Абдуллажон (филм)
„Абдуллажон, ёки Стевен Спиэлбергга бағишланади“ (русча: Абдулладжан, или Посвящается Стивену Спилбергу) — Зулфиқор Мусоқов 1991-йил яратган илмий-фантастик кинокомедия[1]. „Абдуллажон“ биринчи ўзбек илмий фантастик филми бўлиб, уни кўплаб танқидчилар, режиссорлава кино ишқибозлари пост-совет Ўзбекистонда яратилган энг сара филм ўлароқ баҳолайди[2].
| Абдуллажон | |
|---|---|
| Файл:Абдуллажон.жпг | |
| Режиссёр(лар) | Зулфиқор Мусоқов |
| Ссенарий муаллиф(лар)и |
Зулфиқор Мусоқов Р. Муҳаммаджонов |
| Ролларда |
Шуҳрат Қаюмов Ражаб Адашев Тўти Юсупова Тўйчи Орипов Ҳожиакбар Нурматов |
| Бастакор(лар) | Мирҳалил Маҳмудов |
| Оператор(лар) |
Талъат Мансуров Вячеслав Шин |
| Студия | Ўзбекфилм |
| Давомийлик | 89 дақиқа |
| Мамлакат |
 Ўзбекистон |
| Тиллар | Ўзбек, рус |
Филмда яҳудийлик ва америкалик режиссер Стевен Спиэлберг яратган илмий-фантастик филмларга ишоратлар бор. Филм қоровул томонидан Стевен Спиэлбергга юборилган хат ўлароқ биринчи шахсда, чала, лекин кулгили рус тилида ҳикоя қилинади[3]. Қаҳрамонларнинг аксари ўзбекча сўзлайди.
Сюжети
Филм қишлоқдаги магазин қоровули Сотиболди номидан „Стевен ака Спиэлбергга“ биринчи шахсда, чала, лекин кулгили рус тилида ҳикоя қилинади. Филмда кемаси ўзбек колхозига қулаб тушувчи ўзга сайёралик ҳақида ҳикоя қилинади. Қишлоқ турғуни Бозорбой йўқолган сигирини излаётиб ўзга сайёраликни учратиб қолади. Спиэлбергга ёзаётган хатида Сотиболди "„Э.Т. тҳе Эхтра-Террестриал“ филмидаги чиройли, чироқлари бор кемадан фарқли ўлароқ, Ўзбекистонда қулаб тушган кема горшокка ўхшайди, лекин ҳақиқийдир", деб ёзади.
Ўзга сайёралик оқ танли бола бўлиб, жуда кўп тилда гапира олади, одамлар ва жисмларни бир жойдан иккинчи жойга учириб ўтиш ва исталган пайтда ёмғир ёғдириш каби турли мўжизаларни бажара олади. Бозорбой ўзга сайёраликка ўз бобоси исмини бериб, Абдуллажон деб атайди ва олти ўғлига қўшиб, еттинч фарзанд қилиб олади. Қишлоқ аҳли Абдуллажон Бозорбойнинг қаердадир рус аёлдан орттирган ноқонуний ўғли, деб ўйлашади.
Бу орада Москвадаги рус олимлар ўзга сайёралик қишлоққа тушишини башорат қилиб, колхоз раисига бирорта ўзга сайёраликни кўриб қолса, дарҳол хабар беришни буюрадилар.
Қишлоқда Бозорбой Абдуллажонга ёрдам чақириш имконини берувчи мосламани излашда ёрдам беради. Бозорбой мосламани топиб олади ва Абдуллажондан беркитади. Кейинроқ бу мослама Бозорбой яширган жойдан ғойиб бўлади.
Бозорбой Абдуллажонга барча муаммоларини ҳал қилиш учун „катта пул“ кераклигини айтади. Абдуллажон уни том маънода тушуниб, оилавий қозондан улкан, люк тенги бир рубл танга ясайди. Кейин Бозорбой Абдуллажондан қоғоз рублни кўпайтиришни сўрайди. Абдуллажон осонлик билан бир дона қоғоз пулдан бир неча банкнота ясайди. Аммо Бозорбой пулларнинг бирида қалбаки пул ясаш ноқонуний эканлигини ўқиб қолганидан кейин, иккиси барча пулларини ёқиб юборишади.
