Abdulmoʻminxon
Абдулмўминхон (1568—1598) – ўзбек шайбонийлар сулоласининг ўн иккинчи вакили[1], 1598-йилда Бухоро хонлигида ҳукмронлик қилган, Балх хонлиги хони (1582—1598).
| Абдулмўминхон | |
|---|---|
 Абдулмўминхон, бобурийлар даври миниатюраси | |
 | |
|
Мансаб даври 1598-йил феврал – 1598-йил июл | |
| Ўтмишдоши |
Абдуллахон ИИ (1583—1598) |
| Вориси |
Пирмуҳаммадхон ИИ (1598—1599) |
| Тож кийдириш маросими | 1598-йил, Бухоро |
| |
|
Мансаб даври 1582-йил сентябр – 1598-йил июл | |
| Монарх |
Искандархон Абдуллахон ИИ |
| Ўтмишдоши |
Динмуҳаммад Султон (1567—1573) |
| Вориси | Искандархон (1598) |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
1568-йил 16-январ Бухоро Бухоро хонлиги |
| Вафоти |
1598-йил Зомина Бухоро хонлиги |
| Отаси | Абдуллахон ИИ |
Нуфузли ўзбек ҳукмдори Абдуллахон ИИ нинг ягона ўғли ва меросхўри „Кичик хон“ фахрий унвонига сазовор бўлган Абдалмўмин ёшлигидан Бухоро хонлигининг энг йирик маъмурий бирлиги – Балх хонлигини бошқарган.
Ёш Абдулмўминхон отасининг ёрдамисиз ҳам Темурийлар ва Сафавийлардан босиб олган, шунингдек, отаси бериб юборган ерлар ҳисобига ўз мероси ҳудудини кенгайтиришга муваффақ бўлди.
Шайбонийларга қуролли қаршилик кўрсатишга уринган Муҳаммад Замон Мирзо устидан бўлган жангда Абдалмўминхоннинг ғалабасидан сўнг Темурийларнинг Бадахшон ва Тохаристондаги ҳукмронлиги бир умрга йўқолди.
Отасининг ўлимидан анча олдин Абдулмўминхон ундан мустақил бўлишга интилди ва бу улар ўртасида қуролли тўқнашувга келди. Отаси вафотидан кейин ўзини Бухоро хонлигининг олий ҳукмдори деб эълон қилган Абдулмўминхон ҳокимиятда бор-йўғи олти ой қола олди ва отасининг собиқ шериклари томонидан фитна қурбони бўлиб ўлдирилди.
Келиб чиқиши
Абдулмўминхон Абдуллахон ИИ нинг ягона ўғли бўлиб, Ўзбек хонлиги асосчиси Абулхайрхоннинг авлоди эди. Унинг насабномаси шундай эди[2].
Сиёсат ва ҳарбий фаолият
Балх хонлиги хони
1582-йил 19-сентабрда Бухоро хони Балхга ҳоким этиб тайинланган ва 1583-йилдан кечиктирмай отасининг меросхўри деб эълон қилинган Абдулмўмин-султон „кичик хон“ (кичикхон) фахрий унвонига эга бўлган[3][4][5]. Ўшанда у 15 ёшга тўлган эди, шунинг учун ҳам амир Жанкелдибий фавқулодда ҳуқуқларга эга бўлиб, унга оталиқда тайинланган ва Ҳофиз Таниш Бухорийнинг ёзишича, мамлакат бошқарувини ўз қўлига олган[6]. Балх 1598-йил вафотигача Абдулмўминхон тасарруфида бўлди[3].
Абдулмўминхон даврида Балх муҳим ҳудудга бўйсунган. Унинг чегараси Амударё бўйлаб ўтган, жанубда аппанаге ҳудуди Ҳиндукуш довони билан туташган. Амударёнинг шимолида жойлашган Термиз ва Кўлоб вилоятлари 1587-йилгача Бухорога бўйсунган. 1587-йилда Ҳирот қўлга киритилиб, унинг Қулбобо Кўкалдошга берилганидан сўнг Абдуллахон ИИ ўғли билан муносабатларни ёмонлаштирмаслик учун унга Термиз ва Кўлобни берди[7].
