Afrika mamlakatlarida diniy erkinlik sahifasining manbasini koʻrish

{{thr|[[User:Panpanchik|<span style="color:pink;"></span><span style="font-family:Pristina;"></span><span style="color:#A76BCF">Pan</span><span style="color:#FF69B4">Pan</span><span style="color:#6495ED">Chik</span>]] [[User talk:Panpanchik|<sup>#yozish</sup>]] 08:52, 2026-yil 23-yanvar (UTC)}}
Afrikada '''[[diniy erkinlik]]'''ning holati mamlakatlar orasida farq qiladi. [[Davlat|Davlatlar]] bir-biridan turli dinga eʼtiqod qiluvchilar soniga nisbatan [[Tenglik|qonun oldida teng munosabat]] kafolatlanishi-kafolatlanmasligi, [[diniy davlat]]ni belgilashi (va buning amaldagi va diniy amaliyotda boʻlmagan shaxslarga taalluqli huquqiy oqibatlari), mamlakat ichida faoliyat yuritayotgan diniy tashkilotlar qay darajada nazorat qilinishi hamda mamlakatning huquqiy tizimi uchun asos sifatida [[diniy qonun]]dan qanchalik foydalanilishiga qarab farqlanadi.

Baʼzi mamlakatlarning diniy erkinlik boʻyicha qonundagi oʻzi eʼlon qilgan pozitsiyalari bilan amalda hokimiyat organlarining faoliyati oʻrtasida ham tafovutlar mavjud: mamlakatning oʻz [[Konstitutsiya|konstitutsiyasi]] yoki [[Huquq|qonun]]larida diniy tenglikni mustahkamlashi, bu mamlakat aholisi uchun amalda erkin diniy amaliyotga har doim toʻgʻri kelavermaydi. Bundan tashqari, oʻxshash amaliyotlar (masalan, fuqarolardan davlat oldida yoki shaxsni tasdiqlovchi hujjatlarda oʻz diniy eʼtiqodini koʻrsatishni talab qilish) alohida mamlakatlarga xos boshqa [[Siyosiy sotsiologiya|ijtimoiy-siyosiy]] sharoitlarga qarab turlicha oqibatlarga olib kelishi mumkin.
<onlyinclude>
[[Afrika]]dagi aksariyat davlatlarda qonun yoʻli bilan din erkinligi barcha shaxslarga berilgan huquq sifatida belgilangan. Bu huquqning amalda qay darajada taʼminlanishi esa mamlakatlar kesimida juda katta farq qiladi. Bir qator mamlakatlarda diniy kamsitishni taqiqlovchi diskriminatsiyaga qarshi qonunlar mavjud. Ayniqsa, [[Gʻarbiy Afrika]] va [[Janubiy Afrika (tabiiy oblast)|Janubiy Afrika]]dagi bir qator mamlakatlarda ham hukumat siyosatida, ham jamiyat kayfiyatida yuqori darajadagi [[diniy bagʻrikenglik]] kuzatiladi<ref name=":55">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/togo/|title=US State Dept 2017 report on Togo}}</ref><ref name=":34">[https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/cote-divoire International Religious Freedom Report for 2017 Côte d’Ivoire] US Department of State Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor.]</ref><ref name=":59" >{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/zimbabwe/|title=US State Dept 2017 report on Zimbabwe}}</ref>. Boshqa mamlakatlarda esa davlat tizimlari yoki keng jamoatchilik tomonidan amalga oshiriladigan diniy kamsitish yuqori darajada<ref name="auto1">{{cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/comoros|title=Comoros|website=US State Department Report on Religious Freedom 2013|access-date=25 May 2016}}</ref><ref name=":2">"Global Restrictions on Religion – Pew Forum on Religion & Public Life" (PDF). Pewforum.org. 17 December 2009. Archived from the original (PDF) on 6 February 2011. Retrieved 1 February 2011.</ref>. Afrikada huquqiy kamsitishga jiddiy darajada duch kelayotgan guruhlar qatoriga (aholisi asosan nasroniy boʻlgan mamlakatlarda) musulmonlar, (aholisi asosan musulmon boʻlgan mamlakatlarda) nasroniylar<ref name="state.gov2">{{cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/swaziland|title=2010 Human Rights Report: Swaziland|work=US Department of State|access-date=January 25, 2013}}</ref>, [[Bahoiylik|Bahoi dini]] amaliyotchilari<ref name="us_dos_egypt">{{cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/egypt|title=Egypt: International Religious Freedom Report|author=U.S. Department of State|date=2004-09-15|publisher=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|access-date=2006-10-20}}</ref>, (musulmon mamlakatlarda) ahmadiy musulmonlar<ref name=":3">Lawrence, Bruce B. (2013; p.297), 'Citizen Ahmad among the Believers: Salvation Contextualized in Indonesia and Egyptʼ in Khalil, M. H. (ed.) [https://books.google.com/books?id=PmgkD3Hel5IC ''Between Heaven and Hell: Islam, Salvation, and the Fate of Others''], pp.288-312. New York: Oxford University Press</ref> va rastaforlar kiradi<ref name=":40">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/malawi/|title=US State Dept 2017 report on Malawi}}</ref>. Bundan tashqari, ayrim mamlakatlarda [[Ateizm|ateist]]larga nisbatan jamiyatda jiddiy dushmanlik mavjud<ref name=":4" >{{cite web|url=https://wwrn.org/articles/47402/|title=Egyptian Parliament considers outlawing atheism|last=Winston|first=Kimberly|date=4 January 2018|publisher=World-Wide Religions News (WWRN)|access-date=26 March 2018}}</ref>. Baʼzi davlatlarda sehrgarlik taqiqlangan<ref name=":1">United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor. [https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/angola Angola: International Religious Freedom Report 2007]</ref><ref name=":24">[[United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor]]. [https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/cameroon Cameroon: International Religious Freedom Report 2017].</ref>.
Bir qancha davlatlar [[Islom|islom]]ni davlat dini sifatida belgilagan<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Comoros_2009.pdf|title=Comoros's Constitution of 2001 with Amendments through 2009|website=Constitute Project|access-date=25 May 2016}}</ref><ref name="US St Report 2012">{{cite web|url=https://www.state.gov/reports/2012-report-on-international-religious-freedom/djibouti|title=Djibouti|website=US State Department Religious Freedom Report 2012|access-date=25 May 2016}}</ref><ref name=":56">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/tunisia/|title=US State Dept 2017 report on Tunisia}}</ref> va musulmon aholisi salmoqli boʻlgan ayrim mamlakatlarda hukumat islom amaliyotini jiddiy nazorat qiladi, bunga diniy islomiy sudlar tashkil etilishi ham kiradi, ular eng koʻp hollarda [[oila huquqi]] masalalarida qoʻllaniladi<ref name="US St Report 2012" /><ref name=":46">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/niger/|title=US State Dept 2017 report on Niger}}</ref>. Bu sudlar odatda dunyoviy sudlardan tashqari qoʻshimcha tarzda faoliyat yuritadi<ref name=":35">[https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/kenya International Religious Freedom Report for 2017 Kenya] US Department of State Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor.]</ref><ref name=":50">[https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/senegal 2017 International Religious Freedom Report Senegal] US Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor. {{PD-notice}}</ref> va koʻpincha ularga boʻysunuvchi maqom beriladi, ammo bu har doim ham shunday boʻlavermaydi<ref name="SJS">{{cite web|url=http://www.hdcentre.org/files/Somalia%20report.pdf|title=Stateless Justice in Somalia|author=Dr Andre Le Sage|date=1 June 2005|publisher=Centre for Humanitarian Dialogue|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118151830/http://www.hdcentre.org/files/Somalia%20report.pdf|archive-date=18 January 2012|url-status=dead|access-date=2009-06-26}}</ref>.

Bir qancha mamlakatlarda diniy tashkilotlar hukumatda roʻyxatdan oʻtishi talab etiladi<ref name=UGA2022>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/uganda/|title=US State Dept 2022 report on Uganda}}</ref><ref name=":5">{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2013/10/when-governments-go-after-witches/280856/|title=When Governments Go After Witches - Ryan Jacobs|last=Green|first=Emma|date=2013-10-30|publisher=The Atlantic|access-date=2014-04-19}}</ref>. ayrim davlatlarda esa diniy siyosiy partiyalar tuzish taqiqlanadi<ref name="Constitution">{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Djibouti_2010.pdf?lang=en|title=Djibouti's Constitution of 1992 with Amendments through 2010|website=Constitute Project|access-date=25 May 2016}}</ref>. Bir qator mamlakatlarda diniy muassasalar va/yoki ziyorat safarlariga mablagʻ ajratiladi<ref name="CdIReport">{{cite web |url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/cote-divoire/ |title=2021 Report on International Religious Freedom: Cote d'Ivoire  |date=2022-06-02 |publisher=[[US Department of State]] |website=state.gov}}</ref>.

Diniy motivatsiyadagi zoʻravonlik baʼzi mamlakatlarda, ayniqsa siyosiy beqarorlik yoki faol isyonchilik harakatlari kuchli boʻlgan hududlarda kuzatiladi<ref name=":53">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/somalia/|title=US State Dept 2017 report on Somalia}}</ref><ref name=":6">{{cite news|url=http://www.catholicherald.co.uk/news/2016/08/19/villages-obliterated-as-christian-persecution-grows-in-eastern-congo/|title=Villages 'obliterated' as Christian persecution grows in eastern Congo|date=19 Aug 2016|newspaper=The Catholic Herald|access-date=16 October 2016}}</ref>
</onlyinclude>
== Jazoir ==
{{Asosiy|Jazoirda diniy erkinlik}}
Jazoirda diniy erkinlik {{:Jazoirda diniy erkinlik}}

== Angola ==
{{Asosiy|Angolada diniy erkinlik}}
Angola Konstitutsiyasi davlatni dunyoviy deb belgilaydi: u vijdon, din va ibodat erkinligini kafolatlaydi, diniy kamsitishni taqiqlaydi hamda cherkovlar va diniy guruhlar qonunga rioya qilgan holda davlat tomonidan himoya qilinishini talab qiladi<ref name=ANG>[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/angola/ US State Dept 2022 report on Angola]</ref>. Aholining katta qismi diniy jihatdan [[Nasroniylik (Xristianlik)|nasroniy]] boʻlib, taxminan 40 foizi [[Katolik cherkovi|katoliklik]]ni, yana 40 foizi esa protestant mazhablaridan birini hisoblanadi. 10 foiz aholining hech qanday dinga aloqasi yoʻq. Shuningdek, soni 80–90 ming deb baholanadigan kichik [[Musulmon|musulmon]] jamoasi ham mavjud<ref name=ANG />.

Hukumat [[Cabinda Province|Kabinda]]da 17 ta diniy guruhni balogʻatga yetganlar va bolalarda „sehrgarlik“ amaliyotlarini oʻtkazishda ayblanib, zararli jin chiqarish marosimlarini oʻtkazish, uy-joylarda noqonuniy diniy yigʻilishlar oʻtkazish va roʻyxatdan oʻtmaganlikda ayblab taqiqlagan. Qonunda sehrgarlik alohida tushuncha sifatida tan olinmagan boʻlsa-da, din amaliyoti doirasida sodir etilgan zoʻravon harakatlar noqonuniy hisoblanadi. Bu guruh aʼzolari taʼqib qilinmagan, biroq ularning ikki yetakchisi 2006-yilda bolalarga nisbatan zoʻravonlikda ayblanib, 8-yil qamoq jazosiga hukm qilingan<ref name=":1" />.

== Benin ==
{{Asosiy|Beninda diniy erkinlik}}
[[Benin Konstitutsiyasi]] davlatni dunyoviy deb belgilaydi hamda diniy fikr, ifoda va amaliyot erkinligini kafolatlaydi. [[Benin]]dagi diniy guruhlarga xususiy maktablar ochishga ruxsat beriladi, biroq davlat maktablari dunyoviy boʻlib, unda din oʻqitilmasligi kerak<ref name=":19">United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor. [https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/benin/ Benin: International Religious Freedom Report 2022].</ref>.

== Botsvana ==
{{Asosiy|Botsvanada diniy erkinlik}}
[[Botsvana Konstitutsiyasi]] din erkinligini kafolatlaydi va hukumat bu huquqni barcha darajalarda taʼminlaydi<ref name=":20">[[United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor]]. [https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/botswana/ Botswana: International Religious Freedom Report 2022].</ref>.

[[Diniy taʼlim]] [[Davlat maktabi|davlat maktablari]] oʻquv dasturining bir qismidir, unda aholining taxminan 70 foizi<ref name="pew">[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/botswana/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=20100 Pew Research Center’s Religion & Public Life Project: Botswana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216190527/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/botswana/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=20100 |date=2013-12-16 }}. [[Pew Research Center]]. 2010.</ref> eʼtiqod qiladigan xristianlikka urgʻu beriladi, biroq mamlakatdagi boshqa diniy guruhlar ham yoritiladi. Konstitutsiyada har bir diniy jamoa oʻz mablagʻi hisobidan diniy taʼlim uchun joylar tashkil qilishi mumkinligi belgilangan. Konstitutsiya majburiy diniy taʼlim, diniy marosimlarda majburiy ishtirok yoki shaxsning diniy eʼtiqodlariga zid boʻlgan qasamyodlar qilishni taqiqlaydi<ref name=":20" />.

