Abdulloh Ilohiy sahifasining manbasini koʻrish

{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi
| religion           = [[Islom]]
| name               = 
| death_date         = milodiy 1491-yil ([[Hijriy taqvim|hijriy]] 896-yil)
| death_place        = [[Vardar Yanisa]]
| known_for          = [[mutasavvif]], [[shoir]]
}}

'''Abdulloh Ilohiy''' ([[arabcha]]: عبد الله إلهي —?, Turkiya — 896/1491, Vardar Yanisa) — [[mutasavvif]] va [[shoir]].

== Taʼlimi ==
Mulla ''Ilohiy'' yoki ''Abdulloh Simoviy'' nomi bilan ham mashhur bo‘lgan. Ilk tahsilini tug‘ilgan shahrida olgan. Keyinchalik o‘sha davr ilm markazi bo‘lgan [[Istanbul|Istanbulga]] borib, [[Zayrak]] [[Madrasa|madrasasida]] tahsilini davom ettirgan. Shogirdi [[Mavlono Ali at-Tusiy]] bilan birga [[Xuroson|Xurosonga]] safar qilgan. [[Kirmon|Kirmonda]] bir muddat ilm o‘rgangach, tasavvufga qiziqib so‘fiylar bilan birga bo‘lishni boshlagan. [[Tasavvuf|Tasavvufga]] bo‘lgan muhabbati o‘z kitoblarini sotib, pullarini faqirlarga tarqatish darajasida hayotiga taʼsir ko‘rsatadi. [[Samarqand|Samarqandga]] safar qilib davrining mashhur mutasavviflaridan [[Xoja Ubaydulloh Ahror|Xoja Ubaydulloh Ahrorga]] [[murid]] bo‘ladi.

== Faoliyati ==
Sayru sulukini tamomlab ijoza olganidan so‘ng, [[Buxoro|Buxoroga]] ko‘chadi. Bir yil, yaʼni to‘qqiz arbaʼin chiqarguniga qadar [[Bahouddin Naqshband|Bahouddin Naqshbandning]] [[Qabr|qabri]] yonida ibodat va tafakkur bilan hayot kechirdi. Bu maʼnaviy aloqa uning uvaysiy-mashrab so‘fiy sifatida tanilishiga sabab bo‘lgan. Takror Samarqandga qaytgan Abdulloh Ilohiyga murshidi vazifa berib [[Onado‘li|Onado‘liga]] jo‘natadi. [[Simav|Simavga]] qaytish asnosida kirib o‘tgan ilm markazlarida zamonasining olim va so‘fiylari bilan suhbatda bo‘ladi. Bularning eng mashhurlaridan biri [[Hirot|Hirotda]] uchrashgan Mullo [[Abdurahmon Jomiy|Abdurrahmon Jomiy]] edi.

Keyingi yillarda [[Xalifa|xalifasi]] [[Ahmad Buxoriyn|Ahmad Buxoriyning]] muridi [[Lome’iy Chalabiy]], Abdurrahmon Jomiyning mashhur [[Nafahot ul-uns|„Nafahot ul-uns“]] asarini [[Fors tili|fors tilidan]] [[Turk|turkiyga]] [[tarjima]] qiladi. Abdulloh Ilohiy Simavga qaytganida [[Naqshbandiylik|naqshbandiylikni]] yoyishni boshlashi natijasida atrofida to‘planganlarning soni juda tez ortadi va qisqa vaqt ichida shuhrati Istanbulgacha yoyiladi. Lomeʼiy Chalabiyning iborasi bilan aytganda, „tariqi xojagon ovozasi viloyati Rumga muntashir bo‘ldi“. Bir oz vaqtdan so‘ng Istanbulga kelishiga taklif bo‘ladi. Biroq u bu daʼvatni ehtiyotkorlik bilan qarshi oladi. [[Fotih Sulton Mehmet]] taklifida qatʼiy turib olganida, Samarqanddan Onado‘liga birga kelgan muridi [[Amir Ahmad Buxoriy|Amir Ahmad Buxoriyni]] Istanbulga jo‘natadi. Amir Buxoriy u yerdagi ahvolni ustoziga forsiy bir bayt bilan maʼlum qilganida, u Istanbulga safar qilishni yana bir oz muddatga kechiktiradi. Nihoyat, Fotihning vafotidan so‘ng manisalik [[qozi]] [[Chalabiy Muhyiddin|Chalabiy Muhyiddinning]] qatʼiy taklifiga binoan Istanbulga kelishga rozilik bildiradi. Chalabiyning u hamda [[Darvesh|darveshlari]] uchun tayyorlatgan hujralarida o‘tirishni rad etadi va [[Zayrak]] madrasasida istiqomat qila boshlaydi.

