Abu Muso al-Jazuliy sahifasining manbasini koʻrish

{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi
| name = Abu Muso al-Jazuliy
| image = 
| imagesize = 
| caption = 
| othernames = 
| birth_date = 1146-yil (hijriy 540-yil)
| birth_place = [[Sous|Sous region]], (hozirgi [[Marokash]])
| death_date = 1211-yil (hijriy 607-yil)
| death_place = [[Azemur]], (hozirgi [[Marokash]])
| death_cause = 
| era = 
| school_tradition = 
| main_interests = 
| principal_ideas = 
| major_works = Al-Qānūn, shuningdek Al-Muqaddima al-Jazūlīyya nomi bilan ham mashxur
| influences = [[Ibn Barrī]], [[Muhammad al-Buxoriy|al-Bukhārī]]
| influenced = [[Ibn Muti al-Zawawi|Ibn Mu‘ṭī al-Zawāwī]], [[Abū ‘Alī al-Shalūbīnī]] [[Talib Mir]]
| footnotes = 
}}
'''Abu Muso al-Jazuliy''' ({{Lang-ar|أبو موسى الجزولي}}; toʻliq ismi: '''Iso ibn Abdulaziz ibn Yalalbaxt ibn Iso ibn Yumariliy al-Barbariy al-Marokashiy al-Yazadakniy al-Alloma'''; {{Lang|ar|عيسى بن عبد العزيز بن يللبخت بن عيسى بن يوماريلي البربري المراكشي البزدكتني العلامة أبو موسى الجزولي}}),{{Refn|group=n|'Yalbakht' va 'Yūmārilī' berbercha ismlar bo‘lib, 'Jazūlī' esa koʻchmanchi [[Berberlar|berber]] qabilasi Jazūla vakili (‘jazūlalik’) degan maʼnoni bildiradi. [[Ibn al-Qiftiy|Al-Qifṭī]] bu nisbatni ''Kaf'' ({{Lang|ar|ك}}) bilan 'Kazūlī' shaklida keltiradi{{Sfn|Qifṭī (al-)|1986|p=378}}{{Sfn|‘Amād (Ibn al-)|1989|loc=7|p=49, n.2}}. Yazdaktanlar Jazūla qabilasining [[Sus]] tekisliklarida yashagan boʻlinmasi (subqabilasi) edi.}} filolog va nahvchi boʻlib, ''Al-Qonun'' yoki al-Jazuliy ''Al-Muqaddima''si nomli ensiklopediyani yaratgan. Koʻplab olimlar unga ''[[Tafsir|tafsir]]'' (adabiy sharhlar) yoki ''sharh'' (izohli sharhlar) yozganlar va u koʻplab nahv kitoblariga kiritilgan. Shunga qaramay, uning murakkabligi eng yetuk tilshunoslar uchun ham qiyinchilik tugʻdirgan. Al-Jazuliy birinchi boʻlib [[Magʻrib]]da [[Ismoil Javhariy|al-Javhariy]]ning ''Al-Sihah fi al-lugʻah'' ({{Lang|ar|الصحاح تاج اللغة وصحاح العربية}}) asarini tanitgan{{Sfn|Jawharī (al-)|1979}}. va oʻz ''Muqaddima''sida bu hamda boshqa asarlarga koʻp marotaba murojaat qiladi.

== Hayoti ==
Al-Jazuliy taxminan 540-hijriy (1146 milodiy) yilda Idav gʻarda qishlogʻida tugʻilgan boʻlishi mumkin{{Sfn|Husayn|2015|p=26}}. U Marokashning Sus mintaqasidagi [[Berberlar|berber]] qabilasi [[Jazula]]ning bir boʻlagi boʻlgan Yazdaktan qabilasidan edi{{Sfn|Bencheneb|1991|p=528}}{{Sfn|Masarwa|2019|p=59}}. Dastlabki taʼlimini olimlar, adiblar va nahvchilarga, goʻzal binolar, favvoralar va jamoat inshootlariga boy, kosmopolit Marokash shahri — [[Marokash (shahar)|Marokash]]da, [[Muvahhidlar davlati|Almohadlar]] poytaxtida olgan{{Sfn|Marākishī (al-)|1964|p=116}}{{Sfn|Abbār (Ibn al-)|1889|p=690 (§1932)}}.

