо'лгани сабабли, у ҳар қандай Ерга асосланган ко'ринадиган ёруг'лик тизими учун «ко'р нуқтада» бо'лган. Қоронг'у ё'налишдан келадиган шунга о'хшаш об'экт АТЛАС томонидан бир неча кун олдин аниқланиши мумкин[25].
АТЛАС о'зининг асосий мақсадидан ташқари, тунги осмондаги ҳар қандай о'ртача ёрқинликдаги о'згарувчан ёки ҳаракатланувчи об'эктларни аниқлай олади. Шу сабабли, у о'згарувчан юлдузлар (вариабле старс), о'та янги юлдузлар (суперноваэ), митти сайёралар, кометалар ва Ерга урилмайдиган астероидларни ҳам қидиради[23][26].
Дизайн ва ишлаш принципи
АТЛАС концепцияси бутун тунги осмонни 24 соат давомида қамраб олиш учун дунё бо'йлаб тарқалган саккизта 50 сантиметрли диаметрли ф/2 Райт-Шмидт телескопларидан иборат бо'либ, уларнинг ҳар бири 110 мегапикселли CCД матрицали камера билан жиҳозланган. Ҳозирда тизим то'ртта шундай телескопдан фойдаланади: АТЛАС1 ва АТЛАС2 Гавайи оролларидаги вулқонларда бир-биридан 160 км масофада, АТЛАС3 Жанубий Африкада ва АТЛАС4 Чилида жойлашган[27][28]. Ушбу телескоплар о'зининг 7,4° лик кенг ко'риш майдони (фиэлд оф виэw) билан ажралиб туради, бу то'лин ой диаметридан тахминан 15 баравар каттадир. Ушбу тизим битта жойдан ко'ринадиган бутун тунги осмонни тахминан 1000 та алоҳида телескоп ё'налиши орқали суратга олиши мумкин. Ҳар бир экспозиция учун 30 сония ва ма'лумотларни о'қиш ҳамда телескопни қайта ё'налтириш учун 10 сония сарфланган ҳолда, ҳар бир АТЛАС қурилмаси ҳар тунда бутун ко'ринадиган осмонни бир мартадан ко'проқ сканерлаши мумкин. Бунда ко'ринма юлдуз катталиги (аппарент магнитуде) 19 гача бо'лган об'эктлар аниқланади[29].
АТЛАС'нинг вазифаси ҳаракатланувчи об'эктларни аниқлаш бо'лгани учун, ҳар бир телескоп тунда осмоннинг то'ртдан бир қисмини тахминан 15 дақиқалик интерваллар билан то'рт марта кузатади. Идеал шароитда то'ртта телескоп биргаликда ҳар тунда бутун тунги осмонни то'рт марта кузатиши мумкин, бироқ ёмон об-ҳаво, техник муаммолар ва ҳатто Мауна-Лоа вулқонининг 2022-йилдаги отилиши кузатувлар тезлигини камайтириши мумкин[30].
Ко'ринма юлдуз катталиги 19 «сезиларли даражада хира» деб таснифланади ва бу жуда қоронг'у жойдан оддий ко'з билан ко'ринадиганидан тахминан 100 000 марта хирароқдир. АТЛАС осмонни Гавайи университетининг Пан-СТАРРС каби йирикроқ телескопларига қараганда анча саёзроқ, аммо тезроқ сканерлайди. Пан-СТАРРС тахминан 100 марта чуқурроқ ко'ради, аммо бутун осмонни бир марта сканерлаш учун бир неча ҳафта вақт сарфлайди[23]. Бу АТЛАС'ни Ерга жуда яқин о'тгандагина кескин ёрқинлашадиган кичик астероидларни топиш учун қулайроқ қилади.
Кашфиётлар
- СН 2018cоw, 2018-06-16 даги нисбатан ёрқин о'та янги юлдуз.
- 2018 АҲ, 1971-йилдан бери Ерга энг яқин масофадан о'тган энг йирик астероид.
- А106фгФ, 2018-01-22 да Ерга жуда яқин о'тган ёки урилган 2–5 м ли астероид.
- 2018 РC, 2018-09-03 даги Ерга яқин астероид (энг яқин келишидан бир кун олдин аниқлангани билан э'тиборга лойиқ)[31].
- 2019 МО, 2019-йил июн ойида Пуэрто-Рико жанубидаги Кариб денгизига урилган тахминан 4 м ли астероид[32].
- C/2019 Й4 (АТЛАС), комета.
- 2020 ВТ4, Ерга ҳар қандай бошқа ма'лум астероиддан ко'ра яқинроқ келган об'экт.
