Efiopiya imperiyasi
Эфиопия империяси (амҳ. የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥተ; шунингдек, Абиссиния) — Ҳозирги Эфиопия ва Эритрея ҳудудларини ўз ичига олган суверен монархия давлати (ўз фаолиятининг охирида). Абиссиния номи Эфиопиянинг лотинлаштирилган арабча номидан (арабча: حبش — Ҳабаш) келиб чиққан бўлиб, ҳозирги ма’нода қўлланади.
| Эфиопия империяси амҳ. የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥት Йäʾитёппя Нäгусä Нäгäст Мäнгəśт Тарихий давлат | |||||||||
| |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Шиори ኢትዮጵያ ታበፅዕ እደዊሃ ኀበ እግዚአብሔር Итёпиа табециҳ эдеwиҳа ḫабе Игзиабиҳер ("Эфиопия халқи Худога юзланади") | |||||||||
| Мадҳия ኢትዮጵያ ሆይ ደስ ይበልሽ Итёṗя ҳой дес йбелиш ("Эфиопия, хурсанд бўл!") Файл:Итёпп'я Ҳой десс йибелиш.огг | |||||||||
| Пойтахти | • йўқ (1270–1635) • Гондер (1635–1855) • Дебре Табор (1855–1881) • Мекелле 1881–1889) • Аддис-Абеба (1889–1974) | ||||||||
| Тил(лар)и | • Амҳара (сулолавий, расмий, судга оид) • Эфиопча (диний доирада қўлланиладиган тил) бошқалар | ||||||||
| Дини | Давлат динлари: Христианлик —Православ Теваҳедо черкови (1270–1622 ва 1632–1974) —Католик черкови (1622–1632) Норасмий: П'энт'ай Суннийлик Яҳудийлик Африканинг анъанавий динлари | ||||||||
| Пул бирлиги | • олтин солиғи • Амол туз бўлаклари • Динор • Мария Тереза талери (тахминан 18–19-асрлар) • Эфиопия бирри, талер ёки доллар | ||||||||
| Этнохороним | Эндоним: Эфиопияликлар Экзоним: Абиссинияликлар | ||||||||
| Майдони | 1,221,900 км² (1954) | ||||||||
| Аҳолиси | 30,166,785 (1973) | ||||||||
| Бошқарув шакли | Мутлоқ монархия (1270–1931) • марказлашмаган аристократия остида (1769-1855) Унитар парламентар конституциявий монархия (1931–1974) | ||||||||
| Император | |||||||||
| - 1270–1285 (биринчи) | Екуно Амлак | ||||||||
| - 1930–1974 (охирги) | Ҳаиле Селассиэ | ||||||||
| Бош вазир | |||||||||
| - 1909–1927 (биринчи) | Ҳабте Гиёргис | ||||||||
| - 1974 (охирги) | Микаэл Имру | ||||||||
| Тарихий эра | Ўрта асрдан Совуқ урушигача | ||||||||
| Тарих | |||||||||
| - 1270 | Екуно Амлакнинг тахтга чиқиши | ||||||||
| - 1557–1589 | Усмонли-Эфиопия уруши | ||||||||
| - 1878–1904 | Менелик ИИ нинг истилолари | ||||||||
| - 1895–1896 | Биринчи Италия-Эфиопия уруши | ||||||||
| - 1935-йил 3-октябр | Иккинчи Италия-Эфиопия уруши (Италия Шарқий Африкасига қўшилиши) | ||||||||
| - 1941-йил 5-май | Суверенитетнинг тикланиши | ||||||||
| - 1974-йил 12-сентябр | “Дерг” томонидан давлат то'нтариши | ||||||||
| - 1975-йил 21-март | Монархиянинг тугатилиши | ||||||||
Тарихи

Милоддан аввалги 980-йилларда Эфиопия ҳудудлари қадимги мисрликларга Пунт номи билан ма’лум бўлган. Кебра Негаст китобига кўра, Эфиопия империяси милоддан аввалги Х асрда Менелик И томонидан асос солинган. ИВ асрда подшо Эзана даврида империя насронийликни давлат дини сифатида қабул қилди ва дунёдаги дастлабки христиан давлатлардан бирига айланди[1].