Маданий сиёсат
Абдулмўминхон даврида Балхда катта қурилиш ишлари олиб борилди. Балхда бўлган дастлабки йиллари у ерда ўз мавқеини мустаҳкамлашга бағишланди[8]. Абдулмўминхоннинг асосий ютуқларидан бири Балх қалъаларини қайта тиклаш ва кенгайтиришдир. У ташқи шаҳар деворининг бироз шикастланган, узунлиги 40 километрдан ошган жануби-ғарбий қисмини тиклади ва шаҳарнинг тўртта дарвозасидан иккитаси: Хўжа Уккаш ва Уштурхар[9] тиклади. Шунингдек, у Балхдаги бир қатор жамоат бинолари, жумладан Хожа Абу-Наср Парса мақбараси-масжиди, Хожа Уккаш мақбараси, Жанбаз бобо бозори гумбазининг[8] реконструксия қилинишини назорат қилган. Ташқи шаҳарнинг шимоли-ғарбий бурчагида Даҳ Шайх ёки Диҳа Шайх дарвозасининг қурилиши ҳам тарихчилар томонидан Абдулмўминхонга тегишли[10].
Ҳарбий фаолияти
Абдулмўминхон отасининг фаол қуролли ёрдами билан 1584-йил февралидан бошлаб Тохаристон ва Бадахшон[10] ҳисобидан Балх меросини кенгайтира бошлади. 1586-йилда Хутталён (Кўлоб вилояти) олинди ва 1589-йилга келиб шайбонийлар Бадахшон ва Тохаристонда темурийлар ҳукмронлигига чек қўйиб, уларни ўз мулкларига қўшиб олишга муваффақ бўлдилар[11].
Абдуллахон ИИ учун Хутталён учун икки йиллик ва ниҳоятда машаққатли курашдан сўнг вилоят 1586-йил 11-июнда Абдулмўминхон томонидан эгаллаб олинади[12].
1586-йилда бадахшонликлар маълум Ҳасанбек Шайх Умарий ва Мулла Бобо Валий бошчилигида шайбонийларга қарши исён кўтариб, уларнинг ҳокими Шахназар девонини қувиб чиқарадилар. Абдалмўминхон аввало у ерга иқтоси бор амирларни юборди. Бироқ улар қўзғолончиларни енга олмади ва Абдуллахон ИИ Абдалмўмин билан бирга Бадахшонга ўзи юришга мажбур бўлди[13]. 1587-йилнинг апрелида Абдулмўминхон Чул-и Зардакда ов қилаётганида Сулаймоншоҳ ва Хосров Мирзо фурсатдан фойдаланиб, Балх меросига муваффақиятли бостириб киришди. Улар Хутталян ва Талуконни осонгина эгаллаб, Қундуз атрофини талон-тарож қилдилар. Кишмни Сулаймоншоҳ тарафдорлари эгаллаб олишди. Сўнг қўшинларни Қундузга бошлаб боришди. Қундуз устидан жиддий таҳдид пайдо бўлди, лекин Абдулмўминхон бошчилигидаги Балхдан ёрдам ўз вақтида етиб келди. Абдуллахон ИИ Мовероннаҳрдан йўлга чиқди. Бироқ, Абдалмўминхон келишидан олдин Динмуҳаммад Султон билан биргаликда Сулаймоншоҳ ва унинг иттифоқчиларига кескин мағлубиятга учради, улар омон қолган Мулазим билан Кобул томон қочдилар. Улар энди Бадахшондаги аввалги мавқеини тиклашга уринмадилар. Аммо иккинчи томондан, Сулаймоншоҳнинг невараси, Бадахшон ва Хутталёндаги темурийлар тарафдори Муҳаммад Замон Мирзо 1589-йилда шаҳзода номига яшириниб, Шайбонийларга қарши қўзғолон кўтариб, Хутталённи қўлга киритади. Бу Шайбонийларга қуролли қаршилик кўрсатишга уринган сўнгги темурий эди. У мағлубиятга учради, Бадахшонга қочиб кетди ва тарихчи ёзганидек, тоғ дараларида ўз фикрдошлари билан адашиб қолди[14][15].
Шаҳзода Муҳаммад Замон Мирзонинг шайбонийларга қарши кураш майдонига чиқиши 1989-йил 13-сентабрда Бобурий Акбарнинг Кобулга келишига тўғри келди. Акбар Бадахшон воқеалари билан қизиқди. Ўша кунларда Садр Жаҳон билан бирга келган Шайбонийлар элчиси Аҳмадали оталиқнинг Муҳаммад Замон Мирзо иши тўлиқ якунига қадар кечикиши Абдуллахон ИИ томонидан хотиржамлик билан чидади. Аммо бошқа томондан, Абдулмўминхон жуда ғазабланди ва ҳатто Акбарга[16] ўткир хабар юборди.
