Abu Numay I sahifasining manbasini koʻrish

{{Qirollik bilgiqutisi|embed=|name=Abu Numay I|title=|titletext=|more=|type=|alt=|succession=[[Makka]] amiri|reign=1250 – 1253-yil oktyabr-noyabr|reign-type=1-hukmronlik|coronation=|cor-type=|predecessor=[[Abu Saʼd al-Hasan]]|successor=[[Jammoz ibn al-Hasan]]|regent=Abu Saʼd al-Hasan|reg-type=Qoʻshma amirlik|reign1=1254-yil noyabr-dekabr – 1255-yil 6-yanvar|reign-type1=2-hukmronlik|coronation1=|cor-type1=|predecessor1=[[Gʻanim ibn Roji]]|successor1=Ibn Birtas|regent1=[[Idris ibn Qatoda]]|reg-type1=Qoʻshma amirlik|reign2=1255-yil 6-mart – 1270-yil noyabr|reign-type2=3-hukmronlik|coronation2=|cor-type2=|predecessor2=Ibn Birtas|successor2=Idris ibn Qatoda|regent2=Idris ibn Qatoda|reg-type2=Qoʻshma amirlik|reign3=1270-yil dekabr – 1271-yil oktyabr|reign-type3=4-hukmronlik|coronation3=|cor-type3=|predecessor3=Idris ibn Qatoda|successor3={{Unbulleted list|[[Jammoz ibn Shiho]]|Gʻanim ibn Idris}}|suc-type3=Vorislari|reign4=1271-yil noyabr – 1288|reign-type4=5-hukmronlik|coronation4=|cor-type4=|predecessor4={{Unbulleted list|Jammoz ibn Shiho]]|Gʻanim ibn Idris}}|pre-type4=Oʻtmishdoshlari|successor4=Jammoz ibn Shiho|reign5=1288 – 1301-yil 6-oktyabr|reign-type5=6-hukmronlik|coronation5=|cor-type5=|predecessor5=[[Jammoz ibn Shiho]]|successor5={{Unbulleted list|[[Rumayta ibn Abu Numay]]|[[Humayda ibn Abu Numay]]}}|suc-type5=Oʻtmishdoshlari|spouse=|issue=<!--list children in order of birth. Use {{plainlist}} or {{unbulleted list}} -->|issue-link=|issue-pipe=|issue-type=|full name=Muhammad Abu Numay ibn Abu Saʼd al-Hasan ibn Ali ibn Qatoda al-Hasaniy<br />{{lang-ar|محمد أبو نمي بن أبي سعد الحسن بن علي بن قتادة الحسني}}|regnal name=Najm al-Din<br />{{lang-ar|نجم الدين}}|house={{unbulleted list|[[Banu Hasan]] | [[Banu Qatoda]] }}|house-type=|father=Abu Saʼd al-Hasan|mother=}}

'''Muhammad Abu Numay ibn Abu Saʼd al-Hasan ibn Ali ibn Qatoda al-Hasaniy''' ({{Lang-ar|محمد أبو نمي بن أبي سعد الحسن بن علي بن قتادة الحسني}}; {{Circa|1232}}{{Snd}}1301-yil 8-oktyabr) baʼzi manbalarda ''Abu Numay I'' ({{Lang|ar|أبو نمي الأول}} deb ataladi, 1250-yildan 1301-yilga qadar uzilishlar bilan [[Makka]] amiri boʻlgan.

== Hayoti ==

=== Otasi Abu Saʼd al-Hasan bilan birgalikda boshqaruvi ===
Muhammad Abu Numay hijriy 630-yilda (milodiy {{Circa|1232}}) tugʻilgan{{Sfn|al-Zirkīlī|2002}}. Uning otasi [[Abu Saʼd al-Hasan]] hijriy 647-yil (1250-yil fevral) [[Zulqaʼda|Zulqaʼda]] oyida Makka amirligini qabul qilgan. Oradan koʻp oʻtmay, Roji ibn Qatoda [[Madina (shahar)|Madinaga]] yoʻl olgan va u yerda Abu Saʼdni hokimiyatdan agʻdarish uchun ona tomondan qarindoshlari boʻlmish Banu Husayn urugʻidan yordam olgan. Shundan keyin [[Madina]] amiri [[Iso ibn Shiho]] boshchiligidagi 700 otliq askarlar bilan Madinaga yurish qilgan. Makkaga ketayotgan chogʻida ularga yoʻlda Abu Numay pistirmadan hujum qilgan. Oʻsha vaqtda Abu Numay Yanbudan atigi 40 ta otliq askarlari bilan yoʻlga chiqqan edi. Shunday boʻlsa-da, Abu Numayning hujumi muvaffaqiyatli amalga oshirilgan hamda Roji va Iso Madinaga chekinishga majbur boʻlgan. Abu Numay ushbu kurashdan gʻalaba qozonib qaytganida Abu Saʼd uni Makka hukmdorligi bilan mukofotlagan{{Sfn|al-Ghāzī|2009}}.