Аксумни малика Юдит босиб олганидан сўнг, ба’зи олимлар Эфиопиянинг қоронғи асрлари деб атайдиган давр бошланди[2]. Эфиопия ривоятларига кўра, у Аксум империясининг қолган қисмларини 40 йил давомида бошқарган ва кейин тожини ўз авлодларига топширган[2]. Милодий 1063-йилда Махзуми сулоласи Аксум маликаси Юдитнинг ўлимини тасвирлаб берган.
Махзуми ва Загве сулолалари
Малика Юдит ўрнини Эфиопиядаги биринчи исломий давлатни барпо этган Махзуми сулоласи эгаллади[3]. Яна бир сулола — Загве, ҳозирги Лалибела яқинидаги Ласта тоғларида пайдо бўлган[4]. Загве сулоласи православликни қабул қилган ва кўплаб қояга ўйиб қурилган черковларни, жумладан Лалибеладаги Авлиё Георгий черковини барпо этган. Сулола аввалги Аксум шоҳларининг авлодиман деб э’лон қилган янги тузум томонидан ағдарилгунгача мавжуд бўлган.
Сулаймонийлар сулоласи ва Йифат султонлиги
1270-йилда Загве сулоласи Аксум шоҳларидан, демак Сулаймондан келиб чиққанини да’во қилган Екуно Амлак исмли исёнчи томонидан ағдарилган. Екуно Амлак Шева султонлигидан катта ёрдам ола билди[4]. Натижада Сулаймонийлар сулоласига асос солинди. 1279-йилда Шева султони Дил Марра ағдарилди ва у Екуно Амлакка мурожаат қилиб, ўз ҳокимиятини тиклаб беришини сўради. Натижада Екуно Амлак Дил Маррага қисқа муддат ҳокимиятга қайтишга ёрдам берди, шундан сўнг Йифат вилояти Шевага бостириб кириб, Йифат султонлигини тузди[5][6]. ХИВ асрда Эфиопия императори Амде-Сиён И Йифатга бостириб кирди ва уни амалда минтақавий давлат мақомидан маҳрум қилди[7].
Адал султонлигининг босқини
1529-йилда Адал султонлиги Аҳмад ибн Иброҳим ал-Г’озий бошчилигида Эфиопия империясига бостириб кирди ва бу Эфиопия–Адал уруши доирасида юз берди. Адалнинг оккупацияси ўн тўрт йил давом этди. Можоро давомида Адал султонлиги Усмонийлар империяси берган тўплардан фойдаланди. Урушдан кейин Адал Эфиопияни аннексия қилиб, уни замонавий Сомали ҳудудлари билан бирлаштирди. 1543-йилда Португалия империяси ёрдами билан Сулаймонийлар сулоласининг ҳокимияти тикланди.
Илк Янги давр
1543-йилда император Клавдий Аҳмад ибн Иброҳим ал-Ғозийнинг қўшинларини мағлуб этди, Аҳмаднинг ўзи эса Вегера яқинидаги Вайна Дага жангида ҳалок бўлди. Бу ғалаба империяга аста-секин Эфиопия тоғли ҳудудларини қайтариб олиш имконини берди[8]. 1559-йилда Клавдий Адал султонлигига бостириб киришга уринганида ўлдирилди, ундан кейин унинг кесилган боши Адал пойтахти Харареда намойиш этилди[9].

1557-йилда Усмоний империяси Эфиопияни босиб олишга уринди, империянинг асосий порти Массауа ҳамда ҳозирги Судан ҳудудида жойлашган иттифоқчи Фунж султонлигига қарашли Сууакинни эгаллади. 1573-йилда Хараредаги султонлик Эфиопияга бостириб киришга уринди, бироқ Сарса Денгел ҳужумни муваффақиятли қайтарди[10].