Эронга қарши юришлар
Шайбоний-Сафавий муносабатлари 1588-йилда Абдуллахон ИИ Ҳиротни эгаллаганидан кейин яна мураккаблашди. Бунинг сабаби Абдалмўминхоннинг қизилбошларга қарши бошлаган юриши эди[15]. 1588–1589 йилларда у отасига Ҳиротни ўн бир ойлик муваффақиятли қамал қилишда ёрдам берган ва шаҳар унга эмас, балки амир Қулбобо Кўкелдошга берилганидан норози бўлган.[16]
Шоҳ Аббос И Ҳиротга қарши юриш уюштирмоқчи бўлди, лекин уни Шайбонийлар қўлидан қайтариб ололмади. Айни пайтда Абдуллахон ИИ Форсга қарши янги юриш тайёрлай бошлади. Бу сафар ўзбек қўшинига Абдалмўминхон бошчилик қилди. 1589-йилда Шоҳ Аббос И олдида турган ворислик муаммоси туфайли Абдуллахон ИИ ўз ўғлига Хуросоннинг йирик шаҳарларига қарши юриш бошлашга рухсат беради[16].
Ҳужум нишони Машҳад эди. 1589-йил апрелда Абдалмўминхон шаҳарни қамал қилди, сентабрда эса қаттиқ қаршиликка қарамай, шаҳар қулади. У Исмоил И нинг ўғли ва вориси Таҳмасп И нинг суякларини қазиб олди. Қабр шиалар томонидан юксак ҳурматга сазовор бўлган Имом Ризо мақбараси ёнида жойлашган эди. Қайта тикланганидан кейин суяклар куйиб, шамолга сочилиб кетган. Абдалмўминхон ўзининг ғалабалари ва Машҳадда эришган барча ишлари ҳақида шиа Эроннинг душмани, Усмонлилар империяси султони Мурод ИИИни ёзма равишда хабардор қилади. Унда у Усмонийлар ва Шайбонийларнинг Қизилбош бид’атчиларини йўқ қилиш ва зиёратчилар учун маршрутни озод қилишдан умумий манфаатдорлигини эслади[17][18].
Кейинги саккиз йил ичида вилоятнинг катта қисми Абдалмўминхон томонидан босиб олинди. 1591 йилги юриш охирига келиб Шайбонийлар йигирмадан ортиқ муҳим шаҳар ва шаҳарларни, жумладан Машҳад, Нишопур, Қоф, Жом, Исфара, Себзевар ва Каенни эгаллаб олдилар. Ўша йили Шоҳ Аббос И юборган қизилбошларнинг ҳаракатлари муваффақияцизликка учради. Бироқ орадан бир йил ўтиб яна бир қизилбош экспедицияси Шайбонийларни Исфара, Сабзавор ва Нишопурдан қувиб чиқарди. Абдалмўминхон охирги шаҳарни 1594-йилда қайтариб олди. Унинг 1595-йилдаги навбатдаги Хуросон юриши Себзеварнинг бир неча кунга қайтиши билан якун топди, бироқ бошқа йўл билан унчалик муваффақиятга эришмади.[1] Умуман олганда, Хуросон 1598-йил бошида вафот этган Абдуллахон ИИ вафотигача Шайбонийлар ҳукмронлиги остида қолди.[16]
Шоҳ Аббос Ининг Усмонлилар салтанати билан уруш, босиб олинган мамлакатлардаги нотинчлик ва тартибсизликлар билан банд бўлганидан фойдаланган Абдалмўминхон 1590-йилда Хуросонга бостириб киради. Жом, Қоусийя, Гуриян, Фушенж, Нишопур ва Машҳад шаҳарлари босиб олинди. Бироқ Сафавийлар Хуросоннинг бу муҳим ҳудудларини бой бериш билан муросага келмадилар ва Хоразм ҳукмдори Ҳожи Муҳаммадхон (1562—1594 ва 1598—1602) билан Абдалмўминхонга қарши иттифоқ туза бошладилар. 1591-йилдаги музокаралардан сўнг иккала томон ҳам Абдалмўминхонга биргаликда қаршилик кўрсатишга қарор қилдилар. Чаман-и Бистом иттифоқчи қўшинларнинг тўпланиш жойи сифатида белгиланди. Хоразм қўшинига Ҳожи Муҳаммадхоннинг ўзи бошчилик қилган, Қизилбошлар бошига амир Фарҳодхон қўйилган. Иттифоқчилар биринчи бўлиб Нишопурни қамал қилдилар[15].