== Burkina-Faso ==
{{Asosiy|Burkina Fasoda diniy erkinlik}}
[[Burkina-Faso Konstitutsiyasi]]ning 31-moddasida [[Burkina Faso|Burkina-Faso]] [[dunyoviy davlat]] ekani belgilangan<ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Burkina_Faso_2012.pdf?lang=en|title= Constitute Report website, 2012 report on Burkina Faso|website=Constitute Project|access-date=25 May 2016}}</ref>.

[[Davlat maktabi|Davlat maktablarida]] [[diniy taʼlim]] berilmaydi. Musulmon, katolik va protestant guruhlar esa oʻz navbatida [[Boshlang'ich maktab|boshlangʻich]] va [[oʻrta maktablar]]ni yuritadilar. Maktab rahbariyati, u diniy boʻladimi yoʻqmi, davlatga direktorlar nomzodlarini taqdim etish va maktabni roʻyxatdan oʻtkazishi kerak, biroq hukumat bu rahbarlarni tayinlamaydi va tasdiqlamaydi<ref name=":23">US State Dept [https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/burkina-faso/ Burkina Faso: International Religious Freedom Report 2022].</ref>.

2022-yilda terrorchilik harakatlari tufayli 20 foizdan ortiq maktablar yopilgan<ref name=":23" />.

== Burundi ==
{{Asosiy|Burundida diniy erkinlik}}
[[Burundi Konstitutsiyasi]] davlatni dunyoviy deb belgilaydi, shuningdek u vijdon va din erkinligini kafolatlaydi hamda diniy kamsitishni taqiqlaydi. Qonunga koʻra, diniy guruhlar faoliyat boshlashdan avval Ichki ishlar vazirligi (MOI)da roʻyxatdan oʻtishi kerak<ref>US State Dept [https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/burundi Burundi: International Religious Freedom Report 2022].</ref>.

== Kamerun ==
{{Asosiy|Kamerunda diniy erkinlik}}
[[Kamerun Konstitutsiyasi]] din va ibodat erkinligini kafolatlaydi, bu yerda rasmiy [[davlat dini]] yoʻq. [[Missionerlik]] guruhlari mamlakatda erkin faoliyat yuritmoqda<ref name=":24a">[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/cameroon/ US State Dept, 2022 report on Cameroon]</ref>.

Bir nechta diniy konfessiyalar [[Boshlang'ich maktab|boshlangʻich]] va [[oʻrta maktablar]]ni yuritadi, davlat maktablarida diniy taʼlim berilmasa-da, xususiy maktablar bunday taʼlim bera oladi<ref name=":24a" />.

== Kabo-Verde ==
{{Asosiy|Kabo-Verdeda diniy erkinlik}}
Konstitutsiyada din va ibodat erkinligi, shuningdek shaxslarning oʻz dinini tanlash, unga rioya qilish, eʼtirof etish va oʻzgartirish huquqi himoya qilinadi<ref name=Cabo>[https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/cabo-verde/ US State Dept 2021 report on Cabo Verde]</ref>. [[Katolik cherkovi]] mamlakat hayotida imtiyozli mavqega ega; masalan, hukumat ilgari katolik cherkoviga diniy maqsadlarda bepul teleefir vaqtini ajratib kelgan (Kabo-Verdeda aholi taxminan 85 foizi katolik hisoblanadi)<ref>United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor. [https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2007/90087.htm Cape Verde: International Religious Freedom Report 2007].</ref>.

2021-yilda diniy erkinlikka jiddiy taʼsir koʻrsatgan muhim ijtimoiy voqealar haqida xabarlarga duch kelinmadi<ref name=Cabo />.

== Markaziy Afrika Respublikasi ==
{{Asosiy|Markaziy Afrika REspublikasida diniy erkinlik}}
[[Markaziy Afrika Respublikasi Konstitutsiyasi]] mamlakatni dunyoviy davlat deb belgilaydi. Shuningdek u din erkinligi va qonun oldida tenglikni kafolatlaydi<ref name=":25">US State Dept [https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/central-african-republic/ Central African Republic: International Religious Freedom Report 2021].</ref>.

Talabalar [[diniy taʼlim]]ga majburlanmaydi, ular oʻzlari xohlagan diniy dasturlarda qatnashishga erkindirlar. Hukumat davlat maktablarida diniy taʼlimni aniq taqiqlamagan boʻlsa-da, bu taʼlim umumiy [[Davlat maktabi|davlat maktablari]] oʻquv dasturining bir qismi emas va amalda ham keng tarqalmagan<ref name=":25" />.

Ilgari [[Sehrgarlik|sehrgarlik]] jinoyat kodeksi boʻyicha oʻlim jazosi bilan jazolanadigan jinoyat hisoblangan, biroq aksariyat hukmlar 1–5-yilgacha ozodlikdan mahrum qilish yoki 1 500 AQSH dollarigacha (817 836 KFA frank) jarima shaklida boʻlgan; sehrgarlikda gumon qilingan shaxslar odatda qotillik kabi boshqa jinoyatlar bilan birga hibsga olingan<ref name=":25a">[[United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor]]. [https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/central-african-republic Central African Republic: International Religious Freedom Report 2007].</ref>.

Hukumat „umr boʻyi“ aniq taʼriflanmagan „subversiv“ (buzgʻunchi) deb hisoblagan diniy guruhlar Ichki ishlar vazirligi tomonidan sanksiyalarga tortilishi mumkin. Sanksiya qoʻllar ekan, Ichki ishlar vazirligi odob-axloq qoidalariga zid deb topilgan yoki jamoat tinchligini buzishi mumkin boʻlgan har qanday tashkilotni roʻyxatga olishdan bosh tortishi, faoliyatini toʻxtatishi yoki butunlay taqiqlashi mumkin. Ichki ishlar vazirligi diniy guruhlar tarkibidagi mulk, moliya yoki rahbariyatga oid ichki nizolarni hal etish uchun ham aralashishi mumkin<ref name=":5"/>.

== Chad ==
{{Asosiy|Chadda diniy erkinlik}}
[[Chad Konstitutsiyasi]]ning 1-moddasida mamlakat dunyoviy davlat ekani eʼlon qilinadi va „dinlar hamda davlatning ajratilganini“ tasdiqlaydi<ref name="Constitute Project">{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Chad_2005.pdf?lang=en|title=2005 report on Chad|website=Constitute Project|access-date=25 May 2016}}</ref>. Biroq amalda ayrim siyosatlar islomni maʼqul koʻradi. Masalan, [[High Council for Islamic Affairs (Chad)|Islomiy masalalar boʻyicha Oliy kengash]] va Ichki ishlar vazirligidagi [[Directorate of Religious Affairs (Chad)|Diniy ishlar boshqarmasi]] aʼzolaridan iborat qoʻmita [[Haj|haj]] va [[Umra|umra]] safarlarini tashkil qiladi. Ilgari [[Association of Evangelical Churches (Chad)|Injil cherkovlari assotsiatsiyasi]] hukumat tomonidan moliyalashtirilgan haj safarlarini mamlakatning anʼanaviy dunyoviy pozitsiyasini zaiflashtirayotganini tanqid qilgan<ref name=":26">{{cite web|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2013/06/10/chad.pdf|title=Chad: International Religious Freedom Report 2007|date=2007|publisher=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, US State Department|qaralgan sana=2026-01-23|arxivsana=2022-04-11|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220411090330/https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2013/06/10/chad.pdf}} {{PD-notice}}</ref>.

Hukumat musulmon faoliyatini bilvosita hukumat tarafdori boʻlgan Islomiy oliy kengash orqali nazorat qiladi. Oliy kengash prezident bilan hamkorlikda mamlakatdagi barcha musulmonlar uchun maʼnaviy yetakchi boʻlgan, har bir mintaqaning [[high imam|yuksak imomi]]ni nazorat qiluvchi va kengash rahbari sifatida xizmat qiluvchi bosh imomni tayinlash uchun javobgardir. Nazariy jihatdan bosh imom boshqa islomiy guruhlar tomonidan butun mamlakat boʻylab olib boriladigan missionerlik faoliyatini cheklash, [[xutbalar]] mazmunini [[Masjid|masjidlar]]da tartibga solish va mamlakatda faoliyat yuritayotgan musulmon xayriya tashkilotlari ishini nazorat qilish vakolatiga ega. [[Al Mountada al Islami]] va [[World Association for Muslim Youth]] tashkilotlari islomda zoʻravonlikni qonuniy tamoyil sifatida targʻib qilgani uchun hukumat tomonidan taqiqlangan. Hukumat, shuningdek, diniy amaliyotga qoʻshilgan qoʻshiq va raqslar kabi diniy rahbarlar islomga zid deb hisoblagan amaliyotlar bilan shugʻullanganligi uchun [[Tasavvuf|sufiy]] oqimdagi [[Al Faid al-Djaria]] guruhini ham taqiqlagan<ref name=":26" />.

Diniy yetakchilar mamlakat boyligini boshqarishda ham ishtirok etadilar. Diniy jamoa vakili neft daromadlarining taqsimlanishini nazorat qiluvchi organ – [[Revenue Management College (Chad)|Daromadlarni boshqarish kollejida]] oʻrin oladi. Bu oʻrin har 4-yilda musulmon va nasroniy yetakchilar oʻrtasida navbatma-navbat almashib kelgan<ref name=":26" />.

[[Davlat maktabi|Davlat maktablarida]] darslar fransuz tilida, davlat ikki tilli maktablarda esa fransuz va arab tillarida olib boriladi. Hukumat davlat maktablarida [[diniy taʼlim]]ni taqiqlaydi, biroq barcha diniy guruhlarga hech qanday cheklovlarsiz xususiy maktablar ochishga ruxsat beradi. Chad taʼlim tizimining past sifati koʻplab musulmon oilalarini bolalarini odatda taʼlimdan umuman bebahra qolishlariga yoʻl qoʻymaslik maqsadida islomiy maktablarga berishga undamoqda. Katta shaharlarda kamida bittadan yoki ikkita xususiy diniy maktab mavjud boʻladi. Hukumat maktab moliyalashtirishiga oid rasmiy hisobot eʼlon qilmasa-da, koʻplab islomiy maktablar, ayniqsa [[Saudiya Arabistoni]], [[Misr]] va [[Liviya]] kabi mamlakatlardagi [[Arablar|arab]] donorlar (hukumatlar, nodavlat tashkilotlar va shaxslar) tomonidan moliyalashtirilgani keng tarqalgan qarash edi<ref name=":26" />.

== Komor orollari ==
{{Asosiy|Komor orollarida diniy erkinliks}}
[[Komor orollari Konstitutsiyasi]] din erkinligini kafolatlaydi, biroq amalda hukumat bu huquqni cheklaydi. 2009-yilda konstitutsiyaga kiritilgan tuzatishlar bilan [[Islom|islom]] davlat dini sifatida belgilandi<ref name="auto" />.

Islomdan boshqa dinlar targʻiboti bilan shugʻullangan chet elliklar [[Deportatsiya|deportatsiya]] qilinishi mumkin. Islomdan yuz oʻgirgan fuqarolar esa jamiyat tomonidan chetlanishga uchraydilar<ref name="auto1a">[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/Comoros/ US State Dept 2022 report on Comoros]</ref>.

Konstitutsiyada [[bosh mufti]]ni prezident tayinlashi va u Diniy amaliyotlar boʻyicha Oliy Milliy Muassasaga raislik qilishi qayd etilgan. Bosh mufti, shuningdek, hukumatga islom huquqi amaliyotlari boʻyicha maslahat beradi<ref name="auto1a" />.

Islom aqidalari davlat va xususiy maktablarda, shuningdek davlat maktabgacha taʼlim muassasalarida [[Arab tili|arab tili]] bilan birgalikda oʻqitiladi<ref name="auto1a" />.

Jamiyatning ayrim sohalarida musulmon boʻlmagan fuqarolarga nisbatan ijtimoiy kamsitishlar mavjud<ref name="auto1a" />.

== Kongo Demokratik Respublikasi ==
{{Asosiy|Human rights in the Democratic Republic of the Congo}}
Konstitutsiya din erkinligini kafolatlaydi va diniy kamsitishni taqiqlaydi<ref name="report3">[https://www.state.gov/wp-content/uploads/2021/05/240282-CONGO-DEM-REP-2020-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf Report on Religious Freedom 2020: Democratic Republic of the Congo]. [[United States]] [[Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor]] ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref>. Biroq, ayniqsa [[Uganda]] bilan chegaradosh boʻlgan [[Shimoliy Kivu]] viloyatida, 2014-yildan buyon, Kongoda musulmonlar va boshqa diniy guruhlar, xususan [[kongolik nasroniylar]] oʻrtasida zoʻravonlik holatlari kuzatilgan; bu zoʻravonliklar qoʻshni mamlakatdan boshlangan [[Demokratik ittifoq kuchlari qoʻzgʻoloni]] bilan bogʻliq<ref name=":6"/>. Siyosiy mafkurasi [[Islomchilik|islomchilik]]ka asoslangan [[Demokratik ittifoq kuchlari]] 2016-yil avgustida sodir etilgan [[Beni qirgʻini]]ni amalga oshirganlikda keng gumon qilinadi.