Абдуллажон мўжиза кўрсатишда давом этади: одамларни кетмонларда учиради, товуқларни бир дақиқада элликта тухум қўйдиради, улкан мева-сабзавотларни (жумладан, уч тонна вазнли тарвузларни) етиштиради, сигирларни қирқта бузоқ туғдиради, маҳаллий устага ҳи-фи видеомагнитофон яратиш имконини беради.
Қишлоқ аҳли мўжизалар ортида Абдуллажон турганини билишмайди. Бир пиёниста колхоз раисига бир шиша ароқ эвазига барча қишлоқ аҳлига мўжизаларни колхоз раиси бажараётганини айтишни таклиф қилади. Раис бунга рози бўлади ва мўжизалар ортида ўзи турганини айтади. Қишлоқ аҳли билан ўтказилаётган йиғин пайтида раисга махсус кетмон совға қилинади, аммо у бошқаларникига ўхшаб учмайди. Бозорбой раисга Абдуллажон ҳақида айтади. Раис кейин Абдуллажондан унинг кетмонини ҳам учадиган қилиб беришни сўрайди. Аммо Абдуллажон раис „кечириб бўлмайдиган жиноят“га қўл урганини, яъни, асалари ўлдирганини айтиб, рози бўлмайди. Раис кетомони учишига умид қилиб, ғазаб билан баланд иморат тепасига чиқади. Аммо унинг кетмони учмайди ва у ерга қулаб, жароҳатланади.
Москва ўзга сайёраликни топиш учун танкларни ва ҳарбий учоқларни юборади. Абдуллажонга ёрдам сўраш имконини берувчи мосламани Бозорбойнинг аёли яшириб қўйгани аён бўлади. У мосламани Абдуллажонга беради ва кузатиб қўяди. Абдуллажон бошқа горшкок шаклидаги кемага миниб, учиб кетади. Филм охирида Сотиболди Стевен Спиэлбергни қишлоғига, „катта тарвуз ва қовун ейишга ҳамда кетмонда учишга“ таклиф қилади.[4]
Ролларда
| Актёр | Рол |
|---|---|
| Шуҳрат Қаюмов | ўзга сайёралик Абдуллажон |
| Ражаб Адашев | Абдуллажонни "отаси" Бозорбой |
| Тўти Юсупова | Бозорбойни хотини Холида |
| Тўйчи Орипов | колхоз раиси Раис ота |
| Жавлон Ҳамроев | "внештатний агент" Йўлдош |
| Ҳожиакбар Нурматов | Ҳасан |
| Жамол Ҳошимов | колхоз исчиси Матқобул |
| Эргаш Мўминов | Бозорбойни о'г'ли Болтабой |
| Владимир Меншов | генерал Иван Иванович |
| Ҳусан Мусабоев | Бозарбайнинг қариндоши |
Ражаб Адашев
Актёр Ражаб Адашев „Абдуллажон“ филмида кастингдан ўта олмагани ва қандай қилиб бош ролни ижро этгани ҳақида Интервю твга қуйидагиларни гапириб берди[5]:
„Абдуллажон“ филми ижодий гуруҳини „Ўзбекфилм“дан ўзим кузатиб қўйганман. Ичимда "филмга тасдиқланмаганим учун ҳеч қандай ачиниш ёки „тарвузи қўлтиғидан тушгандек“ ҳолат бўлмаган, лекин „кетишди-я, кетишди“, деган хаёл ҳам ўтган.
Ижодий гуруҳ 1991-йилнинг 17-сентабрида суратга олиш майдонига кетишган бўлса, эртаси куни соат 5 ларда Бозорбой Абдуллажон билан қариндошлар жам бўлган уйга кириб келган саҳнанинг тасвирга олиш ишлари билан бошланар эди.