Qisqa vaqt ichida atrofida katta jamoat yig‘ilgani bois, yanada sokin bir maskan qidira boshlaydi. [[Avranoszo|Avranoszoda]] [[Ahmad Bey|Ahmad Beyning]] taklifiga rozi bo‘lib, [[Salonik|Salonikdan]] 40 km uzoqlikda joylashgan [[Vardar Yanisa]] ([[Yunoniston|Yunonistondagi]] tarixiy joy)ga safar qiladi. Avranoszoda tashkil qilgan [[Xonaqoh|xonaqohga]] joylashadi va vafotiga qadar shu yerda qoladi. Yanisada xalqni irshod etishda davom etgani maʼlum bo‘lsa-da, [[Rumeliya|Rumeliyada]] o‘zidan o‘rinbosar qoldirgani haqida maʼlumot yo‘q. Bu yerda bo‘lgan vaqtida murid yetishtirishdan ko‘ra, asar yozish bilan mashg‘ul bo‘lgani ehtimoli ko‘proq. Avliyo Chalabiy Abdulloh Ilohiyning mintaqadagi taʼsiri va Vardar Yanisasidagi ziyoratgohi haqida ko‘plab maʼlumot qoldirgan.

== Muridlari ==
Abdulloh Ilohiyning eng mashhur muridlari [[Amir Ahmad Buxoriy]], [[Muslihuddin Taviyl]] va [[Obid Chalabiy|Obid Chalabiylar]] hisoblanadi. [[Amir Ahmad Buxoriy|Amir Ahmad Buxoriyning]] Istanbulda barpo qilgan zoviyasi xalifalari Lomeʼiy Chalabiy, [[Mahmud Chalabiy]], [[Pir Xalifai Homidiy]] va [[Hakim Chalabiy]] bilan davom etgan. Bu davrlardagi manbalarda naqshbandiy [[Silsila|silsilasi]] quyidagicha berilgan: [[Ubaydulloh Ahror]], [[Mulla Ilohiy]], [[Ahmad Buxoriy]], [[Hakim Chalabiy]], [[Naqshbandzoda Mustafo]], [[Ilohiyzoda Ya’qub]], [[Ahmad Tiraviy]], [[Umar Boqiy]], [[Shayx Nasrulloh]]. Bu silsila, [[Mujaddidiyya|mujaddidiyyaning]] Onado‘lida yoyilishi bilan o‘zgarishga uchragan.

== Asarlari ==

* ''„Kashf al-vāridāt li-tālib al-kamālāt va g‘āyati-d-darajāt“''. [[Badruddin Simoviy|Badruddin Simoviyning]] mashhur ''„Vāridāt“'' nomli asarining arab tilidagi [[Sharh|sharhi]]. Sharhni yozishda [[Farididdin Attor|Attor]], [[Mavlono]] va ayniqsa, [[Ibn al-Arabiy|Ibn al-Arabiyning]] asarlaridan foydalangan. Kotib Chalabiyning qayd etishicha, asar ''„Vāridāt“'' asariga yozilgan ilk sharh  hisoblanadi.

* ''[[Maslak ut-tolibiyn va-l-obidiyn|„Maslak ut-tolibiyn va-l-obidiyn“]]''. Tasavvufiy hayotning odob va arkoniga doir ushbu asar 888/1483-yilda yozilgan.

* ''[[Zod ul-mushtoqiyn|„Zod ul-mushtoqiyn“]]''. Turkiy tildagi asar bo‘lib, yuzdan ortiq tasavvufiy istilohlarning izohlarini o‘z ichiga olgan.

* ''[[Asrornoma|„Asrornoma“]]''. Tasavvufiy axloqqa oid bo‘lgan turkiy tildagi asar.

* ''„Risāla al-vujӯd“''. Vahdat al-vujud mavzusida yozilgan arab tilidagi asar.

* [[Risolai Ahadiyya|„Risolai Ahadiyya“]]. [[Fors tili|Fors tilidagi]] mazkur asarda h''azaroti xams, olami jabarut, olami lohut, olami haqoiq, jam’ al-jam’, g‘ayb al-majhul, ahadiyyot'' kabi atamalar izohlangan.

* ''[[Manozil ul-qulub|„Manozil ul-qulub“]]''. [[Ro‘zbixoni Baqliy|Ro‘zbixoni Baqliyning]] ''[[Risolai quds|„Risolai quds“]]'' nomli asariga fors tilida yozilgan sharh.

Quyidagi asarlar ham Abdulloh Ilohiyga nisbat berilgan: ''„<nowiki/>[[Kanz ul-asror]]<nowiki/>“, „<nowiki/>[[Najot ul-arvoh]]<nowiki/>“, „<nowiki/>[[Risolai Mulla Ilohiy]]<nowiki/>“, „<nowiki/>[[Meʼrojiyya]]<nowiki/>“''<ref>{{Kitob manbasi|title=Ислом энциклопедияси|year=2020-yil|language=[[oʻzbek tili|oʻzbekcha]],|isbn=978-9943-59-267-4}}</ref>.

== Adabiyotlar ==

# Lomeʼiy. Nafahot tarjimasi. — Istanbul: 1289. 453-454, 460, 465; 
# Avliyo Chalabiy. Sayohatnoma. — Istanbul: VIII. 175-176; 
# Husayn Vassof. Safina. I, 29-30; 
# Zeki Velidî Togan. Umumi Türk Tarihine Giriş. — İstanbul: 1981. 377-378;
# Mustafa Kara, Hamid Algar. „Abdullah-ı İlâhî“. TDV İA. — İstanbul: 1988. I, 110-112.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Islom ensiklopediyasi}}
{{Islom-shaxsiyat-stub}}