Marrakeshdagi ilk taʼlimidan soʻng, al-Jazuliy haj qilish uchun Makka va Madinaga yoʻl oldi. ''[[Haj]]''dan qaytarkan, u [[Qohira]] va [[Iskandariya]]da yashab qoldi{{Sfn|Masarwa|2019|p=60}}. U yerda qashshoqlikni boshidan kechirgan boʻlsa-da, [[Ibn Barri|Abu Muhammad Abdulloh ibn Barriy]]ning maʼruzalarida qatnashib, [[Ismoil Javhariy|al-Javhariy]]ning ''As-Sihah''i va al-Zajjajiyning ''al-Jumal'' asarini oʻrgandi{{Sfn|Husayn|2015|p=29}}. Shuningdek, u Abū Muhammad ibn Ubaydullohdan [[Imom al-Buxoriy|al-Buxoriy]]ning ''[[Sahihi Buxoriy|Sahih]]''ini tahsil qildi{{Sfn|Bencheneb|1991|p=528}}. Moliyaviy qiyinchiliklar uni yana [[Magʻrib]]ga qaytishga majbur qildi{{Sfn|Daljī (al-)|2014|p=122}}. [[Bijoya]]da u bir muddat filologiyadan dars berdi, soʻngra [[Jazoir (shahar)|Jazoir]]ga koʻchib oʻtdi va oʻzining ''Qonun'' asarini nahvchi Abu ibn Qosim ibn Mandos al-Oʻshiriyga oʻqitdi{{Sfn|Bencheneb|1991|p=528}}. Keyin u [[Al-Andalus]]dagi (hozirgi [[Ispaniya]]) [[Almería|Almeriya]] shahriga maʼlum muddat dars berish uchun safar qildi{{Sfn|Bencheneb|1991|p=528}}. Soʻng Marokashga qaytib, yana Marrakeshda istiqomat qildi va arab tili darslarini bera boshladi. Uning ''Qonun''i mashhur boʻlib, shuxrati ortgani sari ustozi huzuriga uzoq-uzoqlardan talabalar kela boshladi. U dars bergan masjid toʻlib ketgach, u Mahallat ash-Sharqiyin shimolidagi Ibn al-Abakm masjidiga, Katta Bab Aghmat darvozasi yoʻlagining ostidan Al Avodin tomonga koʻchdi{{Sfn|Husayn|2015|p=32}}. Zohid [[Abu 'l-Abbos al-Magʻribiy]] [[Muvahhidlar davlati|Almohad]] xalifasi [[Yoqub al-Mansur|al-Mansur]]ga murojaat qildi va xalifa al-Jazuliyni Marrakeshdagi jome masjidida [[Xutba|xutba]] aytish bilan vazifaladi{{Sfn|Bencheneb|1991|p=528}}. Vafotidan oldin al-Mansur vasiyatida uning jasadini [[yuvadigan]] yagona kishi al-Jazuliy boʻlishini taʼkidlagan{{Sfn|Husayn|2015|p=33}}. [[Ibn Xallikon]] Basra nahv maktabining VIII asr [[nahvchisi]] [[Abu Amr ibn al-Alo|Abu Amr ibn al-Aloʻ]] haqidagi, shoʻx talaba tinmasdan soʻrab bezor qilganida al-Jazuliyning uning ustiga aytgan kinoyali baytini keltiradi; unda mashhur iʻrob misoliga soʻz oʻyinlari bilan ishora qilinadi{{Sfn|Jazarī (Ibn al-)|1971|p=539}}{{Sfn|Khallikān (Ibn)|1843|p=424, n.5}}.

Al-Jazuliy Marokashning [[Azemur]] shahrida {{Circa|607}} hijriy ({{Circa|1210}} milodiy) yilda vafot etgan{{Sfn|Masarwa|2019|p=59}}{{Sfn|Husayn|2015|p=38}}.