1589-йилда император Сарса Денгел Усмоний империясини мағлуб этиб, Аркикони талон-тарож қилди. Қизил денгиз бўйидаги Байлул портини эса Афар султонлиги қўллаб-қувватлаб турган эди[11]. Худди шу даврда империянинг жануби-шарқий вилоятларидан оромо халқи кенг кўламда кўчиб ўта бошлади, бу жараён Гамо вилоятидан бўлган роҳиб Аббо Баҳрей томонидан қайд этилган. Кейинчалик империянинг тузилиши аста-секин ўзгариб борди ва узоқдаги вилоятлар тобора мустақил бўлиб қолди. Бейл вилояти императорга хирож тўлаган сўнгги машҳур вилоят бўлиб қолди. Бу воқеа Якоб (1590–1607) ҳукмронлиги даврида юз берди[12]. 1607-йилда Сусениос И ҳокимият тепасига келди. Унинг ҳукмронлиги даврида у маҳаллий қабилалар орасида католикликни ёйишга ҳаракат қилди, бу эса йирик фуқаролар урушига олиб келди. Кейинчалик Сусениос И ўғли Фасиледес И маслаҳатига кўра, виждон эркинлигини (дин эркинлигини) э’лон қилди.

Иясу И Буюк (1682–1706) ҳукмронлиги империянинг кучайиш даври бўлди. Бундан ташқари, Франсияга ва Голландия Ҳиндистонига элчихоналар очилди. Иясу ИИ (1730–1755) ҳукмронлиги даврида империя Сеннар султонлигига қарши уруш э’лон қилди. Бу урушда император Сетит дарёси яқинидаги мағлубиятдан сўнг чекинишга мажбур бўлди. Иясу ИИ, шунингдек, Ҳабабанинг (шимолий Эритрея) кантибаяси унвонини ўзига олди ва янги сулоладан феодал қасамёд қабул қилди[13].
1755-йилда Валло ва Ежу кланлари император Иоас И билан бирга ҳокимиятга келди. Улар 1769-йилда Иоас И ўлдирилганидан сўнг бошланган, “князлар даври” деб аталган даврда ҳокимият учун курашган асосий фраксиялардан бири бўлди.
Янги даврнинг дастлабки даври маданий ва бадиий ижоднинг жадал ривожланиш даври бўлди. 1636-йилда пойтахт Гондер бўлди ва ундан кейин шаҳарда ҳамда унинг атрофида бир неча мустаҳкамланган қал’алар қурилди.
Князлар даври

1769-йилдан – 1855-йилгача Эфиопия империяси “Князлар даври” деб номланувчи даврни бошдан кечирди. Бу давр турли феодаллар ва император ўртасидаги кўплаб тўқнашувлар даври бўлиб, император фақат чекланган ҳокимиятга эга эди ҳамда фақат пойтахт ва унинг атрофини назорат қилар эди. Князлар даврида жамият ва маданият ривожи тўхтаб қолди, шунингдек, ҳам Эфиопия православ черкови ичида, ҳам православлар ва мусулмонлар ўртасида диний можаролар юз берди. Князлар даври император Теодрос ИИ ҳокимиятга келиши билан якунланди.
Теодрос ИИ ҳукмронлиги ва Африканинг мустамлакачилик йўли билан бўлиниши
1868-йилда бир неча миссионерлар ва Британия ҳукумати вакиллари қамоққа олиниши ортидан инглизлар Абиссинияга жазоловчи экспедиция уюштирдилар. Бу ҳарбий юриш Британия учун муваффақиятли якунланди ва Эфиопия императори ўз жонига қасд қилди.
1874-йилдан 1876-йилгача империя Ёҳаннес ИВ бошчилигида Эфиопия–Миср урушида ғалаба қозонди ва Хамасиэн вилоятидаги Гундет жангида босқинчи кучларни қаттиқ тор-мор этди.