Abu Saʼd Abu Numay bilan hijriy 651-yil [[Ramazon]] oyiga qadar (milodiy 1253-yil oktyabr-noyabr) [[Jammoz ibn al-Hasan]] [[Suriya]] qoʻshinlari bilan Makkani egallab, Abu Saʼdni oʻldirgunga qadar hukmronlik qilgan. Qisqa vaqt ichida Jammoz Roji tomonidan taxtdan agʻdarilgan, uning oʻzini esa hijriy 652-yil [[Rabiulavval]] oyida (milodiy 1254-yil aprel-may) oʻgʻli Gʻanim ib Roji taxtdan yiqitgan{{Sfn|al-Ghāzī|2009}}.

=== Idris ibn Qatoda bilan birgalikda hukmronligi ===
Hijriy 652-yil [[Shavvol]] oyida (milodiy 1254-yil noyabr-dekabr) Abu Numay va Idris ibn Qatoda Gʻanim ibn Rojidan amirlikni qon toʻkish yoʻli orqali tortib olganlar (''ashraflardan'' uchtasi oʻldirilgan). Ammo keyingi oyda [[Yaman]] qoʻmondoni Mubariziddin Ibn Birtos Makkani egallash va Rasuliylar hukmronligini tiklash maqsadida 100 ta otliq qoʻshin bilan kelgan. Abu Numay va Idris Madina amiri Jammoz ibn Shihodan yordam soʻragan, ammo ularning ittifoqi Zulqaʼda oyining 25-sanasi (milodiy 1255-yil 6-yanvar) chorshanba kuni Makka janubidagi Qavz al-Makkasada magʻlub boʻlgan va Ibn Birtos Makkani egallab olgan{{Sfn|al-Ghāzī|2009}}{{Sfn|Ibn Fahd|1983}}.

Hijriy 653-yil [[Muharram]] oyining soʻnggi shanbasida (milodiy 1255-yil 6-mart) Abu Numay va Idris Jammoz ibn Shiho tomonidan qoʻllab-quvvatlangan qoʻshimcha kuchlar bilan qaytib kelishgan va Ibn Birtosni magʻlubiyatga uchratgan. Ularning qoʻshini togʻ choʻqqilaridan oshib, Makkaga zoʻrlik bilan kirib, Yaman qoʻshiniga katta talofatlar yetkazgan. Ibn Birtosning oʻzi qoʻlga olingan, biroq ozod etilishi uchun yetarlicha pul toʻlagandan keyin Yamanga qaytishiga ruxsat berilgan{{Sfn|al-Ghāzī|2009}}{{Sfn|Ibn Fahd|1983}}.

Hijriy 654-yil (milodiy 1256) Idris akasi Rojini ziyorat qilish maqsadida as-Sirraynga yoʻl olgan. Uning yoʻqligida Abu Numay amirlikni bir oʻzi nazorat qilgan. Idris Roji bilan Makkaga qaytib kelgach, uchovi yarashib olishgan va Idris yana Makka boshqaruviga qaytgan{{Sfn|al-Ghāzī|2009}}{{Sfn|Ibn Fahd|1983}}.

Hijriy 655 yoki 656-yil (milodiy 1257 yoki 1258) Abu Numay Saqif qabilasiga qarshi jang qilish uchun Makkani tark etgan. Uning yoʻqligida [[Hasan ibn Qatoda|Hasan ibn Qatodaning]] bir necha oʻgʻillari Makkani egallab, Idrisni qoʻlga olishgan. Abu Numay bu xabarni eshitgach, Makkaga qaytib kelgan, hujumchilar esa shaharni olti kun davomida ushlab turib, urush olib bormasdan turib qochib ketishgan{{Sfn|al-Ghāzī|2009}}{{Sfn|Ibn Fahd|1983}}.