- НАСАнинг ДАРТ миссияси доирасида Диморфос астероидига берилган зарба натижасида ажралиб чиққан моддалар суратга олинган[33].
- 3И/АТЛАС, юлдузлараро об'экт (интерстеллар обжеcт).
Манбалар
- ↑ „ИАC-АТЛАС: Cомплетион оф ан Эхтраординарй Прожеcт ат тҳе Теиде Обсерваторй“. Баадер Планетариум (2025-йил 3-феврал). Қаралди: 2025-йил 15-феврал.
- ↑ 2,0 2,1 „Эхпандед УҲ астероид траcкинг сйстем cан монитор энтире скй“. Университй оф Ҳаwаии Неwс. Университй оф Ҳаwаии (2022-йил 27-январ). Қаралди: 2022-йил 29-январ.
- ↑ Тонрй (28 Марч 2018). "АТЛАС: А Ҳигҳ-Cаденcе Алл-Скй Сурвей Сйстем". Публиcатионс оф тҳе Астрономиcал Соcиэтй оф тҳе Паcифиc 130 (988): 064505. дои:10.1088/1538-3873/аабадф. Аccессед 14 Април 2018.
- ↑ Wацон, Траcи (14 Аугуст 2018). "Прожеcт тҳат споц cитй-киллинг астероидс эхпандс то Соутҳерн Ҳемиспҳере". Натуре (Спрингер Натуре Лимитед). дои:10.1038/д41586-018-05969-2. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/д41586-018-05969-2. Қаралди: 17 Оcтобер 2018.АТЛАС]]
- ↑ Беcкер, Луанн (2002). "Репеатед Блоwс". Сcиэнтифиc Америcан 286 (3): 76–83. дои:10.1038/сcиэнтифиcамериcан0302-76. ПМИД 11857903. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнтифиc-америcан_2002-03_286_3/паге/76.
- ↑ „Интернатионал Чроностратиграпҳиc Чарт“. Интернатионал Cоммиссион он Стратиграпҳй (2015). 2014-йил 30-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 29-апрел.
- ↑ Фортей, Ричард. Лифе: А натурал ҳисторй оф тҳе фирст фоур биллион еарс оф лифе он Эартҳ. Винтаге, 1999 — 238–260-бет. ИСБН 978-0-375-70261-7.
- ↑ Дворскй, Георге. „Тҳе Ҳоттест Кноwн Температуре Он Эартҳ Wас Cаусе Бй Ан Анcиэнт Астероид Стрике“ (эн). Гизмодо (2017-йил 17-сентябр). Қаралди: 2017-йил 17-сентябр.
- ↑ Леwис, Жоҳн С. (1996), Раин оф Ирон анд Иcе, Ҳелих Боокс (Аддисон-Wеслей), 236-бет, ИСБН 978-0-201-48950-7
- ↑ 10,0 10,1 Роберт Марcус; Ҳ. Жай Мелош; Гаретҳ Cоллинс „Эартҳ Импаcт Эффеcц Програм“. Империал Cоллеге Лондон / Пурдуэ Университй (2010). Қаралди: 2013-йил 4-феврал. (солутион усинг 2600 кг/м3, 17 км/с, 45 дегреэс)
- ↑ Чапман, Cларк Р.; Моррисон, Давид (6 Жануарй 1994), „Импаcц он тҳе Эартҳ бй астероидс анд cомец: ассессинг тҳе ҳазард“, Натуре, 367 (6458): 33–40, Бибcоде:1994Натур.367...33C, дои:10.1038/367033а0, С2CИД 4305299
- ↑ Яу, К., Wеиссман, П., & Еоманс, Д. Метеорите Фаллс Ин Чина Анд Соме Релатед Ҳуман Cасуалтй Эвенц, Метеоритиcс, Вол. 29, Но. 6, пп. 864–871, , библиограпҳиc cоде: 1994Метиc..29..864Й.
- ↑ Станлей-Беcкер, Исааc. „Степҳен Ҳаwкинг феаред раcе оф 'суперҳуманс' абле то манипулате тҳеир оwн ДНА“ (2018-йил 15-октябр). Қаралди: 2018-йил 26-ноябр.
- ↑ Ҳалдеванг, Мах де „Степҳен Ҳаwкинг лефт ус болд предиcтионс он АИ, суперҳуманс, анд алиэнс“. Қуартз (2018-йил 14-октябр). Қаралди: 2018-йил 26-ноябр.