Qonun diniy muassasalar tuzish va faoliyatini yuritish imkonini beradi va amaliyotdagi diniy guruhlar hukumatda roʻyxatdan oʻtishi lozimligini belgilaydi; roʻyxatdan oʻtish talablari sodda va noshakliy tarzda amalga oshiriladi. Amalda roʻyxatdan oʻtmagan diniy guruhlar ham toʻsiqsiz faoliyat yuritmoqda<ref name="report3" />.

== Jibuti ==
{{Asosiy|Islam in Djibouti|Christianity in Djibouti}}
[[Jibuti]] Konstitutsiyasining 1-moddasi islomni yagona [[davlat dini]] sifatida belgilaydi, 11-moddada esa barcha din vakillarining tengligi va diniy amaliyot erkinligi koʻzda tutiladi. Dinidan qatʼi nazar, fuqarolarning tengligi boshqa moddalarida ham qayta-qayta taʼkidlanadi<ref name="Constitution"/><ref name="constitution2">{{cite web|url=http://www.adi.dj/constitut/constitut_dj.htm|title=Constitution de la République de Djibouti|publisher=Agence Djiboutienne d'Information|language=fr|access-date=30 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125063016/http://www.adi.dj/constitut/constitut_dj.htm|archive-date=25 November 2012|url-status=dead}}</ref>. Konstitutsiya 6-moddasida diniy asoslangan siyosiy partiyalarni ham taqiqlaydi<ref name="Constitution" />.

[[2014-yilgi Xalqaro diniy erkinlik hisobotiga]] koʻra, musulmon jibutiliklar qonuniy ravishda boshqa din vakillari bilan turmush qurishi yoki boshqa dinni qabul qilishi mumkin, biroq bunday konvertlar oilasi, qabiladoshlari yoki keng jamoatchilikning salbiy munosabatiga duch kelishi, shuningdek islomga qaytishga majburlovchi bosimga uchrashi mumkin<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/4b20f03523.html|title=Djibouti: Situation and treatment of Christians, including instances of discrimination or violence; effectiveness of recourse available in cases of mistreatment; problems that a Muslim can face if he or she converts to Christianity or marries a Christian (2000–2009)|author=United Nations High Commissioner for Refugees|date=5 August 2009|publisher=Unhcr.org|access-date=2010-06-20}}</ref>.

2012-yilda qabul qilingan qonun Jibutidagi masjidlar ustidan Diniy ishlar vazirligining vakolatlarini kengaytirdi, jumladan juma namozlarida aytiladigan xabarlar ustidan nazoratni ham oʻz ichiga oldi. 2022-yilga kelib, Islom ishlari vazirligi barcha juma xutbalari matnini oldindan koʻrib chiqadigan boʻldi<ref name=US2022>[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/djibouti/ US State Dept 2022 report on Djibouti]</ref>.

2014-yilda hukumat masjidlar ustidan davlat nazoratini oʻrnatadigan qonunni amalga oshirish uchun farmoyish chiqardi; bu farmoyishga binoan imomlarning maqomi Islom ishlari vazirligi tarkibidagi davlat xizmatchilari darajasiga oʻtkazildi va masjid mulklari hamda boshqa aktivlarining egaligi hukumatga oʻtkazildi. Diniy ishlar vazirligi bosh kotibi farmoyish masjidlardan siyosiy faoliyatni chiqarib tashlash va masjid mablagʻlari hamda faoliyati ustidan hukumat nazoratini kuchaytirishga qaratilganini taʼkidladi. Hukumat vakillari qonun masjidlarda xorijiy taʼsirga qarshi chora ekani haqida ham xabar bergan<ref name=":27">"[https://www.state.gov/reports/2015-report-on-international-religious-freedom/djibouti Djibouti 2015 International Freedom Report"]. ''U. S. Department of State''. Retrieved October 15, 2016.
</ref>.

Oila kodeksining 23-moddasiga koʻra, musulmon ayolga uylanishni istagan musulmon boʻlmagan erkak avval islomni qabul qilishi kerak<ref>{{cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/djibouti|title=Djibouti|website=US State Department Report on Religious Freedom|access-date=17 May 2016}}</ref>. Islomiy boʻlmagan nikohlar hukumat tomonidan qonuniy tan olinmaydi; hukumat faqat Islom ishlari vazirligi yoki Ichki ishlar vazirligi orqali tuzilgan nikohlarni tan oladi<ref name=":27" />.

Davlat maktablari dunyoviy boʻlsa-da, Islom ishlari vazirligi fuqarolik va axloqiy tarbiya darslari (islomiy tamoyillarga asoslangan)ni oʻqitishni talab qiladi; xususiy maktablar ham shu kursni oʻqitishi kerak<ref name=US2022 />.

== Misr ==
{{Asosiy|Religion in Egypt}}
[[Konstitutsiyaga koʻra]], eʼtiqod erkinligi „mutlaq“ boʻlib, diniy marosimlarni ado etish huquqi ham [[Misr]]da kafolatlangan; biroq hukumat tarixan oʻzining [[Qibtiylar|qibtiy]] ozchiligi va tan olinmagan din vakillarini taʼqib qilib kelgan<ref>Article 64 of the 2014 Constitution</ref>. Islom rasmiy davlat dini, [[Shariat|shariat]] esa [[yangi qonunchilikning asosiy manbai]] hisoblanadi<ref>Article 2 of the Egyptian constitution (starting from Constitution of 1971, and all following ones (2007, 2012 and 2014))</ref>. Aholining aksariyati [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy]] musulmonlardir. [[Shialik|Shia]] musulmonlar aholining 1 foizidan kamini tashkil etadi<ref name="Washington Institute2">{{cite web|url=http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=2386|title=The Copts and Their Political Implications in Egypt|date=October 25, 2005|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]}}</ref>. Nasroniylar salmogʻiga doir baholar 10 dan 20 foizgacha farqlanadi<ref name="Washington Institute2" />.

=== Qibtiy nasroniylarga munosabat ===
{{Asosiy|Persecution of Copts}}
[[Qibtiylar|Qibtiy]] nasroniylar – Misrga mahalliy boʻlgan [[etno-diniy guruh]] – hukumatning bir qator darajalarida kamsitishga duch keladilar; bu kamsitishlar davlat vazirliklarida adolatsiz vakillikdan tortib, cherkovlar qurish yoki taʼmirlash imkoniyatlarini cheklovchi qonunlargacha boradi. Qibtiy nasroniylar huquqni [[Suriya hududiy boʻlinishi|muhofaza]] qilish organlari, davlat xavfsizlik tuzilmalarida va jamoat lavozimlarida juda kam vakillikka ega, ishga qabul qilishda ularning diniy mansubligiga koʻra kamsitilishi ham kuzatiladi. 2009-yilda Pew forumi Misrni diniy ozchiliklarga qarshi zoʻravonlik va nasroniylarga nisbatan ijtimoiy dushmanlik darajasi boʻyicha dunyodagi eng yomon 12 mamlakat qatoriga kiritgan<ref name=":2" />.

=== Ahmadiya musulmonlariga munosabat ===
{{Asosiy|Ahmadiyya in Egypt}}
Misrda soni 50 minggacha yetishi mumkin boʻlgan<ref name=":3"/> [[Ahmadiya]] harakati 1922-yilda tashkil topgan<ref>Yohanan Friedmann. [https://books.google.com/books?id=rv8EAAAACAAJ&q=Prophecy+Continuous ''Prophecy Continuous: Aspects of Ahmadi Religious Thought and its Medieval Background''] Oxford University Press, 2003 p.24</ref>, biroq 21-asr boshidan buyon unga nisbatan dushmanlik va hukumat bosimi kuchaygan. [[Al-Azhar universiteti]] ahmadiylarni ochiq qoralagan<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=84wAAwAAQBAJ|title=Women Under Islam: Gender Justice and the Politics of Islamic Law|last1=Jones-Pauly|first1=Christina|last2=Tuqan|first2=Abir Dajani|publisher=I.B.Tauris|year=2011|isbn=978-1-84511-386-5|page=416}}</ref>. va ahmadiylar boshqa „ogʻishgan“ deb baholangan musulmon guruhlari qatorida Misrning tuhmat (dinni haqorat qilish)ga oid qonunlari asosida politsiya tomonidan taʼqib qilinmoqda<ref>{{cite news|url=http://www.egyptindependent.com/insult-laws-elusive-and-longstanding/|title=Insult laws: Elusive and longstanding|author=Sarah Carr|date=19 November 2012|work=Egypt Independent|access-date=26 September 2017}}</ref><ref>Lawrence, Bruce B. (2013; p.302), 'Citizen Ahmad among the Believers: Salvation Contextualized in Indonesia and Egyptʼ in Khalil, M. H. (ed.) [https://books.google.com/books?id=PmgkD3Hel5IC ''Between Heaven and Hell: Islam, Salvation, and the Fate of Others''], pp.288-312. New York: Oxford University Press</ref>.

=== Bahoiylarga munosabat ===
{{Asosiy|Egyptian identification card controversy}}
Misrning hukumat tomonidan beriladigan shaxsni tasdiqlovchi kartalarida anʼanaviy ravishda egasining dini koʻrsatilgan, biroq hukumat faqat uchta din – [[Islom|islom]], nasroniylik va [[Yahudiylik|yahudiylik]]ni haqiqiy variantlar sifatida tan olgan. XX asr davomida ochiq hukumat taʼqibiga uchragan, soni 2 ming atrofida deb baholanuvchi<ref name="irinnews_suspension2">{{cite web|url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26887|title=EGYPT: Court suspends ruling recognising Bahai (sic) rights|author=IRIN|date=2006-05-16|publisher=Reuters|access-date=2008-03-28}}</ref> [[Bahoiylik|Bahoi dini]] izdoshlari uchun kartalarga chiziqcha, „boshqa“ yoki „bahoi“ soʻzini kiritishga rozi boʻladigan hamdard amaldorlarni topish zarur boʻlgan<ref name="us_dos_egypt"/>.

1990-yillarda Misr elektron identifikatsiya tizimiga oʻtganida, dasturiy taʼminot roʻyxatga kiritilmagan dinni yoki musulmon, nasroniy va yahudiydan boshqa har qanday eʼtiqodni koʻrsatish imkonini blokladi. Natijada boshqa din (yoki umuman din emas)ga mansub shaxslar (agar oʻz dinlari haqida yolgʻon maʼlumot bermasalar) har qanday davlat xizmatidan foydalanish uchun zarur boʻlgan shaxsiy hujjatlarni – milliy guvohnoma, tugʻilish va oʻlim haqidagi guvohnomalar, nikoh va ajrim hujjatlari, pasportlar – ni olish imkoniyatidan mahrum boʻlishdi. Bahoiilar deyarli fuqaroliksiz qolib, ish, taʼlim va barcha davlat xizmatlari, jumladan shifoxona xizmatlaridan ham foydalana olmay qoldilar<ref name="middle_east_times">{{cite web|url=http://www.metimes.com/storyview.php?StoryID=20061220-033209-2100r|title=Egypt's Bahais (sic) denied citizenship rights |last=Mayton |first=Joseph |date=2006-12-19 |publisher=Middle East Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406052350/http://www.metimes.com/ |archive-date=2009-04-06 |url-status=dead |access-date=2006-12-28}}</ref>.

2006–2008-yillar oraligʻidagi bir qator sud ishlarida sudyalar hukumat bahoiy fuqaro uchun diniy grafaga hech narsa yozilmagan, faqat chiziqcha qoʻyilgan guvohnomalar berishi kerak, degan qarorga kelishdi<ref name="bns-cardissued2">{{cite web|url=http://news.bahai.org/story/726|title=First identification cards issued to Egyptian Baha'is (sic) using a "dash" instead of religion |date=2009-08-14 |publisher=Baháʼí News Service |access-date=2009-08-16}}</ref>. 2009-yilga kelib, bu masala amalda hal etilgan, deb hisoblanmoqda<ref name="bns-cardissued2" />.

=== Ateistlarga munosabat ===
{{Asosiy|Irreligion in Egypt}}
Oʻzini [[Ateizm|ateist]] yoki [[Agnostitsizm|agnostik]] deb biladigan misrliklar mavjud. Biroq, bunday eʼtiqodga nisbatan jamiyatdagi stigma kuchli boʻlgani sababli ularning sonini aniq aniqlash mushkul, chunki diniy boʻlmagan koʻplab misrliklar oʻz qarashlarini ochiqchasiga bildirishdan choʻchiydi<ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/views/news/middle-east/2013/05/28/Who-is-afraid-of-Egyptian-atheists-.html|title=Who is afraid of Egyptian atheists?|date=28 May 2013 |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=2013-11-20}}</ref><ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/02/02/192028.html|title=Controversial Egyptian film 'The Atheist' gets go ahead by censors|access-date=2012-07-10|publisher=[[Al Arabiya]]}}</ref>. Bundan tashqari, [[Islom|islom]] yoki [[Nasroniylik (xristianlik)|nasroniylik]]ni tanqidiy ruhda baholash mumkin boʻlgan ommaviy bayonotlar mamlakatning mashhur [[dinni haqorat qilish toʻgʻrisidagi qonuni]] asosida sudga tortilishi mumkin. [[Alber Sabir]] kabi ochiq ateistlar ushbu qonun boʻyicha aybdor deb topilgan.