Абдалмўминхон ҳам ухламаган эди. У Бадахшон, Ҳисори Шодмон, Андхуд, Шеберган ва Балхнинг ўзидан қўшин йиға бошлади ва Машҳадга мажбуран юриш билан йўл олди, Искандарбек Муншийга кўра, Абдалмўминхон Мâунинсон ва Жануб қўшинлари билан бирга бўлган деган миш-миш тарқалди. Туркистон Хоразмга юриш қилган эди. Бу Иттифоқчилар лагерида тартибсизликни келтириб чиқарди. Ҳожи Муҳаммадхон Қизилбошларни Нишопур яқинида қолдириб, Хоразмга қайтиб келди ва қизилбошлар қамални олиб ташлаб, ўз ҳудудларига тарқалиб кетишди. Абдалмўминхон Нишопурда тартиб ўрнатиб, тўрт ойлик қамалдан сўнг Исфарага қўшин олиб боради ва уни эгаллайди. Шундан кейин Шайбонийлар ҳузурига Себзевар, Мазинан, Джажерм, Шуган ва Жур ҳам боради. Муваффақиятдан руҳланган Абдалмўминхон 1592-йилда Ғарбий Эронга боришга қарор қилади ва Усмонлилар султони Мурод ИИИ ни (1574-1595) бу юришга тортмоқчи бўлади. Кўриниб турибдики, Абдулмўминхон Сафавийлар давлатининг оғир аҳволидан келиб чиққан. 1590-йилда Усмонли империяси билан тинчлик шартномаси тузишга мажбур бўлди, унга кўра Грузия ва Арманистоннинг шарқий қисмлари, Курдистон, Жанубий ва Шимолий Озарбайжон ва Луристон Сафавийлар давлатидан ажралиб чиқди[19].
Абдуллахон ИИ билан низо
Абдулмўминхоннинг ҳарбий маҳорати ва шуҳратпарастлиги уни Абдуллахон ИИ вафотидан анча олдин отаси ва амирлари билан доимий тўқнашувга олиб келган. 1596-1598-йиллар орасида олтмиш ёшли Хон ва унинг нотинч ўғли ўртасидаги муносабатлар бир неча бор кескинлашган.[1] Абдалмўминхон отасидан мустақил бўлишга интилаётгани аниқ ва улар ўртасида қуролли тўқнашув юзага келган эди. Вазият ташқи сиёсатдаги муваффақияцизликлар туфайли мураккаблашди: Хуросонда қизилбошлар муваффақиятли ҳужум бошладилар, шимолда эса энг яхши саркардалардан бири Абдуллахон ИИ мағлубиятга учради[21].
Абдуллахон ва Абдалмўминхон ўртасидаги жанжал Ҳофиз-и Таниш Бухорий томонидан батафсил баён этилган бўлиб, „Абдуллоҳ-нома“ муаллифи бутунлай Абдалмўминхон тарафида бўлиб, унга қўйилган барча айбловларни туҳмат деб атайди. Унга кўра, туҳмат партиясининг бошлиғи Қулбобо Кўкелдош бўлиб, охирги Хуросон юришида Ҳирот дарвозасини Абдалмўминхон олдида қулфлаб қўйган. Бу юриш олдидан Абдалмўминхон Балхда отасини кутиб, у учун тантанали йиғилиш тайёрлаган эди, лекин Абдалмўминхоннинг айбловчилари таъсирида хон унинг ташрифини бекор қилди. Қулбобо Кўкелдошнинг Абдалмўминхонга душманлиги сабаб Абдуллахон ИИ ўз ўғлининг хоҳишига қарши Қулбобо Кўкелдошни Ҳирот ҳокими этиб тайинлаган эди. Абдалмўминхоннинг қасос олишидан қўрқиб, Қулбобо Кўкелдош ўғли билан отаси ўртасида жанжал чиқариш учун бор кучини сарфлади[22]. В. В. Бартолднинг ёзишича, Абдуллахон ИИ ўз отаси Искандархон (1561-1583) даврида ҳақиқий ҳукмдор бўлгани каби, энди Абдалмўминхон ҳам қариган отасига нисбатан ҳам худди шундай позицияни эгаллашни хоҳларди. Аммо Абдуллахон ўзининг олий ҳокимиятига тажовуз қилингани ҳақида эшитишни истамади ва фақат руҳонийларнинг аралашуви туфайли ота-бола ўртасидаги очиқ урушнинг олди олинди ва Абдалмўминхон тан олишга мажбур бўлди[23]. Бу ҳолатлар орасида кекса Абдуллахон ИИ қирқ йилдан ортиқ ҳукмронликдан кейин вафот этди[
Бухоро хонлиги хони
Абдулмўминхоннинг Бухорода қисқа муддатли ҳукмронлиги давридаги воқеалар ҳеч бир жойда Ҳофиз Таниш Бухорийнинг „Абдулланома“ тарихий асарида бўлгани каби батафсил баён этилмаган[17].