Тўйтепада икки қаватли меҳмонхонада туришган, жамоа тахминан соат 12-13 ларда тушлик қилган, меҳмонхона пастидаги ошхонасига тушишган. Обид ака ҳам тушган, ўзлари ўтирганларми, шериклари биланми, хуллас нарироқда ўтирган икки наманганлик „Ие, Ўткурий-ку“ деб таниб қолишади ва келиб саломлашиб, ёнига ўтиришади. Ёнидан шишани чиқариб, „Обид ака, Наманганга борганда одамларга нима дейман? Шу одам билан кўришдим, анақа бўлмади дейманми?“ деб, бошлашган. 3 киши битта шишани ёки иккитани бўшатишган.
Соат икки ёки учда ётишган. Тўрт яримда уйғотиш бошланган, Гриша деган ёрдамчи бор эди, „Обид ака, на сёмки“ деб чақирганида, Обид ака ширакайф ҳолда чиқиб келган ва „Мен тайёрман“ деб турган жойида режиссор ҳам кўриб қолади. Ўшанда Обид ака мардлик қилиб, шартта кийим-кечакларини йиғиштириб Тошкентга жўнаб кетган. Шу билан кейин ижодий гуруҳ мени қидиришни бошлашган.
Ўша оқшомни ўзида менга Фарҳод исмли филм директори телефон қилиб, келиб олиб кетди. Борганимда, айни мен бола билан кириб келадиган саҳнада, аёлим, болаларимни олаётган экан. Кейин мен ҳам ўша ердан киришиб кетганман.
Тез мослашиб кетишимга режиссор Зулфиқор Мусоқовнинг хизмати катта. У ҳаммага „Обид ака ўйнамайдиган бўлди, Ражаб Адашев ўйнайди, у ҳозир келади“ деб тайинлаб чиққан экан. Келганимда ҳеч ким „Ие, Обид Юнусов ўйнаши керак эди-ку“ деб ҳайрон бўлмади. Ҳатто ўзимда ҳам шунга ўхшаш фикр кейинчалик пайдо бўлганди. Филм олиниб бўлингач, жуда кўп вақтдан сўнг, раҳматли Тўти Юсупова оламдан ўтганидан кейин турли хаёллар келди: Шулар нимани ўйлаган экан? Обид Юнусов билан рол ўйнашни кутаётган одамлар бирдан мени кўриб ғалати бўлмаганмикин?
Лекин профессионал актёрлар ҳеч нарсани билдирмасдан туриб, мен билан чинакамига, дилдан ўйнашни бошлашган. Чунки уста актёр уста актёр-да!
Мен бу нарсага эътибор бермаганман, сабаби ҳолатни табиий қабул қилганман.
Режиссор менга айтганки, "Ражаб ака, бу менинг учинчи картинам. Иложи борича самимий ўйнанг. Ҳеч қанақа сиёсий газеталар ўқиманг, телевизор ҳам кўрманг. Бу шунақа фақат ўзининг оиласини, мол-ҳолини, ерини ўйлайдиган Бозорбой ака, у шунақа одам деб тушунтирган. Мен ўшанда нозик жойини топганман, Зулфиқор Мусоқов ҳам ҳар бир эпизодда маъқуллаб турган[5].
— Ражаб Адашев, ин
Манбалар
- ↑ „Абдулладзҳан, или посвяшчаэця Стивену Спилбергу“ (русча). Кинопоиск. Қаралди: 18-март 2012-йил.
- ↑ „Он тҳе оccасион оф тҳе 21ст анниверсарй оф Узбекистан'с индепенденcе Даракчи анноунcес тҳе лист оф 21 бест Узбек филмс“ (ўзбекча). CА-НЕWС (4-сентабр 2012-йил). Қаралди: 15-октабр 2014-йил.
- ↑ „Абдулладзҳан, или посвяшчаэця Стивену Спилбергу“ (русча). КМ. Қаралди: 18-март 2012-йил.
- ↑ ҳттп://м.кино-театр.ру/кино/мовиэ/сов/99/титр/
- ↑ 5,0 5,1 „Ражаб Адашев кастингдан ўта олмаган “Абдуллажон” филмида қандай қилиб бош ролни ижро этгани ҳақида гапириб берди (видео)“ (ўзбекча). Дарё.уз. Қаралди: 20.1.23.