Yoshlar orasida ateistlar soni ortib borayotgani xabar qilinadi; ularning koʻpi internet orqali bir-biri bilan muloqot qiladi<ref>{{cite web|url=http://www.dailynewsegypt.com/2013/01/24/leaving-islam-in-the-age-of-islamism/|title=Leaving Islam in the age of Islamism|date=2013-01-24|work=[[Daily News Egypt|Daily News]]|access-date=2014-03-31}}</ref><ref name="note62">{{cite news|url=http://weekly.ahram.org.eg/2000/513/eg7.htm|title=Limits to expression|last=Halawi|first=Jailan|date=December 27, 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20041226194856/http://weekly.ahram.org.eg/2000/513/eg7.htm|archive-date=December 26, 2004|url-status=dead|publisher=Al-Ahram Weekly}}</ref>. 2013-yilda bir misr gazetasi 84 million aholining 3 millioni ateist ekanini xabar qilgan<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/blogs-news-from-elsewhere-24992270|title=Egypt: Are there really three million atheists?|date=2013-11-19|access-date=2014-11-15|work=[[BBC News]]}}</ref>. Hukumat bu tendensiyani tan olgan boʻlsa-da, uni diniy ekstremizmga oʻxshash muammo sifatida koʻrib, unga qarshi kurashish zarurligini bildirgan<ref>{{cite web|url=https://www.madamasr.com/en/2014/06/19/news/u/govt-announces-campaign-to-save-youth-from-atheism/|title=Govt announces campaign to save youth from atheism|publisher=Mada Masr|access-date=26 April 2018}}</ref>. Dushmanona munosabatlarga qaramay, Misrdagi ateistlar, xususan, [[Misr inqilobi (2011-2013)|2011-yilgi Misr inqilobi]]dan soʻng, [[YouTube]] va [[Facebook]] kabi internet platformalarida tobora faolroq boʻlib, ayrim videolarda ateistik gʻoyalar millionlab koʻrishlar toʻplagan.{{Manba kerak|date=January 2020}}

[[Pew Research]] fondining 2011-yilda Misrda 1 798 musulmon oʻrtasida oʻtkazgan soʻroviga koʻra, respondentlarning 63 foizi „[[Ridda|islom dinidan chiqqan]] kishilar uchun [[Oʻlim jazosi|oʻlim jazosi]] joriy etilishini“ qoʻllab-quvvatlagan<ref>{{cite news|url=http://www.pewforum.org/files/2013/04/worlds-muslims-religion-politics-society-full-report.pdf|title=The World's Muslims: Religion, Politics and Society|date=30 April 2013|access-date=20 February 2017|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20130909200653/http://www.pewforum.org/files/2013/04/worlds-muslims-religion-politics-society-full-report.pdf|archive-date=2013-09-09|url-status=dead|publisher=Pew Research Center}}</ref>. Biroq mamlakat qonunchiligida bunday jazo turi mavjud emas<ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/egypt|title=US State Dept, Egypt 2022 International Religious Freedom Report}}</ref>. 2018-yil yanvar oyida parlamentning diniy qoʻmitasi rahbari Amr Hamrush ateizmni noqonuniy deb eʼlon qilish toʻgʻrisida qonun loyihasini taklif qilib, „ateizm jinoyat deb topilishi va dinni haqorat qilishga tenglashtirilishi kerak, chunki ateistlarning hech qanday aqidasi yoʻq va ular ibrohimiy dinlarni haqorat qilishga urinadilar“, degan<ref name=":4" />.

Ateist yoki dindor boʻlmagan shaxslar rasman oʻz diniy maqomini oʻzgartira olmaydi, shu sababli rasmiy statistikalarda ular tugʻilgan dinining izdoshi sifatida qayd etiladi<ref name="note62" />.

== Ekvatorial Gvineya ==
{{Yana qarang|Religion in Equatorial Guinea}}
[[Ekvatorial Gvineya Konstitutsiyasi]] din erkinligini kafolatlaydi va diniy asosda [[Siyosiy partiyalar|siyosiy partiyalar]] tuzishni taqiqlaydi. Qonun davlat dinini belgilamaydi, biroq hukumat Rim-katolik cherkovi va [[Reformed Church of Equatorial Guinea|Ekvatorial Gvineya isloh qilingan cherkovi]]ga imtiyozli munosabatda boʻladi; aynan shu ikki konfessiyagina oʻz tashkiloti yoki faoliyatini [[Adliya, diniy masalalar va penitensiar muassasalar vazirligi]]da (MJRAPI) roʻyxatdan oʻtkazmasdan ishlay oladi<ref name=":28a">[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/Equatorial-Guinea/ US State Dept 2022 report on Equatorial Guinea]</ref>.

Hukumat katolik cherkovi va uning maktablariga taʼlim dasturlari uchun mablagʻ ajratadi. katolik marosimlari rasmiy davlat tantanalarining oddiy tarkibiy qismidir<ref name=":28a" />.

Chet ellik missionerlar mamlakatda ishlashi mumkin, biroq eshikma-eshik missionerlik qilish uchun alohida ruxsatnomalar talab etiladi<ref name=":28a" />.

== Eritreya ==
{{Asosiy|Religion in Eritrea#Religious persecution}}
Eritreya rasmiy ravishda faqat pravoslav, katolik va [[Lyuterchilik|lyuteran]] nasroniy cherkovlari hamda [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy islom]]ni tan oladi. Tan olinmagan dinlarni amalda tutayotgan shaxslar qamoqqa olinadi. [[Inson huquqlari]] tashkilotlari, jumladan [[Amnesty International]] va [[Human Rights Watch]] diniy erkinlik huquqining qoʻpol buzilishi holatlarini hujjatlashtirgan; ular xususiy ibodatlarni buzib tashlash, diniy nikoh, ibodat yigʻilishlari va boshqa tantanalarda ommaviy hibsga olishlar haqida xabar beradi<ref>[https://www.amnesty.org/download/Documents/AFR6481612018ENGLISH.PDF Shadow Report to the African Commission on Human and Peoples' Rights], Amnesty International. 2018</ref>.

== Esvatini ==
{{Asosiy|Human rights in Eswatini}}
[[Esvatini]] konstitutsiyasi va qonunlari diniy erkinlikni himoya qiladi. Ilgari „ozchilik diniy guruhlari anʼanaviy qonunlar va urf-odatlar, jumladan anʼanaviy sudlar va taxminan 360 nafar boshqalar (chiefs) vakolatlari doirasida kamroq himoyaga ega boʻlar edi“<ref name="state.gov2"/>.

Yangi jamoalar oʻz arizalarini uchta „soyabon“ tashkilotdan biriga topshirishlari kerak: [[League of Churches (Eswatini)|Cherkovlar ligasi]], [[Swaziland Conference of Churches|Svazilend Cherkovlari konferensiyasi]] yoki [[Council of Swaziland Churches|Svazilend Cherkovlari kengashi]]. Diniy guruhlar ibodat uylari qurishdan oldin mahalliy boshqalar roziligini olishi lozim. Barcha davlat maktablarida xristian taʼlimi oʻqitilishi shart, biroq xususiy maktablar oʻz dasturini mustaqil belgilashi mumkin<ref>[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/Eswatini/ US State Dept 2022 report on Eswatini]</ref>.

== Efiopiya ==
{{Asosiy|Religion in Ethiopia}}
[[Efiopiya]] [[konstitutsiyasi]] din va davlatning ajratilganini huquqiy jihatdan mustahkamlaydi, diniy tanlov erkinligini belgilaydi, diniy kamsitishni taqiqlaydi va hukumat hech bir din amaliyotiga aralashmasligini taʼkidlaydi<ref name="us 2021 ethiopia">{{cite web|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/ethiopia/|title=2022 Freedom of Religion Report: Ethiopia|work=US State Dept|access-date=October 25, 2023}}</ref>.

Diniy guruhlar davlatdan huquqiy maqom olish uchun roʻyxatdan oʻtishi kerak; bu ularga jamoat joylarida yigʻilish oʻtkazish hamda diniy binolar va qabristonlar qurish uchun hukumatdan yer soʻrash huquqini beradi<ref name="us 2021 ethiopia" />.

Davlat va xususiy maktablarda diniy taʼlimga ruxsat berilmaydi. Biroq diniy maktablar alohida toifa sifatida tan olinadi va oʻz navbatida diniy taʼlim bera oladi<ref name="us 2021 ethiopia" />.

Diniy guruhlar oʻrtasida alohida hollarda zoʻravonlik holatlari qayd etilgan<ref name="us 2021 ethiopia" />.

Diniy konfessiyalarga asoslangan siyosiy partiyalar tuzish taqiqlanadi<ref name="us 2021 ethiopia" />.

== Gabon ==
{{Yana qarang| Religion in Gabon}}
[[Gabon konstitutsiyasi]] diniy kamsitishni taqiqlaydi hamda din erkinligi va diniy qarashdan qatʼi nazar barcha uchun tenglikni kafolatlaydi. U diniy guruhlarga avtonomiya va diniy taʼlim berish huquqini beradi<ref name=":29a">[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/gabon/ US State Dept 2022 Report on Gabon]</ref>.

Davlat maktablari dunyoviy boʻlib, ularda diniy taʼlim berilmaydi. Musulmon, katolik va protestant guruhlar esa oʻz navbatida [[Boshlang'ich maktab|boshlangʻich]] va [[oʻrta maktablar]]ni yuritadi; bu maktablarda diniy guruhlar vakillari diniy taʼlim beradi. Bunday maktablar [[Ministry of Education (Gabon)|Taʼlim vazirligi]]da roʻyxatdan oʻtishi kerak va vazirlik ularning davlat maktablari bilan bir xil standartlarga javob berishini nazorat qiladi<ref name=":29a" />.

== Gambiya ==
{{Asosiy|Religion in the Gambia}}
[[Gambiya konstitutsiyasi]] 17, 25, 32, 33 va 212-moddalarida diniy erkinlikni kafolatlaydi va himoya qiladi<ref name="Constitution2">{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Gambia_2004.pdf?lang=en|title=Gambia's Constitution of 1996 with Amendments through 2004|website=Constitute Project|access-date=25 May 2016}}</ref>. Konstitutsiyaning 60-moddasi diniy asosda tuziladigan siyosiy partiyalarni taqiqlaydi<ref name="Constitution2" />.

[[Gambiya oliy islom kengashi|Oliy islomiy kengash]] davlatdan mustaqil organ boʻlib, hukumatga diniy masalalarda maslahat beradi. Hukumat kengash tarkibiga kirmasa-da, unga sezilarli moliyaviy yordam koʻrsatadi. Ilgari mamlakat prezidenti diniy ishlar vaziri sifatida ham xizmat qilgan va kengash bilan rasmiy aloqalarni saqlab kelgan<ref name="report4">[https://www.state.gov/reports/2007-report-on-international-religious-freedom/the-gambia International Religious Freedom Report 2007: Gambia]. United States [[Bureau of Democracy, Human Rights and Labor]] (September 14, 2007). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>{{cite web|url=http://www.accessgambia.com/extra/supreme-islamic-council.html|title=Gambia Supreme Islamic Council|website=Gambia Information Site|access-date=25 May 2016}}</ref>.

Konstitutsiya musulmon sudyalari – islom huquqi anʼanalarida tayyorlangan qozilar – rahbarligida musulmonlarning nikoh, ajrim, [[Ota-onalarning huquq va majburiyatlari|farzand tarbiyasi]] va merosga oid ishlarini koʻradigan maxsus [[Qozi|qozilik]] sudlarini tashkil etishni nazarda tutadi. qozilik sudlari mamlakatning yetti mintaqasining har birida mavjud<ref name="NYU Global">{{cite web|url=http://www.nyulawglobal.org/globalex/Gambia.html|title=Guide to Gambian Legal Information|website=NYU Global Law and Justice}}</ref>. Agar oilada bir tomon musulmon boʻlsa, aralash nikohdagi juftliklarga ham musulmon huquqi qoʻllanadi. Odat va anʼanaviy huquqqa oid masalalar bilan shugʻullanuvchi no-qozi tuman tribunallari ham musulmonlar ishtirokidagi ishlarni koʻrayotganda zarur boʻlsa shariatni qoʻllaydi. Besh aʼzodan iborat qozilik hayʼati qozilik sudlari va no-qozi tuman tribunallari shariatga oid masalalardagi qarorlaridan berilgan apellyatsiyalarni koʻrib chiqadi<ref name="US State Report">{{cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/the-gambia|title=US State Dept 2017 Report on The Gambia|website=US State Department Religious Freedom Report}}</ref>.