1887-йилда Шоа қироли Менелик Челенко жангидаги ғалабасидан сўнг Харар амирлигига бостириб кирди[14]. 1880-йилларда Африканинг мустамлакачилик асосида бўлиниши жараёни кечаётган эди. Италия Эфиопияга бостириб кириб, айрим қирғоқ ҳудудларини муваффақиятли эгаллагач, Уччиал шартномасини мажбуран қабул қилдирди ва Эритрея колониясини барпо этди.
Шартноманинг италянча ва эфиопча таржималаридаги катта тафовутлар туфайли Италия ўзини Эфиопия устидан ҳокимиятни қўлга киритган деб ҳисоблаган. 1893-йилда Эфиопия шартномадан воз кечди ва бунинг натижасида Италия 1895-йилда Эфиопияга уруш э’лон қилди. Биринчи Италия–Эфиопия уруши 1896-йилда Адуа жангида якунланди, унда Италия ҳалокатли мағлубиятга учради. Бунга сабаб эфиопларнинг сон жиҳатидан устунлиги, яхшироқ қуролланиши ҳамда Россия ва Франсиянинг кўмагига эга бўлиши эди. Натижада, октябр ойида Аддис-Абеба шартномаси имзоланди, у Эритрея чегараларини аниқ белгилаб берди ва Италияни Эфиопия мустақиллигини тан олишга мажбур қилди. 1890-йиллардан бошлаб, император Менелик ИИ ҳукмронлиги даврида, империя қўшинлари марказий Шоа вилоятидан чиқиб, Эфиопиянинг ғарб, шарқ ва жанубий ҳудудларини босиб олиш учун юриш бошладилар[15]. Натижада Ғарбий Оромо, Сидама, Гураге, Волайта[16] ва Дизи ҳудудлари қўшиб олинди[17].
Орадан кўп ўтмай, Эфиопия пойтахтига Британия ва Франсиядан делегациялар келди — бу давлатларнинг мустамлака ҳудудлари Эфиопияга яқин жойлашган эди. Уларнинг ташрифи мақсади империя билан шартномалар тузиш эди.
Италия истилоси ва Иккинчи жаҳон уруши
1935-йилда маршал Эмилио де Боно қўмондонлиги остидаги италян қўшинлари “Иккинчи Италия–Эфиопия уруши” деб аталган ҳарбий юриш давомида Эфиопияга бостириб кирди. Уруш етти ой давом этди ва фақат Италия ўзининг улкан техник устунлиги туфайли ғалаба қозона олди. Эфиопия империяси Италия Шарқий Африкадаги колониясига қўшиб юборилди. Босқинни Миллатлар Лигаси қоралади, бироқ ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш учун деярли ҳеч нарса қилинмади.
Можоро давомида ҳам эфиоп, ҳам италян қўшинлари ҳарбий жиноятлар содир этган. Ма’лумки, эфиоп қўшинлари Гаага конвенсияларини бузган ҳолда кенгаювчи ўқларни ишлатган ҳамда асир тушган аскарларни (кўпинча кастрация йўли билан) қийнаб, тан жароҳати етказган. Италия қўшинлари кимёвий қурол ишлатиб, ўзлари етти йил аввал имзолаган Женева протоколини э’тиборсиз қолдирдилар: италян ҳарбийлари яшин гази (горчица гази) солинган бомбаларни ташлаган, уни самолётлардан пуркаган ҳамда кукун шаклида ерга сочган. Хабар қилинишича, 150 минг киши кимёвий қуролдан, асосан горчица газидан азият чеккан.
Урушдан кейин Италия Эфиопияни аннексия қилиб, уни бошқа италян мустамлакалари билан бирлаштирди ва янги мустамлака — Италия Шарқий Африкасини тузди. Италиянинг қироли Виктор Эммануэл ИИИ эса “Абиссиния императори” унвонини қабул қилди.
