Absolyut qora jism sahifasining manbasini koʻrish


'''Absolyut qora jism''' ({{lang-en|black body}}, {{lang-de|schwarzer Körper}}) — o'ziga tushgan barcha [[elektromagnit nurlanish]]larni, to'lqin uzunligidan qat'i nazar, to'liq yutadigan ideal jism. Bunday jismning yutish qobiliyati birga teng (α = 1). Atama 1860-yilda nemis fizigi [[Gustav Kirxgof]] tomonidan kiritilgan.<ref name="Kirxgof1860">{{Iqtibos kitob | muallif = Kirchhoff, G. | yil = 1860 | sarlavha = Über das Verhältnis zwischen dem Emissionsvermögen und dem Absorptionsvermögen der Körper für Wärme und Licht | nashriyot = Annalen der Physik | jild = 185 | sahifalar = 275–301}}</ref>

Absolyut qora jism tabiatda mavjud emas — bu [[fizika]]dagi ideal model bo'lib, haqiqiy jismlarning nurlanish xossalarini o'rganishda taqqoslash uchun ishlatiladi.

== Ta'rifi ==

Jismning yutish qobiliyati α — unga tushgan nurlanish energiyasining qanchasi yutilishini ko'rsatuvchi son. Kirxgof ta'rifiga ko'ra:<ref name="Kirxgof1860"/>

* Agar α = 1 bo'lsa — absolyut qora jism
* Agar 0 < α < 1 bo'lsa — kulrang jism
* Agar α = 0 bo'lsa — absolyut oq jism (ideal aks ettiruvchi)

== Amaliy modeli ==

Tabiatda absolyut qora jismga yaqin namuna sifatida kichik teshigi bo'lgan '''ichki bo'shliqli kamera''' (kovak jism) ishlatiladi. Teshikdan kirgan nurlanish bo'shliq ichida devorlarga ko'p marta qaytib, deyarli to'liq yutiladi.<ref>{{Iqtibos kitob | muallif = Зисман, Г. А.; Тодес, О. М. | yil = 1974 | sarlavha = Курс общей физики | jild = 2 | nashriyot = Наука | shahar = Москва}}</ref>

Bunday teshikdan chiqayotgan nurlanish absolyut qora jism nurlanishiga ekvivalent hisoblanadi.

== Nurlanish qonunlari ==

=== Kirxgof qonuni ===

[[Kirxgof nurlanish qonuni|Kirxgof qonuniga]] ko'ra, issiqlik muvozanatidagi har qanday jism uchun nurlantirish qobiliyatining yutish qobiliyatiga nisbati faqat chastota ν va harorat T ga bog'liq bo'lgan universal funksiya bo'lib, jismning tabiatiga bog'liq emas:<ref>{{Iqtibos kitob | muallif = Savchenko, N. Ye. | yil = 2003 | sarlavha = Fizika kursi | nashriyot = O'qituvchi | shahar = Toshkent}}</ref>

:<math>\frac{E_{\nu,T}}{A_{\nu,T}} = f(\nu, T)</math>

Bu universal funksiya absolyut qora jismning nurlantirish qobiliyatiga teng.

=== Plank formulasi ===

1900-yilda [[Maks Plank]] absolyut qora jismning spektral nurlantirish zichligini quyidagi formula bilan ifodaladi:<ref>{{Iqtibos kitob | muallif = Planck, M. | yil = 1901 | sarlavha = Ueber das Gesetz der Energieverteilung im Normalspectrum | nashriyot = Annalen der Physik | jild = 309 | sahifalar = 553–563}}</ref>

:<math>B_\nu(T) = \frac{2h\nu^3}{c^2} \cdot \frac{1}{e^{h\nu / k_B T} - 1}</math>

Bu yerda:
* <math>h</math> — [[Plank doimiysi]] (6,626 × 10<sup>−34</sup> J·s)
* <math>\nu</math> — chastota (Hz)
* <math>c</math> — [[yorug'lik tezligi]] (3 × 10<sup>8</sup> m/s)
* <math>k_B</math> — [[Bolsman doimiysi]] (1,381 × 10<sup>−23</sup> J/K)
* <math>T</math> — mutlaq harorat ([[Kelvin]])

=== Stefan–Bolsman qonuni ===

Absolyut qora jismning barcha chastotalar bo'yicha umumiy nurlanish quvvati haroratning to'rtinchi darajasiga proporsional:<ref>{{Iqtibos kitob | muallif = Irodov, I. E. | yil = 1988 | sarlavha = Задачи по общей физике | nashriyot = Наука | shahar = Москва}}</ref>

:<math>M = \sigma T^4</math>

Bu yerda <math>\sigma = 5{,}670 \times 10^{-8}</math> Vt/(m²·K⁴) — [[Stefan–Bolsman doimiysi]].

=== Vin siljish qonuni ===

Nurlanish spektridagi maksimum harorat ortishi bilan qisqaroq to'lqin uzunliklari tomonga siljiydi:<ref>{{Iqtibos kitob | muallif = Wien, W. | yil = 1896 | sarlavha = Über die Energieverteilung im Emissionsspektrum eines schwarzen Körpers | nashriyot = Annalen der Physik | jild = 294 | sahifalar = 662–669}}</ref>

:<math>\lambda_{\max} \cdot T = b</math>

Bu yerda <math>b = 2{,}898 \times 10^{-3}</math> m·K — [[Vin doimiysi]].

== Ahamiyati ==
Absolyut qora jism fizikasi [[kvant mexanikasi]]ning tarixiy asosi hisoblanadi. Plank 1900-yilda bu jism nurlanishini tushuntirish uchun energiyaning uzlukli (kvantlangan) bo'lishi g'oyasini ilgari surdi, bu esa zamonaviy fizikaning yangi davrini boshladi.<ref>{{Iqtibos kitob | muallif = Pais, A. | yil = 1982 | sarlavha = Subtle is the Lord: The Science and the Life of Albert Einstein | nashriyot = Oxford University Press}}</ref>

Amaliy qo'llanishlari:
* [[Yulduz]]larning haroratini aniqlash (yulduz spektroskopiyasi)
* [[Issiqlik kamerasi|Infraqizil termografiya]]
* [[Kosmik mikroto'lqin fon nurlanishi]]ni o'rganish
* Sanoat pechlarini loyihalash

== Shuningdek qarang ==

* [[Issiqlik nurlanishi]]
* [[Kirxgof nurlanish qonuni]]
* [[Plank doimiysi]]
* [[Stefan–Bolsman qonuni]]
* [[Vin siljish qonuni]]
* [[Kvant mexanikasi]]
* [[Fotoeffekt]]

== Manbalar ==

{{Reflist}}

== Adabiyotlar ==

* Savchenko, N. Ye. ''Fizika kursi''. — Toshkent: O'qituvchi, 2003.
* Irodov, I. E. ''Umumiy fizikadan masalalar''. — Toshkent: O'qituvchi, 1990.
* Зисман Г. А., Тодес О. М. ''Курс общей физики''. — М.: Наука, 1974.
* Planck, M. ''Ueber das Gesetz der Energieverteilung im Normalspectrum'' // Annalen der Physik. — 1901.

== Havolalar ==

* [https://www.britannica.com/science/blackbody Blackbody — Britannica] {{en}}
* [https://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?sigma Stefan–Bolsman doimiysi — NIST] {{en}}

{{Fizika}}
{{Kvant fizikasi}}
{{Standart}}

[[Turkum:Issiqlik nurlanishi]]
[[Turkum:Kvant fizikasi]]
[[Turkum:Fizika modellari]]
[[Turkum:Termodinamika]]