Chet el missionerlik guruhlari mamlakatda faoliyat yuritgan<ref name="report4" />. Hukumat diniy guruhlarni roʻyxatdan oʻtishni talab qilmaydi. Dinga asoslangan nodavlat tashkilotlar (NNT) boshqa NNTlar bilan bir xil roʻyxatdan oʻtish va litsenziyalash talablariga boʻysunadi<ref name="report4" />.

== Gana ==
{{Asosiy|Religion in Ghana}}
[[Gana konstitutsiyasi]] diniy kamsitishni taqiqlaydi va shaxslarning oʻz dinini eʼtirof etish hamda amalda tutish erkinligini belgilaydi<ref name=":30a" />. Diniy guruhlar huquqiy maqomga ega boʻlishi uchun roʻyxatdan oʻtishi talab qilinadi<ref name=":30a">[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/ghana/ US State Dept 2022 Report on Ghana]</ref>.

[[Gana|Ganada]] jamiyat diniy xilma-xillikka juda bagʻrikeng munosabatda boʻladi<ref name="rs">Owusu-Ansah (1994), „Religion and Society“.</ref>. Biroq, ilgari, xususan ayollar uchun [[Hijob|hijob]] taqishga doir diniy kiyinish qoidalari hukumat mablagʻi hisobidan moliyalashtiriladigan xristian va musulmon maktablarida ham qoʻllanib kelingan, bu esa bunday kiyinish qoidalarini taqiqlovchi [[Taʼlim vazirligi]] koʻrsatmasiga zid edi<ref name=":30">[https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/ghana United States International Religious Freedom Report for 2017], US State Department Bureau of Democracy, Human Rights and Labor</ref>.

== Gvineya ==
{{Asosiy|Religion in Guinea#Religious freedom}}
[[Gvineya konstitutsiyasi]]ga koʻra, [[Gvineya]] dunyoviy davlat boʻlib, unda hamma dinidan qatʼi nazar qonun oldida tengdir<ref name="Constitute Project2">{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Guinea_2010.pdf?lang=en|title=Guinea's Constitution of 2010|website=Constitute Project}}</ref>. Konstitutsiya shaxslarga oʻz xohishiga koʻra din tanlash, uni oʻzgartirish va amalda tutish huquqini beradi<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2012-report-on-international-religious-freedom/guinea|title="Guinea 2012 International Religious Freedom Report", US State Department, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor.}}</ref>.

2021-yil sentabr oyidagi harbiy toʻntarishdan soʻng, Milliy yarashuv va taraqqiyot qoʻmitasi (CNRD) konstitutsiyani toʻxtatib, uning oʻrniga mamlakat dunyoviy ekanini<ref name=US2022GUI>[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/Guinea/ US State Dept 2022 report on Guinea]</ref>, shuningdek ibodat erkinligini kafolatlovchi Oʻtish davri nizomini joriy qildi.

Diniy guruhlarga radio yoki televideniye stansiyalariga egalik qilish taqiqlanadi<ref name=US2022GUI />.

Boshlangʻich taʼlim dasturiga diniy fanlar kiritilmagan<ref name=US2022GUI /><ref name=":31">[https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/guinea International Religious Freedom Report for 2017 Guinea], US Department of State Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor.</ref>.

=== 2021-yilgacha ===

Poytaxt [[Konakri]] va toʻrtta hududiy markazdagi yirik masjidlarning imom va maʼmuriy xodimlari davlat xizmatchilaridir va bu masjidlar toʻgʻridan-toʻgʻri hukumat boshqaruvidagi muassasalardir<ref name="ReferenceA" />.

Gvineya hukumati huzuridagi [[Secretariat of Religious Affairs (Guinea)|Diniy ishlar kotibiyati]] diniy konfessiyalar oʻrtasidagi munosabatlarni yaxshilash va etnik kesimdagi tangliklarni yumshatishga qaratilgan. Diniy ishlar boʻyicha bosh kotib nasroniylar ishlari, islom ishlari, ziyoratlar, ibodat maskanlari, iqtisodiy masalalar va vaqf, umumiy inspektorat boʻyicha olti nafar milliy direktor tayinlaydi<ref name="ReferenceA" />.

Gvineyaning ayrim hududlarida oilaviy, jamoaviy, madaniy, ijtimoiy yoki iqtisodiy bosim tufayli islomdan boshqa dinlarga oʻtishdan qaytarish holatlari mavjud<ref name="ReferenceA" />. Xususan, afrikalik musulmonlar uchun muqaddas maskan hisoblangan [[Dingiray]] shahrida musulmon boʻlmagan diniy bayramlar va festivalni jamoat oldida nishonlashga ruxsat berilmasligi haqida xabarlar bor. Dingiray hokimiyati shahar hududida cherkov qurishga ham ruxsat bermagan<ref name="ReferenceA" />.

[[Bahoiylik|Bahoi dini]] izdoshlari diniy qarashlari tufayli oilalari tomonidan kamsitilishi va chetlab oʻtilishini xabar qilganlar<ref name=":31" />.

2013-yil iyul oyida [[Nzerekore]] shahrida uch kun davom etgan etno-diniy toʻqnashuvlar boʻlib oʻtdi<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-guinea-violence-idUSBRE96G00820130717|title="Guinea's Conde appeals for calm after 11 killed in ethnic clashes", Reuters, July 16, 2013.|website=[[Reuters]] |date=17 July 2013 }}</ref><ref name="bbc.com">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-23335719|title=Guinean troops deployed after deadly ethnic clashes|work=BBC News |date=July 17, 2013}}</ref>. Aholisi nasroniy yoki [[Animizm|animist]] boʻlgan etnik [[kpelle]]lar va asosan musulmon, katta [[etnik guruh]] boʻlgan [[Malinke|malinkelar]]ga yaqin koniankelar oʻrtasidagi bu zoʻravonliklarda kamida 54 kishi halok boʻlgan<ref name="bbc.com" />. Zoʻravonliklar [[Gvineya armiyasi]] tomonidan komendantlik soati joriy etilgach va prezident [[Konde]] telemurojaat orqali tinchlikka chaqirgach toʻxtagan<ref name="bbc.com" />.

== Gvineya-Bisau ==
{{Asosiy|Religion in Guinea-Bissau}}
[[Gvineya-Bisau Konstitutsiyasi]] din va davlatning ajratilganini hamda davlatning qonuniy tan olingan diniy guruhlarni hurmat qilish va himoya qilish majburiyatini belgilaydi<ref name=":33">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/Guinea-Bissau/|title=US State Dept 2022 report on Guinea-Bissau}}</ref>.

Konstitutsiyaga muvofiq, davlat maktablarida diniy taʼlim oʻqitilmaydi; diniy guruhlar tomonidan yuritiladigan ayrim xususiy maktablar mavjud<ref name=":33" />.

== Kot-d’Ivuar ==
{{Asosiy|Religion in Ivory Coast}}
[[Kot-d’Ivuar Konstitutsiyasi]] mamlakatni [[dunyoviy davlat]] sifatida taʼriflaydi, biroq bu cherkov va davlatning qatʼiy ajratilishini anglatmaydi. Davlat amaldorlari koʻpincha rasmiy vakil sifatida diniy marosimlarda ishtirok etadilar va ayrim missionerlik maktablari hukumat tomonidan moddiy yordam oladi. Missionerlar mamlakat boʻylab odatda iliq kutib olinadi<ref name="EDS-MICS">{{cite book|url=http://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/FR272/FR272.pdf|title=Enquête Démographique et de Santé et à Indicateurs Multiples: 2011-2012|date=2013|location=Cote d'Ivoire}}</ref>. Konstitutsiya ishga qabul qilishda diniy kamsitishni taqiqlaydi va [[Kot-dʼIvuar|Kot-d’Ivuar]] milliy birlik siyosatida [[diniy bagʻrikenglik]]ning markaziy oʻrin tutishini taʼkidlaydi<ref name="CdIReport"/>.

Hukumat musulmonlar uchun ([[Makka]]ga [[Haj|haj]] safariga borishlari uchun), shuningdek nasroniylar uchun ([[Farangiston (Fransiya)|Fransiya]], [[Isroil]] va mahalliy afrikalik nasroniy cherkovlarning ziyoratgohlariga borishlari uchun) [[Ziyorat|ziyorat safarlarini]] tashkillashtirish va moliyalashtirishda yordam beradi, garchi bu safarlarning ayrimlari Covid tufayli toʻxtatilgan boʻlsa-da<ref name="CdIReport" />.

== Keniya ==
{{Asosiy|Religion in Kenya}}

=== Huquqiy asoslar ===
[[Keniya konstitutsiyasi]] va boshqa qonunlar hamda siyosatlar diniy kamsitishni taqiqlaydi va din erkinligini, jumladan har qanday din yoki eʼtiqodga amal qilish erkinligini kafolatlaydi<ref name=35a>[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/kenya/ US State Dept 2022 report]</ref>. Nikoh, ajrim va meros kabi ayrim fuqarolik ishlarida barcha tomonlar musulmon boʻlgan hollarda konstitutsiya maxsus ''[[Qozi|qozi]]'' sudlarini tashkil etishni nazarda tutadi; bu sudlar islom huquqiga tayangan holda ish yuritadi<ref name=35a />; mamlakatning dunyoviy [[Oliy sudi]] esa fuqarolik va jinoiy ishlar yuzasidan, shu jumladan qozi sudlaridagi ishlar boʻyicha ham yurisdiksiyaga ega boʻlib, ularning barcha qarorlaridan berilgan apellyatsiyalarni koʻrib chiqadi.

Barcha davlat maktablarida din boʻyicha taʼlim darslari boʻlib, ularni hukumat tomonidan maosh oladigan oʻqituvchilar olib boradi. Milliy oʻquv dasturi diniy darslarni majburiy etib belgilaydi va oʻquvchilar bu darslardan voz kecha olmaydi. Ayrim davlat maktablari turli diniy taʼlim variantlarini, odatda xristian yoki islomiy yoʻnalishni taklif qiladi, biroq ikkisini ham taklif qilishga majbur emas<ref name=35a />.

=== Musulmonlarga munosabat ===
Inson huquqlari tashkilotlari va musulmon diniy tashkilotlarining fikriga koʻra, ayrim musulmon jamoalari, ayniqsa etnik jihatdan [[Somalilar|somalilar]] hukumat tomonidan nishonga olingan sudsiz qatl, majburiy gʻoyib qilish, qiynoqlar va [[Shaxs daxlsizligi|asoslanmagan hibs va qamoq]] holatlariga duch kelgan. [[Mombasa]]lik inson huquqlari tashkilotining 2016-yil dekabridagi hisobotiga koʻra, besh yil davomida mamlakatning qirgʻoqboʻyi mintaqasida musulmonlarning 81 nafariga nisbatan sudsiz qatl va gʻoyib boʻlish holatlari qayd etilgan. Hukumat bunday amaliyotlarni buyurganini rad etgan. Etnik somalilar va boshqa musulmon jamoalar hukumat tomonidan talab qilinadigan shaxsni tasdiqlovchi hujjatlarni olishda, ayniqsa musulmonlar uchun qoʻyilgan kuchaytirilgan talablar tufayli qiyinchiliklarga duch kelishganini bildirganlar<ref name=":35" />.

=== Jamiyat kayfiyati ===
[[Ateizm]] [[Keniya|Keniyada]] juda qattiq stigmalashgan<ref>{{cite news|url=http://www.the-star.co.ke/news/article-173994/atheism-not-against-kenyas-constitution|title=Atheism Not Against Kenya's Constitution|access-date=2013-08-24|work=[[The Star (Kenya)|The Star]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://mobile.nation.co.ke/blogs/Atheism-greatly-misunderstood-in-Kenya/-/1949942/2326304/-/format/xhtml/-/11ftuurz/-/index.html|title=Atheism is greatly misunderstood in Kenya|access-date=2013-08-24|publisher=[[Daily Nation]]|archive-date=2014-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113357/http://mobile.nation.co.ke/blogs/Atheism-greatly-misunderstood-in-Kenya/-/1949942/2326304/-/format/xhtml/-/11ftuurz/-/index.html|url-status=dead}}</ref>.

Musulmon ozchilik guruhlari, xususan somalilarga mansublar, musulmon boʻlmaganlar tomonidan taʼqibga uchragani haqida xabarlar bor. Islomdan nasroniylikka oʻtgan ayrim shaxslarni musulmon jamoalar tomonidan tahdid qilish, yaʼni diniy asosda zoʻravonlik va toqatsizlik namoyon boʻlgan holatlar qayd etilgan.

=== Hodisalar ===
2017-yil 17 oktyabr kuni mamlakatning qirgʻoqboʻyi hududidagi [[Malindi]] shahrida, [[Kilifi okrugi]]da, rasmiylar nasroniy telemissioner Pol Makenzini va uning rafiqasini bolalarni radikallashtirishda ayblab, ularga nisbatan jinoiy ish qoʻzgʻashgan<ref name=":35" />.

Xuddi shu yili, diniy yetakchilar xabariga koʻra, ayrim musulmon yoshlar boshqa mintaqalardan kelgan, musulmon boʻlmagan politsiyachilar tomonidan qoʻpol muomala qilish va suiisteʼmollarga javoban mahalliy nasroniylarning mulklarini vayron qilishgan<ref name=":35" />.