Hijriy 659-yil (milodiy 1261) al-Muzaffar Yusuf haj amalini bajarish uchun kelgan. U oʻz qoʻshini bilan Makkaga yaqinlashganda Abu Numay va Idris undan qoʻrqib qochib ketishgan. Al-Muzaffar haj amallarini yakuniga yetkazganidan keyin oʻn kun oʻtib, Abu Numay va Idris qaytib kelgan.

Hijriy 667-yil [[Shaʼbon|Shaʼbon]] oyida (milodiy 1269-yil aprel) Abu Numay Idrisni taxtdan agʻdargan va [[Misr|Misrning]] [[Mamluklar davlati|Mamluk]] sultoni [[Baybars|az-Zohir Baybars]] nomi bilan ''[[xutba]]'' oʻqishni buyurgan. U Baybarsga amakisining Rasuliylar tarafdori boʻlganligi sababli taxtdan agʻdarganini maʼlum qilgan va sultondan Madina amiriga Idrisga yordam berishini man etish toʻgʻrisida shoh farmoni chiqarishini soʻragan. Baybars Abu Numayning bay’atini [[Al-Masjid al-Harom]] va unga tashrif buyuruvchilar oldidagi majburiyatlarini bajarish, jumladan, qoʻshimcha soliq undirmaslik sharti bilan qabul qilgan. Koʻp oʻtmay, Idris Abu Numay bilan yarashib olgan va Baybars ularning ikkalasini ham Makkaga qoʻshma amir deya tasdiqlagan{{Sfn|Ibn Fahd|1983}}{{Sfn|al-Maqrīzī|1997}}. Oʻsha yili Baybars hajga borib, ularning hukmronligidan mamnun boʻlib qaytgan{{Sfn|al-Maqrīzī|1997}}.

=== Mustaqil qoida ===
Hijriy 669-yil (milodiy 1270-yil noyabr) Rabiulavval oyida Abu Numayning oʻgʻli oʻldirilgan. Shundan keyin Abu Numay Idris bilan urushgan va Idris uni amirlikdan quvib chiqargan. Bu vaziyatda Abu Numay oʻz amiridan yordam soʻrab Yanbuga qochib ketgan. Qirq kundan keyin u qoʻshimcha kuchlar bilan qaytib kelgan va Xulaysda Idrisni magʻlub etgan. Abu Numay amakisining boshini shaxsan kesib tashlagan va amirlikni mustaqil nazorati ostiga olgan{{Sfn|al-Ghāzī|2009}}.

Hijriy 670-yil (milodiy 1271-yil oktyabr) [[Safar]] oyi oxirlarida Madina amiri Jammoz ibn Shiho Yanbu amiri Gʻonim ibn Idris ibn Hasan ibn Qatoda bilan ittifoq tuzgan va ular birgalikda Makkani egallab, Abu Numayni taxtdan agʻdarishgan. Ular shaharni qirq kun davomida (milodiy 1271-yil noyabr) ushlab turgan. Oradan 40 kun oʻtib, Abu Numay ularni jangda magʻlub etib, shaharni qaytarib olgan. Hijriy 675-yil (milodiy 1276-yil 29-sentyabr) Jammoz Yanbu amiri Idris ibn Hasan ibn Qatoda va 215 ta otliq, 600 nafar piyoda askarlar bilan Makka tomon yoʻl olgan, biroq Marr az-Zahronda Abu Numay qoʻshinlari tomonidan magʻlub etilgan. Oʻsha vaqtda Abu Numayning askarlari soni atigi 100 ta otliq va 180 nafar piyoda askaridan iborat boʻlgan. Abu Numayning askarlari Idrisni qoʻlga olishga muvaffaq boʻlgan, ammo Jammoz qochib ketgan{{Sfn|al-Ghāzī|2009}}.