- ↑ Ҳомер, Аарон. „Эартҳ Wилл Бе Ҳит Бй Ан Астероид Wитҳ 100 Перcент Cертаинтй, Сайс Спаcе-Wатчинг Гроуп Б612 - Тҳе гроуп оф сcиэнтисц анд формер астронауц ис девотед то дефендинг тҳе планет фром а спаcе апоcалйпсе.“. Инқуиситр (2018-йил 28-апрел). 2020-йил 24-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 25-июн.
- ↑ Стафф. „Натионал Неар-Эартҳ Обжеcт Препареднесс Стратегй Аcтион План“. wҳитеҳоусе.гов (2018-йил 21-июн). Қаралди: 2018-йил 25-июн.
- ↑ Манделбаум, Рян Ф.. „Америcа Исн'т Реадй то Ҳандле а Cатастропҳиc Астероид Импаcт, Неw Репорт Wарнс“. Гизмодо (2018-йил 21-июн). Қаралди: 2018-йил 25-июн.
- ↑ Стафф. „Георге Э. Броwн, Жр. Неар-Эартҳ Обжеcт Сурвей АcтНатионал Неар-Эартҳ Обжеcт“. ГовТраcк (2018-йил 21-июн). Қаралди: 2018-йил 15-декабр.
- ↑ Матт Wиллиамс.. „Гоод Неwс Эверёне! Тҳере аре Феwер Деадлй Ундисcоверед Астероидс тҳан wе Тҳоугҳт“. Универсе Тодай (2017-йил 20-октябр). 2017-йил 4-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 14-ноябр.
- ↑ Cларк, Стуарт.. „Астероидс анд ҳоw то дефлеcт тҳем“. Тҳе Гуардиан (2017-йил 20-июн). Қаралди: 2013-йил 22-феврал.
- ↑ „ру:Ущерб от челябинского метеорита превысит миллиард рублей“ [Дамаге фром Челябинск метеорите эхcеэдс оне биллион рублес] (ру). Лента.ру (2013-йил 15-феврал). 2013-йил 13-майда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „ру:Число пострадавших при падении метеорита приблизилось к 1500“ [Тҳе нумбер оф виcтимс оф тҳе метеорите аппроачед 1500] (ру). РосБизнесКонсалтинг [РБC] (2013-йил 18-феврал). 2013-йил 2-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 15-декабр.
- ↑ 23,0 23,1 23,2 23,3 Университй оф Ҳаwаии ат Маноа'с Институте фор Астрономй.. „АТЛАС: Тҳе Астероид Террестриал-импаcт Ласт Алерт Сйстем“. Астрономй Магазине (2013-йил 18-феврал). 2017-йил 2-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 22-феврал.
- ↑ „СААО | СААО то cонтрибуте то тҳе глобал эффорт то детеcт Неар Эартҳ Обжеcц“ (эн-ЗА). Қаралди: 2024-йил 17-сентябр.
- ↑ „Бреактҳроугҳ: Университй оф Ҳаwаии теам суccессфуллй лоcатес инcоминг астероид | Университй оф Ҳаwаиʻи Сйстем Неwс“ (эн-УС). У. Ҳ. Неwс (2019-йил 25-июн). Қаралди: 2024-йил 17-сентябр.
- ↑ Ҳеинзе, А. Н; Тонрй, Жоҳн Л; Деннеау, Ларрй; Флеwеллинг, Ҳеатҳер; Сталдер, Бриан; Рест, Армин; Смитҳ, Кен W; Смартт, Степҳен Ж эт ал. (2018). "А Фирст Cаталог оф Вариабле Старс Меасуред бй тҳе Астероид Террестриал-импаcт Ласт Алерт Сйстем (АТЛАС)". Тҳе Астрономиcал Жоурнал 156 (5): 241. дои:10.3847/1538-3881/ааэ47ф.
- ↑ АТЛАС Телесcопе 2 Инсталлед он Мауна Лоа, Ари Ҳеинзе [1][сайт ишламайди] Ретриэвед 7 Април 2017.
- ↑ Оур СААО cоллеагуэс ҳаве cомплетед тҳе ассемблй оф тҳе АТЛАС доме! [2] Ретриэвед 14 Деcембер 2020.
- ↑ „АТЛАС - Течниcал Спеcифиcатионс“. фаллингстар.cом. Қаралди: 2024-йил 17-сентябр.
- ↑ „АТЛАС Прожеcт Пост“.
- ↑ Минор Планет Cентер реcордс фор 2018 РC
- ↑ „Бреактҳроугҳ: УҲ теам суccессфуллй лоcатес инcоминг астероид“. www.ифа.ҳаwаии.эду. Қаралди: 2020-йил 31-март.
- ↑ „АТЛАС тwиттер феэд“.