2017-yilda [[Somali]]da joylashgan [[terrorchi guruh]] [[Al-Shabob]] [[Mandera]], [[Vajir]], [[Garissa]] va [[Lamu]] okruglarida hujumlar uyushtirib, ular musulmon boʻlmaganlarni aynan dinga oid sabablar tufayli nishonga olganini eʼlon qilgan<ref name=":35" />.

== Lesoto ==
{{Asosiy|Religion in Lesotho}}
[[Lesoto konstitutsiyasi]] diniy kamsitishni taqiqlaydi va vijdon, fikr hamda din erkinligini, shu jumladan shaxsning dinini oʻzgartirish, oʻz dinini namoyish etish va targʻib qilish huquqini kafolatlaydi<ref name=":36">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/lesotho/|title=US State Dept 2022 report on Lesotho}}</ref>. Hukumat diniy guruhlar tomonidan yuritiladigan maktablarga katta koʻmak beradi, jumladan barcha oʻqituvchilarni ishga olish va sertifikatlashni oʻz zimmasiga oladi<ref name=":36" />.

== Liberiya ==
[[Liberiya konstitutsiyasi]] din va davlatning ajratilishini belgilaydi hamda barcha shaxslar fikr, vijdon va din erkinligiga ega ekanini, biroq bu huquqlar jamoat xavfsizligi, tartibi, sogʻligʻi yoki axloqini, yoxud boshqalarning huquqlarini himoya qilish maqsadida qonun bilan cheklanishi mumkinligini nazarda tutadi. Konstitutsiya, shuningdek, qonun oldida tenglikni kafolatlaydi<ref name=":37">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/liberia/|title=US State Dept 2017 report on Liberia}}</ref>.

2015-yildan buyon [[Liberiya]]ni „nasroniy davlat“ deb eʼlon qiladigan konstitutsiyaviy oʻzgartish kiritish uchun siyosiy kampaniya olib borilmoqda<ref name=":37" />. Bu kampaniyani hozirda Liberiya hukumatida [[Muxolifat|oppozitsion partiya]] boʻlgan [[Yagona xalq partiyasi]] qoʻllab-quvvatlab kelmoqda<ref name=":37" />.

Qonunlarga binoan yakshanba kunlari koʻcha va yoʻllarni tozalash ishlari uchun korxonalar yopilishi shart; musulmon fuqarolar buni xristianlarning [[shabati]]ga majburan rioya qildirish vositasi sifatida koʻradilar<ref name=":37" />. [[Ramazon hayiti]] va [[Qurbon hayiti]]ni milliy bayram qilib belgilash haqidagi talablar 1995-yildan buyon ilgari surilayotgan boʻlsa-da, hanuz amalga oshirilmagan<ref name=":37" />. Liberiya aholisining taxminan 12 foizi musulmonlardan iborat<ref name=":37" />.

Musulmon ayollar saylovchi sifatida roʻyxatdan oʻtishda ham toʻsiqlarga duch kelgan; ayrim saylov uchastkalarida xodimlar [[Hijob|hijob]]da boʻlganlarining fotosuratini olishdan bosh tortgan<ref name=":37" />. [[Liberia Muslim Women Network]] bu amaliyotning davom etayotganini, shu bilan birga boshqa bosh kiyimlar (anʼanaviy liboslar va katolik rohibalari kiyadigan [[habit]]lar)ga ruxsat berilayotganini xabar qilgan<ref name=":37" />.

== Liviya ==
{{Yana qarang|Libyan Civil War (2014–2020)|Libyan Crisis (2011–present)}}
[[File:Libyan_Civil_War.svg|thumb|<div style="text-align: left;"> 2018-yil 7 noyabrdagi Liviya fuqarolar urushidagi harbiy vaziyat<br />
{{Legend|#ebc0b3|[[Tobruk hukumati]] va [[Liviya milliy armiyasi]] nazorati ostidagi hududlar}}
{{Legend|#cae7c4|[[Milliy kelishuv hukumati]] va uning [[ittifoqchilari]] nazorati ostidagi hududlar}}
{{Legend|#86c286|[[Milliy qutqaruv hukumati]] nazorati ostidagi hududlar}}
{{Legend|#afc6e9|Mahalliy kuchlar nazorati ostidagi hududlar}}
(Batafsil xarita uchun qarang: [[Template:Libyan Civil War detailed map|Liviya fuqarolar urushidagi harbiy vaziyat]])</div>]]
[[2011-yilgi Liviya oraliq Konstitutsiyaviy deklaratsiyasi]] islomni davlat dini, [[Shariat|shariat]]ni esa qonunchilikning asosiy manbai sifatida belgilaydi. U nasroniylar va yahudiylarga oʻz dinlarini amalda tutish erkinligini beradi va din asosida kamsitishni taqiqlaydi<ref name=":38">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/libya/|title=US State Dept 2022 report on Libya}}</ref>. Xalqaro hamjamiyat tomonidan tan olingan [[Milliy kelishuv hukumati]] (GNA) mamlakatning bir necha hududlarini nazorat qilmaydi va u yerda oʻz qonunlarini ijro eta olmaydi.

[[Liviya]]da ijtimoiy muhit ancha cheklovchi boʻlib, mamlakatdan tashqariga yolgʻiz sayohat qilayotgan ayollarni toʻxtatishga qaratilgan choralar ham shular jumlasidandir. [[RADA Maxsus toʻsqinlik kuchlari]] (RADA-SDF) – diniy politsiya boʻlib, GNA bilan ittifoqchi; u islom qonun-qoidalarini buzganlikda ayblagan bir necha shaxslarni hibsga olishda ishtirok etgan. Tripolida ayrim militsiyalar ayollarning kiyimi va harakatlanishiga cheklovlar oʻrnatib, „islomiy qadriyatlarga zid“ deb topilgan xatti-harakatlari uchun erkaklarni jazolagani xabar qilingan. RADA-SDF shuningdek harbiy toʻqnashuvlar chogʻida [[Tasavvuf|sufiy]] ziyoratgohlarini ataylab vayron etganlikda ayblangan, biroq bu iddaolarni rad etgan.

=== Tobruk hukumati ===
{{Yana qarang|Tobruk government}}
[[Tobruk hukumati]] va [[Liviya milliy armiyasi]]ga aloqador harbiy gubernatorlar tomonidan ayollarning erkak vasiylarsiz harakatlanishi yanada cheklangani haqida xabarlar bor.

=== Ekstremistik militsiyalar ===
2016-yil may oyidan buyon [[Iroq va Shom islom davlati]] Liviyadagi oʻzining barcha muhim hududlarini yoʻqotgan<ref name="OffensiveSeized">{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/16/misratans-report-they-have-recaptured-abu-grein-from-is/|title=Misratans report they have recaptured Abu Grain from IS|date=16 May 2016|work=Libya Herald|access-date=16 May 2016|arxivsana=2020-01-02|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200102211708/https://www.libyaherald.com/2016/05/16/misratans-report-they-have-recaptured-abu-grein-from-is/}}{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/06/libyan-forces-retake-port-isil-bastion-sirte-160611131347272.html|title=Freed Gaddafi loyalists found dead in Libya's Tripoli|access-date=24 June 2016}}{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKCN0YL1V0|title=Libyan security forces pushing Islamic State back from vicinity of oil terminals|date=2016-05-31|website=www.reuters.com|access-date=2016-05-31}}{{cite web|url=http://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|title=Al-Bunyan Al-Marsoos captures Harawa district, says will free Sirte in two days|date=2016-06-09|publisher=The Libya Observer|access-date=2016-12-07|arxivsana=2018-06-28|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180628154212/https://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days}}{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN13V15R|title=Libyan forces clear last Islamic State hold-out in Sirte|publisher=Reuters|access-date=6 December 2016}}{{cite web|url=http://www.dailysabah.com/africa/2016/12/06/libyan-forces-seize-last-daesh-positions-in-sirte|title=Libyan forces seize last Daesh positions in Sirte|date=6 December 2016|publisher=Daily Sabah|access-date=6 December 2016}}</ref>. Ilgari bu guruh nazorati ostida boʻlgan hududlarda qatl etilgan [[Qibtiylar|qibtiy nasroniylar]]ning ommaviy qabrlari topilgan. Shundan beri nasroniylar va sufiylarga qarshi ekstremistik militsiyalar tomonidan amalga oshirilgan sporadik zoʻravonlik holatlari kuzatilmoqda, biroq ularning ijrochilari baʼzan aniqlanmay qolmoqda.

== Madagaskar ==
{{Yana qarang|Religion in Madagascar}}
[[Madagaskar konstitutsiyasi]] diniy fikr va ifoda erkinligini kafolatlaydi hamda ish joyida diniy kamsitishni taqiqlaydi. Boshqa qonunlar hukumat yoki xususiy shaxslarga oid diniy erkinlikni suiisteʼmol qilish holatlaridan shaxslarni himoya qiladi<ref name=MAD>[https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/madagascar/ US State Dept 2021 report on Madagascar]</ref>.

2021-yilda bir musulmon tashkiloti yetakchisi maktab imtihonlari sanasi Qurbon hayiti bilan toʻqnash kelganini tanqid qilib, hukumatni diniy ehtiyojlarni inobatga olmaslikda aybladi<ref name=MAD />; musulmon jamoa yetakchilari, shuningdek, [[Madagaskar]]dagi [[fuqarolik olish]] jarayonini musulmonlarni fuqarolikdan mahrum etishga moyil, deb hisoblashlarini bildirganlar.

Hukumatning [[mehnat qonunlarini]] (xususan, xodimlar haftasiga kamida bir marotaba 24 soatlik dam olish huquqiga ega ekanini nazarda tutadigan qoidalarni) izchil ijro etmasligi tufayli ayrim ishchilarning diniy marosimlarda ishtirok etish imkoniyati cheklanib qolgan<ref name=MAD />.

2017-yil aprel oyida taʼlim vaziri huquqiy talablarning ayrimlariga javob bermasligi aytilgan 190 ta xususiy maktab orasida 16 ta islomiy maktabni „qurʼoniy“ sifatida tasniflab, ularni yopish bilan tahdid qilgan<ref name=":39">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/madagascar/|title=US State Dept 2017 report on Madagascar}}</ref>; musulmon jamoatchiligi vakillari bu bayonotni [[Islomofobiya|islomofobik]] deb tanqid qilgan.

== Malavi ==
[[Malavi konstitutsiyasi]] diniy asosdagi kamsitishni taqiqlaydi va vijdon, din, eʼtiqod va fikr erkinligini kafolatlaydi<ref name=":40" />; shuningdek, taʼlimning maqsadlaridan biri sifatida diniy toqatsizlikni bartaraf etishni belgilaydi<ref name=MAL>[https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/malawi/ US State Dept 2021 report on Malawi]</ref>.

Ilgari [[diniy plyuralizm]] Malavi jamiyati tomonidan qadrlanib kelgan va nasroniy, musulmon hamda [[hind]] dinlariga mansub kishilar biznes va [[Fuqarolik jamiyati|fuqarolik jamiyati]]da muntazam hamkorlik qilib kelgan<ref name=":40" />.

Davlat boshlangʻich maktablarida diniy taʼlim majburiy boʻlib, undan voz kechish imkoniyati yoʻq; davlat oʻrta maktablarida esa bu fan ixtiyoriy. Baʼzi maktablarda oʻquv dasturi xristianlikka yoʻnaltirilgan „Injil boʻyicha bilim“ kursidan iborat boʻlsa, boshqalarida xristianlik, islom, hinduizm va bahoi dinidan elementlarni oʻz ichiga olgan, eʼtiqodlararo „axloq va diniy taʼlim“ kursi oʻqitiladi. Qonunga binoan, qaysi dasturdan foydalanish masalasini ota-ona va oʻqituvchilar yigʻilishlarida saylanadigan mahalliy maktab boshqaruv qoʻmitalari hal qiladi. Xristian va islomiy xususiy maktablarda tegishli din boʻyicha diniy taʼlim beriladi. „Grant-ajratilgan“ (hybrid) maktablar, odatda diniy tashkilotlar tomonidan boshqariladi, biroq oʻqituvchilarning maoshini davlat toʻlaydi. Bu moliyaviy koʻmak evaziga davlat ushbu maktablarda oʻqiydigan oʻquvchilar sonining muayyan qismini oʻzi tanlaydi. Grant-ajratilgan maktablarda ularning boshqaruv kengashi „Injil boʻyicha bilim“ yoki „axloq va diniy taʼlim“ dasturidan qaysi biri qoʻllanilishini belgilaydi<ref name=":40" />.

[[Rastafor]] bolalar taʼlim olishda qiyinchiliklarga duch keladi, chunki Malavi maktablarida odatda oʻquvchilardan sochlarini kaltalash talab qilinadi, rastaforlik diniy amaliyotida esa [[dredlok]] oʻstirish muqaddas hisoblanadi. Bu talablarga rioya qilmagan ayrim rastafor bolalar davlat maktablariga qabul qilinmagan; koʻpchilik esa oʻqishga kirish uchun maktab qoidalariga boʻysunib, sochini oldirishga majbur boʻlgan. 2020-yilda Malavi Oliy sudi Taʼlim vazirligiga barcha rastafor bolalarni maktablarga qabul qilishni majbur qiluvchi taqiqni eʼlon qildi; bu topshiriq 2021-yil oxiriga kelib toʻliq bajarildi<ref name=MAL />.