Абдалмўминхон қаттиққўл ва қасоскор характерга эга эди. Замондошлари томонидан берилган хусусиятларга кўра, у қатъий ва мақсадли ҳукмдор эди, лекин ҳаддан ташқари шафқациз ва шубҳали эди. У Абдуллахон ИИ вафотидан сўнг Самарқандда Бухоро тахтига ўтирди ва хон тахтига бирорта даъвогар қолмаслиги учун дарҳол унинг барча амакиваччаларини ўлимга буюрди[18][19].
Абдулмўминхон ҳокимиятда бор-йўғи олти ой турди ва 1598-йилнинг июлида ўлдирилган[19].
Ўлими
Абдулмўминхон 1598-йилда отасининг собиқ сафдошлари ўртасидаги фитна натижасида Зомин яқинида ўлдирилган[20][21]. Абдулмўминхоннинг ўлими ҳақидаги ҳикоя „Баҳр ул-асрор“[21]нинг учинчи қисмини тугатади.
Абдуллахон ИИ ва Абдулмўминхон вафотидан сўнг шайбонийларнинг барча истилолари бой берилган, Хуросон ва Хоразмдаги мулклар бой берилган[22][23]. Бухоронинг ўзида ҳокимият янги ўзбек сулоласи – аёл авлодидаги Шайбонийлар билан боғлиқ бўлган аштархонийлар сулоласи қўлига ўтди, улар ҳукмронлиги остида хоннинг аввалги мулкларининг фақат бир қисми бўлган[23][24].
Ўрта Осиё манбалари Абдулмўминхонни доимо Моваронахрнинг охирги шайбонийлар ҳукмдори деб атайдилар, лекин Ғ. Ховорс, С. Лен-Поуле ва К. А. Босворд, Шайбонийлар тарихи Абдулмўминхон билан эмас, балки унинг амакиваччаси Пирмуҳаммедхон ИИ билан тугайди, у Абдулмўминхон Миёнқалʻадаги қирғиндан яширинишга муваффақ бўлган[23][25].
Адабиёт
- Аҳмедов Б. А., Историко-географическая литература Средней Азии ХВИ-ХВИИИ вв., Т., 1985.
Манбалар
- ↑ Файл:Натионал Энcйcлопедиа оф Узбекистан лого.пнг „Абдулмўминхон“, Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (А-ҳарфи). Тошкент: „Ўзбекистон миллий энсиклопедияси“ Давлат илмий нашриёти, 2000–2006-йиллар.
- ↑ „Абд-Ал-Моʾмен б. Абдаллаҳ“. Ираниcаонлине.орг. 2019-йил 2-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-август.
- ↑ 3,0 3,1 „Абд-Ал-Моʾмен б. Абдаллаҳ“. Ираниcаонлине.орг. 2019-йил 2-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-август.
- ↑ Ахмедов 1982, с. 94.
- ↑ Алексеев 2006, с. 93.
- ↑ Ахмедов 1982, с. 97.
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- ↑ 8,0 8,1 „Абд-Ал-Моʾмен б. Абдаллаҳ“. Ираниcаонлине.орг. 2019-йил 2-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-август.
- ↑ Ахмедов 1982, с. 25.
- ↑ 10,0 10,1 Ахмедов 1982, с. 26.
- ↑ Ахмедов 1982, с. 186—187.
- ↑ Ахмедов 1982, с. 95—96.
- ↑ Ахмедов 1982, с. 137.
- ↑ Ахмедов 1982, с. 96—97.
- ↑ Ахмедов 1982, с. 186.
- ↑ Ахмедов 1982, с. 189.
- ↑ Бартольд 1965, с. 258.
- ↑ Бартольд 1973, с. 195—196.
- ↑ 19,0 19,1 Алексеев 2006, с. 93—94.
- ↑ Ахмедов 1982, с. 161.
- ↑ 21,0 21,1 Бартольд 1973, с. 196.
- ↑ Бартольд 1964, с. 488.
- ↑ 23,0 23,1 23,2 Бартольд 1968, с. 185.
- ↑ Тревер 1947, с. 72.
- ↑ Алексеев 2006, с. 94.
Ҳаволалар
- „Абд-Ал-Моʾмен б. Абдаллаҳ“. Ираниcаонлине.орг. Қаралди: 2019-йил 22-август.
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Шахсият ҳақидаги уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |
|
Шайбонийлар сулоласи | ||||||||
| ||||||||