1940-йил 10-июнда Италия Буюк Британия ва Франсияга қарши уруш э’лон қилди, чунки ўша вақтда Франсия Германия томонидан босиб олинаётган эди, Бенито Муссолини эса Италия мустамлака ҳудудларини кенгайтиришни хоҳларди. 1940-йил августида италияликлар Британия Сомалисини босиб олдилар. Қаршиликни бирлаштириш мақсадида император Ҳайле Селассие Англиядан Эфиопияга қайтди. 1941-йил январида британияликлар, эфиопиялик озодлик курашчилари билан биргаликда, ўз ҳужумини бошлади. 1941-йил ноябрида сўнгги тартибли италиялик қўшинлар таслим бўлди ва бу Италия ҳукмронлигига Шарқий Африкада якун ясади.
Монархиянинг қулаши

1974-йилда Менгисту Ҳайле Мариам бошчилигидаги просовет мархистик-ленинчи ҳарбий хунта — «Дерг» Ҳайле Селассиени ағдариб, социалистик республика тузди. Ҳайле Селассие қамоққа ташланди ва нома’лум шароитларда вафот этди. Уни эфирга шимдирилган ёстиқ билан бўғиб ўлдиришган деган миш-мишлар тарқалган эди[18].
Манбалар
- ↑ Саҳеэд А. Адежумоби. Тҳе ҳисторй оф Этҳиопиа. Wестпорт, Cонн.: Греэнwоод Пресс, 2007. ИСБН 0-313-32273-2, 978-0-313-32273-0.
- ↑ 2,0 2,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намед:0 - ↑ Улрич Браукäмпер. Исламиc ҳисторй анд cултуре ин Соутҳерн Этҳиопиа : cоллеcтед эссайс. Мüнстер: Лит, 2002. ИСБН 3-8258-5671-2, 978-3-8258-5671-7.
- ↑ 4,0 4,1 Ричард Панкҳурст. Тҳе Этҳиопианс : а ҳисторй. Охфорд: Блаcкwелл Публишерс, 2001. ИСБН 0-631-22493-9, 978-0-631-22493-8, 0-631-18468-6, 978-0-631-18468-3.
- ↑ Сергеw Ҳабле Селассиэ. Анcиэнт анд Медиэвал Этҳиопиан Ҳисторй то 1270. Унитед Принтерс, 1972.
- ↑ Неҳемиа Левтзион, Рандалл Поуwелс. Тҳе Ҳисторй оф Ислам ин Африcа. Оҳио Университй Пресс, 2000-03-31. ИСБН 978-0-8214-4461-0.
- ↑ Африcа фром тҳе севентҳ то тҳе элевентҳ cентурй, Абридгед эд, Лондон: Ж. Cуррей, 1992. ИСБН 0-85255-093-6, 978-0-85255-093-9, 0-520-06698-7, 978-0-520-06698-4, 92-3-102585-6, 978-92-3-102585-3.
- ↑ Ричард Панкҳурст. Тҳе Этҳиопиан Бордерландс. Трентон: Ред Сеа Пресс, 1997 — 241-бет.
- ↑ Диcтионарй оф Африcан биограпҳй. Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 2012. ИСБН 978-0-19-538207-5, 0-19-538207-2, 978-0-19-991619-1, 0-19-991619-5, 978-0-19-514922-7, 0-19-514922-Х.
- ↑ Ричард Панкҳурст. Тҳе Этҳиопиан бордерландс : эссайс ин регионал ҳисторй фром анcиэнт тимес то тҳе энд оф тҳе 18тҳ cентурй. Лаwренcевилле, Н.Ж.: Ред Сеа Пресс, 1997. ИСБН 0-932415-18-0, 978-0-932415-18-9, 0-932415-19-9, 978-0-932415-19-6.
- ↑ Ричард Панкҳурст. Тҳе Этҳиопиан Бордерландс: Эссайс ин Регионал Ҳисторй фром Анcиэнт Тимес то Тҳе Энд оф тҳе 18тҳ Cентурй. Асмара: Ред Сеа Пресс, 1997 — 390-бет.
- ↑ Браукäмпер. Исламиc Ҳисторй анд Cултуре ин Соутҳерн Этҳиопиа: Cоллеcтед Эссайс. Ҳамбург: Лит Верлаг, 2002 — 82-бет.