== Mavritaniya ==
{{Asosiy|Freedom of religion in Mauritania}}
Mavritaniyada diniy erkinlik hukumat tomonidan cheklangan. Konstitutsiya mamlakatni islom respublikasi deb eʼlon qiladi va islom uning fuqarolari va davlat dini ekanini belgilaydi. 2018-yil aprel oyida [[Milliy assambleya]] „kufr“ va dindan qaytish (irtidod) uchun oʻlim jazosini majburiy etib belgilovchi qonun qabul qildi; biroq 2021-yil oxiriga kelib ushbu jazo qoʻllanmagan<ref name=MAUR />.

Musulmon boʻlmagan rezident muhojirlar va kam sonli musulmon boʻlmagan fuqarolar muayyan cheklovlar – musulmonlarga [[Prozelitizm|missionerlik]] qilish va diniy materiallar tarqatishni taqiqlash – doirasida oʻz dinlarini ochiq tutishlari mumkin. Aholining deyarli barchasi amaliy [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy]] musulmonlar boʻlib, oz sonli musulmon boʻlmaganlar ham bor. [[Katolik cherkovi|Rim-katolik]] va mazhabsiz [[Nasroniylik (xristianlik)|nasroniy]] cherkovlar Nuakshot, Atar, Zuerat, Nuodibu va Rosso shaharlarida faoliyat yuritadi. Ayrim muhojirlar va chet elliklar orasida [[Yahudiylik|yahudiylik]] diniga amal qiluvchilar ham bor, biroq sinagoglar mavjud emas.

2021-yilda qabul qilingan yangi qonun diniy yoʻnalishdagi [[Nodavlat notijorat tashkilot|NNT]]larning Ichki ishlar vazirligida roʻyxatdan oʻtishini yengillashtirdi; biroq ular missionerlik faoliyatidan tiyilish majburiyatini zimmasiga olishi lozim<ref name=MAUR>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/mauritania/|title=US State Dept 2021 report on Mauritania}}</ref>.

== Mavrikiy ==
{{Asosiy|Religion in Mauritius}}
[[Mavrikiy konstitutsiyasi]] diniy asosdagi kamsitishni taqiqlaydi va oʻz diniga eʼtiqod qilish yoki uni oʻzgartirish erkinligini kafolatlaydi. Hukumat aholining rasmiy roʻyxatdagi soniga qarab, soliqdan ozod etish bilan bir qatorda, [[Rim-katolik cherkovi]], [[Angliya cherkovi]], [[Mavrikiy Presviterian cherkovi]], yettinchi kun adventistlari, hindlar va musulmonlarga mablagʻ ajratadi. Boshqa diniy guruhlar ham roʻyxatdan oʻtishi va soliqdan ozod etilishi mumkin, biroq davlatdan subsidiya olmaydi<ref name=MAURITIUS>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/mauritius/|title=Mauritius International Religious Freedom Report for 2021|website=United States State Department|access-date=2023-10-25}}</ref>.

Diniy taʼlimga davlat va xususiy maktablarda, boshlangʻich va oʻrta bosqichlarda ruxsat beriladi. Oʻquvchilar bu darslardan voz kechishlari mumkin, katolik maktablarida oʻqiyotgan katolik boʻlmagan oʻquvchilarga fuqarolik taʼlimi darslari taklif etiladi<ref name=MAURITIUS />.

[[Hindlar]] boʻlmaganlar davlat idoralarida yetarlicha vakillik yoʻqligini tez-tez taʼkidlab keladilar<ref name=MAURITIUS />. Turli diniy guruhlar aʼzolarining davlat xizmatida nechta ekani haqida ishonchli statistika yoʻq; biroq 2011-yildagi hisobotida „Haqiqat va adolat komissiyasi“ davlat xizmatidagi bandlik mamlakatning etno-diniy xilma-xilligini toʻliq aks ettirmasligini qayd etgan<ref name=":41">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/mauritius/|title=US State Dept 2017 report on Mauritius}}</ref>.

[[Mavritsiya|Mavrikiy]]da hindlar va musulmonlar oʻrtasida taranglik mavjud<ref name=MAURITIUS />. Politsiya surishtiruvlari oʻtmishda baʼzi dinlararo zoʻravonlik holatlari aslida oilaviy yoki shaxsiy nizolardan kelib chiqqan qasos ekanini aniqlagan<ref name=":41" />.

== Marokash ==
{{Asosiy|Freedom of religion in Morocco}}
{{:Freedom of religion in Morocco}}

== Mozambik ==
{{Boʻsh boʻlim|date=November 2023}}

== Namibiya ==
{{Asosiy|Religion in Namibia}}
[[Namibiya konstitutsiyasi]] diniy kamsitishni taqiqlaydi va eʼtiqod erkinligi hamda istalgan dinga eʼtiqod qilish, uni eʼlon qilish va targʻib qilish huquqini kafolatlaydi. Diniy guruhlar ayrim chet ellik diniy xizmatchilar uchun ish vizalarini olish qiyinligini bildirgan, biroq ular bunday qoidalar barcha tashkilotlarga teng tatbiq etilayotganini, diniy guruhlarga alohida yoʻnaltirilmaganini ham taʼkidlashgan<ref name=NAM>[https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/namibia/ US State Dept 2021 report on Namibia]</ref>. Ilgari [[Namibian Islamic Judicial Council|Namibiya islomiy sud kengashi]] musulmonlar amal qiluvchi vizasiz ishlagani uchun nishonga olinib, ularga nisbatan [[Deportatsiya|deportatsiya]] choralari koʻrilganini bildirgan<ref name=":45">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/namibia/|title=US State Dept 2017 report on Namibia}}</ref>.

Diniy guruhlar eʼtiqodidan qatʼi nazar hech kimni oʻqishga qabul qilishdan bosh tortmaslik sharti bilan xususiy maktablar ochishi mumkin. Davlat maktablari oʻquv dasturiga konfessiyaviy boʻlmagan „diniy va axloqiy taʼlim“ kursi kiritilgan boʻlib, unda axloqiy tamoyillar va inson huquqlari yoritiladi, shuningdek Afrika anʼanaviy dinlari bilan bir qatorda iudaizm, nasroniylik, islom, buddizm, hinduizm, bahoi dini va [[rastaforlik]] haqida umumiy maʼlumotlar beriladi<ref name=NAM />.

== Niger ==
{{Asosiy|Religion in Niger}}
[[Niger|Nigerdagi]] shaxsiy din erkinligiga odatda hurmat bilan qaraladi, hukumat esa musulmon hamjamiyati ustidan maʼlum darajada nazorat olib boradi. [[Niger konstitutsiyasi]] diniy kamsitishni taqiqlaydi va jamoat tartibi, ijtimoiy tinchlik va milliy birlikka muvofiq ravishda din va ibodat erkinligini kafolatlaydi. U davlat va dinga ajratilganlikni belgilaydi hamda diniy asoslangan siyosiy partiyalar tuzishni taqiqlaydi<ref name=NIGER>[https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/niger/ US State Dept 2021 report on Niger]</ref>.

Hukumat portlash moslamalari va qurollarni yashirishning oldini olish maqsadida, [[favqulodda holat]] rejimi doirasida, [[Diffa viloyati]]da toʻliq yuzni yopuvchi pardalarni taqiqlaydi. Shuningdek, xavfsizlikni sabab qilib koʻrsatgan holda ochiq havoda oʻtkaziladigan ommaviy missionerlik tadbirlarini ham taqiqlaydi<ref name=NIGER />.

2017-yilda hukumat [[Islamic Forum (Niger)|Islom forumi]]ni tashkil qildi; ushbu organga 50 dan ortiq islomiy tashkilot aʼzo boʻlib, uning maqsadi [[Nigerdagi islom]] amaliyotini standartlashtirish va islom institutlaridan ekstremizmni tarqatish vositasi sifatida foydalanishning oldini olishdan iborat<ref name=NIGER />.

Diniy jamiyat tomonidan har qanday xususiy maktab ochish tegishli davlat idoralari tomonidan maʼqullanishi kerak. Faqatgina [[Madrasa|madrasalar]] – faqatgina [[Qurʼon]]ni oʻqitish uchun, boshqa fanlarsiz tashkil etilgan diniy maktablar – tartibga solinmagan. Asosiy davlat maktablarida diniy taʼlim mavjud emas. Hukumat kam sonli maxsus boshlangʻich maktablarni (ular „Fransuz va arab maktablari“ deb ataladi) moliyalashtiradi, bu maktablarda oʻquv dasturiga musulmon diniy fanlari ham kiritilgan<ref name=NIGER />.

[[Musulmon]] va [[Nasroniylik (xristianlik)|nasroniy]] hamjamiyatlar oʻrtasidagi munosabatlar, odatda, yaxshi, garchi aholining ozgina qismi turli din vakillari oʻrtasidagi yaqin aloqaga salbiy qarashadi<ref name=NIGER />.

== Nigeriya ==
{{Asosiy|Religion in Nigeria}}
[[Nigeriya]] aholisi deyarli teng ulushlarda [[Nasroniylik (xristianlik)|nasroniylik]] va [[Islom|islom]] dinlariga boʻlingan deb hisoblanadi, aniq nisbat esa bahsli. Qolgan qariyb 5 foizini oʻsib borayotgan dindor boʻlmagan nigeriyaliklar tashkil etadi. nigeriyalik musulmonlarning koʻpchiligi [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy]] boʻlib, asosan mamlakatning shimoliy qismida yashaydi, nasroniylar esa janubda koʻpchilikni tashkil qiladi.

[[Nigeriya]] qonunchiligi din erkinligini tan oladi<ref>{{Cite book|url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm|title=Constitution of the Federal Republic of Nigeria 1999|publisher=nigeria-law.org|chapter=Chapter IV &mdash; Fundamental Rights|access-date=2008-04-23|chapter-url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm#Chapter_4}} (Article 38)</ref>. Mamlakatda islom va nasroniylik ikki asosiy dindir<ref>{{Cite book|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nigeria/|title=World Factbook:Nigeria|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=2008-04-23}}</ref>. 12 ta shtatda jinoiy huquq tizimida [[Shariat|shariat]] asosidagi kodeks qoʻllaniladi, unda, jumladan, [[dindan qaytish]] (irtidod) uchun ham jazo nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Diniy taʼqiblar asosan Nigeriya hukumati bilan bevosita aloqasi boʻlmagan, masalan, [[Boko Haram]] kabi guruhlar tomonidan amalga oshiriladi<ref>{{Cite web|url=https://www.refworld.org/docid/50068bbf2.html|title=Refworld &#124; Nigeria: Recent reports regarding the treatment of persons who convert from Islam to Christianity. Recent reports on Sharia law in relation to religious conversion.|first=United Nations High Commissioner for|last=Refugees|website=Refworld}}</ref>. Ateist boʻlishga jamiyatda keskin salbiy munosabat bildiriladi<ref>{{cite web|url=https://www.naij.com/938276-know-pain-atheist-nigeria-unbelievers-cry.html|title=Do you know the pain of being an atheist in Nigeria? - Unbelievers cry out|last=Buari|first=Jasmine|date=23 August 2016|access-date=10 July 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.modernghana.com/news/762881/atheism-in-nigeria-challenges-and-opportunities.html|title=Atheism in Nigeria: Challenges and Opportunities - Modern Ghana|last=Igwe|first=Leo|access-date=10 July 2017}}</ref>.

== Kongo Respublikasi ==
{{Asosiy|Religion in the Republic of the Congo}}
{{Yana qarang|Human rights in the Republic of the Congo}}[[Kongo Respublikasi konstitutsiyasi]]ga koʻra, [[Kongo Respublikasi]] dunyoviy davlat hisoblanadi, u diniy kamsitishni taqiqlaydi, din erkinligini kafolatlaydi, diniy eʼtiqoddan siyosiy maqsadlarda foydalanishni taqiqlaydi hamda „diniy mutaassiblik“dan kelib chiqadigan vijdon erkinligiga har qanday tajovuzni qonun bilan jazolanishini belgilaydi<ref name=":47">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/nigeria/|title=US State Dept 2017 report on Nigeria}}</ref>.

2015-yilda qabul qilingan hukumat qarori boʻyicha jamoat joylarida toʻliq yuzni yopuvchi islomiy pardalar taqiqlangan. Bu qarorga diniy yetakchilar va keng jamoatchilik, jumladan [[Musulmon|musulmonlar]] ham keng qoʻllab-quvvatlash bildirgan<ref name=":47" />.

Qonun davlat maktablarida diniy taʼlim berishni taqiqlaydi. Xususiy maktablarda esa diniy taʼlimga ruxsat beriladi. Qonun barcha davlat va xususiy maktablar barcha falsafiy va diniy eʼtiqodlarga hurmat bilan qarashini talab qiladi. Konstitutsiya xususiy maktablar tashkil etish huquqini ham himoya qiladi<ref name=":47" />.