== Uning ustozlari ==
* [[Ibn Barrī]]; u [[al-Zajjājī]]ning ''Al-Jumal'' asaridan{{Sfn|Fīrūzābādī|2000|loc=Bulgha fī ta’rīkh|p=226}}, [[Sibavayh]]ning ''Al-Kitob''idan va [[Astrolyabiya|Ibn as-Sarrojj]]ning ''Al-Usul''idan dars bergan; ushbu taʼlimlardan olingan material ''Al-Qonun''ga kiritilgan. Al-Jazuliy Almeriya shahrida shunchalik ogʻir ahvolda ediki, oʻz qoʻli bilan koʻchirgan ''Al-Usul'' nusxasini sotishga majbur boʻlgan{{Sfn|Marākishī (al-)|1964|p=117}}{{Sfn|Dhahabī (al-)|2003|loc=Tārīkh al-Islām|p=170}}.
* Abu Muhammad ibn Ubaydulloh al-Hajriy al-Adaviy al-Andalusiy, u [[Imom al-Buxoriy|al-Buxoriy]]ning ''[[Sahihi Buxoriy|Sahih]]''i boʻyicha dars bergan{{Sfn|Husayn|2015|p=30}}.
* Muhallab ibn al-Hasson ibn Barakat ibn Ali ibn Gʻayos ibn Salmon al-Muhallabiy an-Nahviy, Ibn Barrining shogirdi; al-Jazuliy undan ''nahv'' boʻyicha taʼlim olgan{{Sfn|Husayn|2015|p=28}}.
* [[Abu Tohir as-Silafiy|Abu-Tohir as-Silafiy]]{{Sfn|Marākishī (al-)|1964|p=}}.
* Abu Hafs Umar ibn Abu Bakr ibn Ibrohim at-Tamimiy as-Saadiy as-Saqaliy{{Sfn|Husayn|2015|p=30}}.
* Abu al-Mansur Zofir al-Malikiy al-Usuliy, undan ''usul al-fiqh''ni oʻrgangan{{Sfn|Husayn|2015|p=30}}.
* Abu Abdulloh ibn Ibrohim al-Jazoiriy, undan ham ''usul al-fiqh''ni oʻrgangan{{Sfn|Husayn|2015|p=30}}.

== Uning shogirdlari ==
* [[Ibn Muʻtiy az-Zavaviy]] — nahvchi, ''[[Alfiya]]'' asari muallifi{{Sfn|Bencheneb|1991|p=528}}.
* [[Ibn ‘Alī al-Shalūbīnī|Abu Ali Umar ibn Muhammad ibn Umar ibn Abdulloh al-Azdiy ash-Shalubiniy]] al-Jazuliyning ''Qonun'' asarini sharhlar bilan tahrir qilgan{{Sfn|Bencheneb|1991|p=528}}.{{Refn|group=n|Al-Jazuliy 'ning Qonuni sharhlar bilan birga [[Escurial|Eskurial]] kutubxonasida saqlanadi; qarang: [[J. Derenbourg]] katalogi; № 2, 36, 190.}}
* Alom ad-Din al-Qosim ibn Ahmad ibn al-Muvaffaq al-Luroqiy al-Andalusiy{{Sfn|Husayn|2015|p=36}}.

== Asarlari ==
* ''Sharh qosidat Banat Su’ad'' (''[[Kaʼb ibn Zuhayr]]ning „Bonat Suʼad“ qasidasi sharhi''), nashrga tayyorlovchi — [[R. Basset]] (Jazoir, 1910)
* ''Al-Qonun'' (''Al-Muqaddima al-Jazuliyya'') — „Qonun“ yoki „Al-Jazuliyning Muqaddimasi“; nodir til birliklarini ilmiy, murakkab va ezoterik tasnifi (sharhlari bilan); [[Ibn Xallikon]] uni „gʻoyat asl, oʻziga xos asar“ deb atagan{{Sfn|Khallikān (Ibn)|1843|loc=II|pp=422-3}}.
* ''Amaliy fi-n-nahv'' (nahv boʻyicha diktatsiyalar);
* ''Al-Fasr'' — „Sharh“; [[Abu al-Fath Usmon ibn Jinniy]]ning [[Mutanabbiy|al-Mutanabbiy]] ''[[Devon|devoni]]''ga yozgan sharhining qisqartirilgan varianti{{Sfn|Khallikān (Ibn)|1843|loc=II|p=423}}.
* ''[[Abu Bakr Ibn al-Sarraj|Ibn as-Sarrojj]]ning 'Usul’iga sharh''; (nahv asari){{Sfn|Dhahabī (al-)|2003|loc=Tārīkh al-Islām|p=171}}.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Tashqi_havolalar}}