- ↑ Антҳонй Д'Аврай. Лордс оф тҳе Ред Сеа: Тҳе Ҳисторй оф а Ред Сеа Соcиэтй фром тҳе Сихтеэнтҳ то тҳе Нинетеэнтҳ Cентуриэс. Отто Ҳаррассоwитз Верлаг, 1996. ИСБН 978-3-447-03762-4.
- ↑ РИCҲАРД А. CАУЛК. Тҳе Оccупатион оф Ҳарар: Жануарй 1887 // Жоурнал оф Этҳиопиан Студиэс. — 1971. — Т. 9, вып. 2. — С. 1–20. — ИССН 0304-2243. — ЖСТОР 41967469. Архивировано 10 март 2021 года.
- ↑ Жоҳн Ёунг. Регионалисм анд Демоcраcй ин Этҳиопиа // Тҳирд Wорлд Қуартерлй. — 1998. — Т. 19, вып. 2. — С. 191–204. — ИССН 0143-6597. — ЖСТОР 3993156. Архивировано 8 март 2021 года.
- ↑ Интернатионал Cрисис Гроуп. "Этҳниc Федералисм анд иц Дисcонтенц". Иссуэ 153 оф ИCГ Африcа репорт, 2009 — 2-бет.
- ↑ Эике Ҳаберланд. Ан Амҳариc манусcрипт он тҳе мйтҳиcал ҳисторй оф тҳе Ади кяз (Дизи, соутҳ-wест Этҳиопиа) (эн) // Буллетин оф тҳе Счоол оф Ориэнтал анд Африcан Студиэс. — 1983/06. — Вол. 46, исс. 2. — П. 240–257. — ИССН 0041-977Х&ф=1003&т=1&в1=&ф=4&т=2&в2=&ф=21&т=3&в3=&ф=1016&т=3&в4=&ф=1016&т=3&в5=&бф=4&б=&д=0&йс=&е=&лнг=&фт=&мт=&дт=&вол=&пт=&исс=&пс=&пе=&тр=&тро=&cc=&и=1&в=таггед&с=0&сс=0&ст=0&и18н=ру&рлф=&псз=20&бс=20&cе=ҳЖфуйпеэ8ЖззуфеГмИмЙЙИпЗКРЖеэОээWГЖИЗРрРРрдмтдеээ88НЖЖЖЖпеээфТЖ3пеКЖЖ3УWWПтзззззззззззззззззбззвззпй5ззжззззззззззззззззззззззззззззззззтзззззззбзззззззззззззззззззззззззззвззззззейТжкДнйҲзТууэКЗеПз9деcйззЛзззЛ*.c8.НзрГЖЖвуфеээээЖҳеэйзжеэээЖҳ*пеэээКЖЖЖЖЖЖЖЖЖЖмжҲвОЖЖЖЖЖЖЖЖЖфеээиээээСЖЖЖЖЖСЖЖЖ3ТеИЖЖЖЖ3..Э.УЭАcйҳхД.эээээузззЛЖЖЖЖ5.э8ЖЖЖҳеэээээээээээеэК3ЖЖЖЖЖЖЖЖ*с7дефеээээээээээээээээээээээээСЖЖЖЖЖЖЖЖЗИЖЖззз1..6ЛЖЖЖЖЖЖтЖЖЗ4....ЭК*&дебуг=фалсе 1474-0699, 0041-977Х. — ДОИ:10.1017/С0041977Х00078836. Архивировано 8 март 2021 года.
- ↑ Неcессарй жоурнейс. Неw Ёрк: Гранта УСА, 2001. ИСБН 1-929001-03-7, 978-1-929001-03-3, 0-903141-42-6, 978-0-903141-42-0.
Адабиётлар
- Катюха П. Б.. Абиссиния. Воск и золото, 500 экз, Смоленск: Смоленская гор. тип., 2011. ИСБН 978-5-94223-640-3.