Hijriy 681-yilda (milodiy 1282–1283) misrlik al-Mansur Qalavun Abu Numaydan mutlaq sodiqlik qasamini talab qilgan. Mamluklar bilan tuzilgan ushbu oxirgi shartnoma nafaqat sulton nomidagi ''xutba'' va ''{{Transl|ar|sikka}}'', balki sultonning yillik ''[[kisva]]'' yetkazib berish monopoliyasiga ham tegishli edi{{Sfn|al-Ghāzī|2009}}.

Hijriy 687-yil (milodiy 1288) Jammoz Abu Numayni taxtdan agʻdarish va Makkani yanada qattiqroq Mamluklar hukmronligi ostiga olish maqsadida Qalavundan qoʻshin soʻragan. Sulton Jammozga qoʻshin yuborgan, shundan keyin Jammoz Abu Numaydan shaharni tortib olishga muvaffaq boʻlgan. Yil oxiriga qadar Jammoz rafiqasi, Abu Numayning qizi tomonidan zaharlagan. Jammozning oʻlimidan keyin Abu Numay Madinaga qaytib kelgan va amirlikda oʻz hokimiyatini qayta tiklagan{{Sfn|al-Ghāzī|2009}}.

Hijriy 691-yil Rabiulavval oyining oxirgi kuni (milodiy 1292-yil 21-mart) Abu Numay ''xutbada'' al-Ashraf Xalil ibn Qalavun ismini yamanlik al-Muzaffar nomi bilan almashtirgan{{Sfn|al-Ghāzī|2009}}. Hijriy 692-yilda mamluk ''{{Lang|ar|amir al-rakabi}}'' Abu Numayga Misrga qaytib borishni buyurgan. Ular hijriy 693-yilning boshlarida yoʻlga chiqqan, biroq Abu Numay Xalilning oʻlimi haqidagi xabarni eshitib, Yanbuga qaytib ketgan{{Sfn|al-Ghāzī|2009}}.

=== Tashrifdan voz kechishi va oʻlimi ===
Hijriy 701-yilning Safar oyi 2-sanasi juma kuni (milodiy 1301-yil 6-oktyabr) Abu Numay oʻgʻillari Humayda va Rumaysaga hokimiyatni topshirish uchun taxtdan voz kechgan. Oʻzi esa oradan ikki kun oʻtib, Makka yaqinidagi Vodi Marr az-Zahrondagi al-Jadidada vafot etgan. Uning dafn marosimi Makkada boʻlib, otasi Abu Saʼd va bobosi Qatodaning [[Qubba|qubbasi]] yaqiniga dafn etilgan. Uning ham qabri ustiga qubba qurilgan{{Sfn|al-Ghāzī|2009}}{{Sfn|Ibn Fahd|1983}}{{Sfn|Ibn Fahd|1988}}.

== Vorislari ==
Ibn Unbaning yozishicha, Abu Numayning jami 30 nafar oʻgʻli boʻlgan. Oʻgʻillaridan baʼzilari Abu Numay hayotligida vafot etgan. Nuvayriy tomonidan berilgan maʼlumotlarga koʻra, Abu Numay vafot etganida 21 nafar oʻgʻli, 12 nafar qizi va 4 nafar xotini boʻlgan. Izzaddin Ibn Fahd Abu Numayning oʻgʻillari roʻyxatini tuzgan. Ular:

* Hasan
* Hamza
* Humayza – Makka amiri
* Roji
* Rumaysa – Makka amiri
* Zayd al-Akbar
* Zayd al-Asgʻar – Suakin sultoni, keyinchalik [[Iroq|Iroqdagi]] Tolibiylarning ''noqib al-ashrafi''.
* Sayf
* Shumayla ash-Shoir (shoir)
* Abdulloh
* Abdulkarim
* Atif
* Attof
* [[Utayfa ibn Abu Numay|Utayfa – Makka amiri]]
* Muqbil
* Lubayda
* Mansur
* Mahdiy
* Numay
* Abu Daʼij
* Abu Saʼd
* Abu Suvayd
* [[Abulgʻays ibn Abu Numay|Abulgʻays]] – Makka amiri

Abu Numayning ''[[Abu (kunya)|kunyasi]]'' Abu Mahdiy boʻlib, toʻngʻich oʻgʻliga Mahdiy deb ism qoʻyilgan.

