Abulxayrxon (Oʻzbek ulusi)

Абулхайрхон
Асл исми	ڊ۔۔۔ٯ الـخـڍـر خـات
Таваллуди	1412-йил
Вафоти	1468-йил
Касби	Хон
Болалари	Шайх Ҳайдар
Отаси	Давлацҳайх ўғлон

Абулхайрхон (1412—1468-йил) — тарихда Кўчманчи ўзбеклар давлати деб ном олган давлат асосчиси. Тура (Ғарбий Сибир) хони бўлган.

Бу атаманинг бошқа маънолари ҳам мавжуд. Қаранг: Абулхайрхон (маънолари).

1446-йилда Абулхайрхон Сирдарё бўйидаги бир қанча шаҳар ва қал’алар (Оққўрғон, Арқуқ, Ўзган, Сиғноқ, Сузоқ)ни босиб олди. 1447-йилда мамлакат пойтахти Сибирдан Сиғноққа кўчирилди. 1431-йилда Абулхайрхон Хоразмни босиб олди. 1448-йилда кўчманчи ўзбеклар Мовароуннаҳрга бостириб кирдилар ва Самарқандни қамал қилдилар.

1451-йилда Абулхайрхон Абу Саид билан қўшилиб яна Самарқандга юриш қилди ва уни тахтга ўтқазди. Кўчманчи ўзбеклар кейинчалик темурийлардан Муҳаммад Жўқийга ҳам кўмаклашдилар (1460-62).

Абулхайрхон давлати тарихини тарихчи Масуд бин Османи Куҳистоний тасвирлаб берган. Тасаввуфнинг таниқли вакили Нажмиддин Кубро асос солган тариқатнинг вакили Ҳусайн Хоразмийнинг Абулхайрхонга бағишлаб туркий тилда асар ёзган^[1].

Абулхайрхон оиласи аъзолари адабиётга ихлосманд эдилар. Абулхайрхон таниқли шоир, тасаввуфчи, тасаввуф тарафдори Жалолиддин Румий асарларини таржима қилишни буюрди^[2].

Абулхайрхон вафотидан кейин унинг душманлари (Ибоқхон, Жонибек, Бурка султон, Ёмғурчи, Мусо мирзо, Аҳмадхон) тахт вориси Шайх Ҳайдарни мағлуб қилдилар ва Кўчманчи ўзбеклар давлатини қулатдилар. Лекин ХВ асрнинг 80-йилларида Абулхайрхоннинг набираси Муҳаммад Шайбонийхон ўз рақиблари устидан ғалаба қозонди ва ҳокимиятни қўлга олди.

Манбалар

↑ Норик Б. В., Рол' шибанидскикҳ правителей в литературной зҳизни Мавераннакҳра ХВИ в.// Ракҳмат-наме, Спб.,2008, с.229
↑ Аллwортҳ Э., Тҳе модерн Узбекс. фром тҳе фоуртеэнтҳ cентурй то тҳе пресент. Станфорд: Ҳоовер институтион пресс,1990,п.51

Адабиётлар

Ўзбек совет энсиклопедияси, 1-жилд. Тошкент, 1971-йил
ЎзМЕ, 1-жилд. Тошкент, 2000-йил

Шайбонийлар сулоласи

Шайбон (ХИИИ-аср) Абдулхайр-хон (1428 - 1468) Шайбоний-хон (1468 - 1510)
Самарқанд Кўчкунчи-хон (1510 - 1531) Абу Саидхон (1531 - 1534) Абдулла И (1534 - 1539)	Бухоро Убайдалла-хон (1512 - 1539)
Давлат бирлашиш Абдулла-хон И (1539 - 1540) Абдуллатиф (1540 - 1552) Наврўз Аҳмад (1552 - 1556)
Самарқанд Пирмуҳаммад И (1556 - 1561) Искандар-Султон (1561 - 1583)	Бухоро Абдулла-хон ИИ (1556 - 1598) Абдулмўмин (1598) Пирмуҳаммад ИИ (1598)

Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган.

Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин.
Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак.

[1] Норик Б. В., Рол' шибанидскикҳ правителей в литературной зҳизни Мавераннакҳра ХВИ в.// Ракҳмат-наме, Спб.,2008, с.229

[2] Аллwортҳ Э., Тҳе модерн Узбекс. фром тҳе фоуртеэнтҳ cентурй то тҳе пресент. Станфорд: Ҳоовер институтион пресс,1990,п.51

[1]

[2]