Qizi:

* Xuzayma – Madina amiri Jammoz ibn Shihoga hijriy 682-yilda (milodiy 1283){{Sfn|al-Ghāzī|2009}} turmushga chiqqan.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==

* {{Kitob manbasi |last=al-Zirkīlī |first=Khayr al-Dīn |title=al-A'lām qāmūs tarājim |year=2002 |publisher=Dār al-‘Ilm li-al-Malāyīn |location=Bayrūt |edition=15th |language=ar}}
* {{Kitob manbasi |last=al-Ghāzī |first=‘Abd Allāh ibn Muḥammad |editor=‘Abd al-Malik ibn ‘Abd Allāh ibn Duhaysh |title=Ifādat al-anām |date=2009 |publisher=Maktabat al-Asadī |location=Makkah |edition=1st |language=ar}}
* {{Kitob manbasi |last=Ibn Fahd |first=‘Izz al-Dīn ‘Abd al-‘Azīz ibn ‘Umar ibn Muḥammad |editor=Shaltūt |title=Ghāyat al-marām bi-akhbār salṭanat al-Balad al-Ḥarām |date=1988 |publisher=Jāmi‘at Umm al-Qurá, Markaz al-Baḥth al-‘Ilmī wa-Iḥyā’ al-Turāth al-Islāmī, Kullīyat al-Sharīʻah wa-al-Dirāsāt al-Islāmīyah |location=Makkah |edition=1st |language=ar}}
* {{Kitob manbasi |last=Ibn Fahd |first=al-Najm ‘Umar |editor=Shaltūt |title=Itḥāf al-wará bi-akhbār Umm al-Qurá |date=1983 |origyear=Composed before 1482 |publisher=Jāmi‘at Umm al-Qurá, Markaz al-Baḥth al-‘Ilmī wa-Iḥyā’ al-Turāth al-Islāmī, Kullīyat al-Sharīʻah wa-al-Dirāsāt al-Islāmīyah |location=Makkah |language=ar}}
* {{Kitob manbasi |last=al-Maqrīzī |first=Taqī al-Dīn Abū al-‘Abbās Aḥmad ibn ‘Alī ibn ‘Abd al-Qādir |editor=Muḥammad ‘Abd al-Qādir ‘Aṭā |title=al-Sulūk li-maʻrifat duwal al-mulūk |date=1997 |origyear=Composed before 1443 |publisher=Dār al-Kutub al-‘Ilmīyah |language=ar |location=Bayrūt}}
{{Start box}}
{{S-hou|[[Banu Qatoda]]||||}}
{{S-reg}}
{{S-bef|before=[[Abu Saʼd al-Hasan]]}}
{{S-ttl
| title = [[Makka]] amiri
| years = 1250 – 1253-yil oktyabr-noyabr
}}
{{S-aft|after=[[Jammoz ibn al-Hasan]]}}
{{S-bef|before=[[Gʻanim ibn Roji]]}}
{{S-ttl
| title = Makka amiri
| years = 1254-yil noyabr-dekabr – 1255-yil 6-yanvar
}}
{{S-aft|after=Ibn Birtos}}
{{S-bef|before=Ibn Birtos}}
{{S-ttl
| title = Makka amiri
| years = 1255-yil 6-mart – 1270-yil noyabr
}}
{{S-aft|after=Idris ibn Qatoda}}
{{S-bef|rows=2|before=Idris ibn Qatoda}}
{{S-ttl
| rows = 2
| title = Makka amiri
| years = 1270-yil dekabr – 1271-yil oktyabr
}}
{{S-aft|after=Jammoz ibn Shiho}}
{{S-aft|after=Gʻanim ibn Idris}}
{{S-bef|before=Jammoz ibn Shiho}}
{{S-ttl
| rows = 2
| title = Makka amiri
| years = 1271-yil noyabr – 1288
}}
{{S-aft|rows=2|after=Jammoz ibn Shiho}}
{{S-bef|before=Gʻanim ibn Idris}}
{{S-bef|rows=2|before=Jammoz ibn Shiho}}
{{S-ttl
| rows = 2
| title = Makka amiri
| years = 1288 – 1301-yil 6-oktyabr
}}
{{S-aft|after=[[Rumayta ibn Abu Numay]]}}
{{S-aft|after=[[Humayda ibn Abu Numay]]}}
{{S-end}}
[[Turkum:Makka shariflari]]
[[Turkum:1301-yilda vafot etganlar]]