== Ruanda ==
{{Asosiy|Religion in Rwanda}}
[[Ruanda konstitutsiyasi]] va boshqa qonunlar diniy kamsitishni taqiqlaydi hamda din va ibodat erkinligini kafolatlaydi, shuningdek diniy asoslangan siyosiy partiyalar tuzishni man etadi. [[Ruanda]]<ref name=":48a">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/rwanda//|title=US State Dept 2021 report on Rwanda}}</ref>.
Yangi davlat xizmatchilari qonunga koʻra „Qodir Tangri nomi bilan“ qasamyod qilib, bayroqni ushlab turib sadoqat qasamini oʻqishi shart; bu talablarga rioya qilmaganlar oʻz lavozimidan mahrum boʻladi. Qonunda bunday talablarga oʻz diniy aqidasi ruxsat bermaydigan ozchilik guruhlari uchun istisno nazarda tutilmagan. [[Iyegova shohidlari|Yahovaning shohrlari]] ayrim hollarda ushbu qasamyodni bajara olmagani uchun Advokatlar kollegiyasiga qabul qilinmasliklari hamda harbiy xizmat faoliyatlarida ishtirok etishga majburlanayotganlari haqida maʼlum qilgan<ref name=":48a" />.

Hukumat turli diniy guruhlar bilan bogʻliq ayrim maktablarni subsidiyalaydi. Prezident farmoni barcha hukumat subsidiyasi oladigan maktablarda oʻqiydigan oʻquvchilarga, agar ularning diniy tashkilotlari mamlakatda roʻyxatdan oʻtgan boʻlsa va ularning ibodat amaliyoti oʻqitish jarayoniga xalaqit qilmasa, oʻquv kunida oʻz diniga muvofiq ibodat qilish huquqini kafolatlaydi. Davlat boshlangʻich maktablari va oʻrta maktabning dastlabki uch yilligida oʻqiydigan oʻquvchilar majburiy ravishda dinlar tarixi, etika va fuqarolik boʻyicha darslarni oʻtadilar<ref name=":48a" />.

2017-yilda [[Xuye tumani]]dagi [[Janubiy viloyat]]da joylashgan bir [[pentikostal]] cherkov aʼzolariga ikki marta hujumlar qayd etilgan. Cherkovning olti aʼzosi kaltaklanib, ularning biri komaga tushganidan bir kun oʻtib, qurollangan olomon tunda cherkovga yana hujum qilib, 25 kishini yaralagan<ref name=":48">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/rwanda/|title=US State Dept 2017 report on Rwanda}}</ref>.

2016-yilda [[Musulmon|musulmonlar]] va musulmon jamoa yetakchilarini nishonga olgan hibslar va hujumlar haqida ham xabarlar boʻlgan<ref name=":48" />.

== San-Tome va Prinsipi ==
{{Yana qarang|São Tomé and Príncipe#Religion}}
[[San-Tome va Prinsipi konstitutsiyasi]] din va ibodat erkinligini hamda diniy eʼtiqoddan qatʼi nazar hammaning tengligini kafolatlaydi. U diniy guruhlarga mustaqillik va oʻz dinlarini oʻrgatish huquqini beradi<ref name=":49">{{Cite web|url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2023/05/441219-SAO-TOME-AND-PRINCIPE-2022-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf|title=US State Dept 2022 report on Sao Tome and Principe}}</ref>; biroq diniy guruhlar hukumatda roʻyxatdan oʻtishi zarur. Davlat maktablarida diniy taʼlim berish mumkin, biroq odatda bunday darslar oʻtkazilmaydi. Mamlakatda xristian guruhlari tomonidan boshqariladigan ikki maktab mavjud boʻlib, bu maktablardagi diniy fanlar barcha oʻquvchilar uchun ochiq<ref name=":49" />.

== Senegal ==
{{Yana qarang|Religion in Senegal}}
[[Senegal konstitutsiyasi]] [[Senegal]]da diniy eʼtiqodni erkin amalda tutish va diniy guruhlarning davlat aralashuvisiz oʻzini oʻzi boshqarish huquqini kafolatlaydi<ref name=SEN>[https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/senegal/ US State Dept 2021 report on Senegal]</ref>. Qonunga koʻra barcha diniy tashkilotlar assotsiatsiya sifatida yuridik maqomga ega boʻlish uchun hukumatda roʻyxatdan oʻtishi shart, hukumat esa ularning roʻyxatdan oʻtish shartlariga rioya etishini, ayniqsa bolalarni himoya qilish va ijtimoiy taraqqiyot sohalarida faoliyat yuritayotganini monitoring qiladi<ref name=SEN />.

Ilgari hukumat diniy guruhlarga ibodat maskanlarini saqlash, musulmonlarning [[Haj|haj]] safarlarida ishtirok etishini moliyalashtirish va osonlashtirish, shuningdek diniy guruhlar tomonidan yuritiladigan maktablarni moliyalashtirishga qaratilgan dasturlarni yoʻlga qoʻygan<ref name=":50" />.

Musulmonlar oilaviy nizolar – nikoh va merosga oid masalalarda – hal qilish uchun fuqarolik oilaviy kodeksi yoki [[Shariat|shariat]]ni tanlash huquqiga ega. fuqarolik va odat huquqi boʻyicha ishlarni odil sudyalar koʻradi, biroq ayniqsa qishloq joylarda musulmonlar oʻrtasidagi koʻplab nizolar diniy yetakchilar ishtirokida norasmiy yoʻl bilan hal etiladi<ref name=SEN />.

Qonunga koʻra davlat va xususiy maktablarda diniy taʼlim taklif qilinishi mumkin, ota-onalar esa farzandlarini nasroniy yoki islomiy, yoki umuman diniy darslarga qatnashtirmaslikni tanlashi mumkin<ref name=SEN />.

== Seyshel orollari ==
{{Yana qarang|Religion in Seychelles}}
[[Seyshell orollari|Seyshel orollari]] konstitutsiyasi har qanday shakldagi kamsitishni taqiqlaydi va din erkinligini kafolatlaydi. Diniy guruhlar radio yoki televideniye stansiyalariga egalik qila olmaydi, biroq yirik diniy guruhlarga davlat radiosida efir vaqti ajratiladi<ref name=SEY>[https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/seychelles/ US State Dept 2021 report on the Seychelles]</ref>.

Maktablarda majburiy diniy taʼlim qonunga zid. Shunga qaramay, katolik maktablarida oʻqiyotgan katolik boʻlmagan oʻquvchilarga diniy darslar davomida muqobil mashgʻulotlar taklif etilmas edi<ref name=SEY />.

Ilgari hukumat diniy binolarni taʼmirlash uchun diniy tashkilotlarga moliyaviy yordam ham koʻrsatgan<ref name=":51">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/seychelles/|title=US State Dept 2017 report on Seychelles}}</ref>.

== Syerra-Leone ==
{{Yana qarang|Religion in Sierra Leone}}
[[Syerra-Leone konstitutsiyasi]] [[vijdon erkinligini]], shu jumladan din erkinligini kafolatlaydi. [[Syerra-Leone]] qonunlari diniy asosda kamsitishni taqiqlaydi va fuqarolarning oʻz dinini oʻzgartirish huquqini himoya qiladi<ref name=":52">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/sierra-leone/|title=US State Dept 2022 report on Sierra Leone}}</ref>.

[[Rastafor]] hamjamiyati Syerra-Leonedagi politsiya va hukumat tomonidan toʻsiqlarga duch kelgan, chunki rastaforlik diniy amaliyotida muhim oʻrin tutadigan [[kannabis]] mamlakatda noqonuniy hisoblanadi<ref name=":52" />.

=== Jamiyat kayfiyati ===
Syerra-Leoneda diniy guruhlararo nikohlar keng tarqalgan va koʻplab oilalarda turli diniy konfessiyalarga mansub aʼzolar mavjud<ref name=":52" />. Ilgari diniy yetakchilar xristian va musulmon fundamentalist guruhlar tomonidan olib borilayotgan keskin va agressiv missionerlik faoliyatidan xavotir bildirgan va buni „xorijiy taʼsir“ sifatida tavsiflagan<ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/sierra-leone/|title=US State Dept 2017 report on Sierra Leone}}</ref>.

== Somali ==
{{Asosiy|Freedom of religion in Somalia}}
[[File:Somali Civil War Map on the 5th October 2024.svg|thumb|[[Somali fuqarolar urushi (2009 — hozirgacha)|2009-yildan hozirgacha davom etayotgan Somali fuqarolar urushi]]dagi (2024-yil dekabrdagi) siyosiy va harbiy nazorat xaritasi]]
[[Somali fuqarolar urushi]] tufayli mintaqadagi turli avtonom hukumatlar tomonidan din bilan bogʻliq qonunlarning ijrosi izchil emas<ref name="SomaliTalk">{{Cite web|url=http://somalitalk.com/dastuur/1960.html|title=Dastuurkii Soomaaliya EE 1960 - The Constitution of the Democratic Republic of Somalia|website=somalitalk.com|access-date=2019-06-23}}</ref>.

[[Ahl as-Sunna val-Jamoa|Sunniy islom]] Somali davlat dini hisoblanadi. Umuman olganda, aksariyat hududlarda sud tizimi odat huquqi – [[xeer]], [[Shariat|shariat]] va jinoiy kodeksga tayanadi. [[Salafiy]] guruhlar faolligi yuqori boʻlgan koʻplab mintaqalarda odamlar javob choralaridan qoʻrqib, din erkinligidan toʻliq foydalana olmaydi<ref name="SomaliTalk" />.

Islom zamonaviy Somali milliy oʻzligining ajralmas qismi hisoblanadi. 1961-yilgi konstitutsiya islomni davlat dini sifatida belgilagan va keyingi hukumatlar ham bu siyosatni saqlab qolgan<ref name="SomaliTalk" />. 1969–1991-yillarda mavjud boʻlgan [[Somali Demokratik Respublikasi]] islom va marksizm elementlarini birlashtiruvchi mafkurani ilgari surgan<ref name="Pjdlfw">de la Fosse Wiles, Peter John (1982) [https://books.google.com/books?id=lgMOAAAAQAAJ&pg=PA279 ''The New Communist Third World: an essay in political economy''], Taylor & Francis, p. 279 {{ISBN|0-7099-2709-6}}.</ref>. Bu hukumat qulagach, Somali 1990-yillardan buyon toʻxtovsiz fuqarolar urushi girdobida qolmoqda. [[Muvaqqat milliy hukumat]] ham islomni davlat dini sifatida saqlab qolib, Somali huquqiy tizimi islom huquqi tamoyillariga asoslanishini belgilab qoʻydi<ref name="SJS" />. Fuqarolar urushi boshida ajralib chiqqan va hozirda ham de-fakto mustaqil, biroq xalqaro miqyosda tan olinmagan [[Somalilend|Somaliland]] mintaqasi ham oʻz konstitutsiyasini shunga oʻxshash diniy qoidalarga asosladi<ref>{{Cite web|url=http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Chapter1|title=Somaliland Constitution|website=www.somalilandlaw.com|access-date=2019-06-24}}</ref>. Turli islomiy isyonchi guruhlar faoliyati din erkinligini yanada cheklab, ularning shariat talqiniga rioya qilmaydigan shaxslarni nishonga olishiga olib kelmoqda<ref name=":53" /><ref name="SomaliTalk" />.

=== Al-Shabob ===
[[Al-Shabob]] – Somali hududida faoliyat yurituvchi, [[Al-Qoida|"Al-Qoida"]] bilan aloqador qurolli guruh – islomdan qaytgan yoki guruhning diniy qoidalariga amal qilmayotgan deb gumon qilingan shaxslarni oʻldirgan, tan jarohati yetkazgan yoki taʼqibga olgan. Al-Shabobdan qoʻrqish koʻplab diniy guruhlarning erkin faoliyat yuritishiga toʻsqinlik qiladi. Ilgari Al-Shabob oʻz nazorati ostidagi hududlarda, agar imomlar ularning islom haqidagi talqiniga mos ravishda dars bermasa, masjidlarni yopish bilan tahdid qilgan<ref name=":53" />.

=== Jamiyat kayfiyati ===
Mamlakat boʻylab [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy]] anʼanalarga amal qilish majburiy ijtimoiy meʼyor sifatida qaraladi. Har qanday mintaqada islomdan boshqa dinlarga oʻtish jiddiy ijtimoiy qabul qilinmaslikka sabab boʻlsa, ayrim hududlarda u, shuningdek, noqonuniy hisoblanadi<ref name=SOM2022 />. Konversiyada gumon qilinganlar tengdoshlari va qoʻshnilar tomonidan taʼqib qilinishi mumkin<ref name=":53" />. Federal darajadagi [[Diniy ishlar vazirligi]] maʼlumotlariga koʻra, aholining 99 foizdan ortigʻi sunniy musulmonlardir; qolgan kam sonli qismiga kichik nasroniy hamjamiyati, kichik [[Tasavvuf|sufiy]] musulmon jamoasi va nomaʼlum sonli [[Shialik|shia]] musulmonlar kiradi<ref name=SOM2022 />. Asosan [[Sharqiy Afrika]] mamlakatlaridan kelgan muhojirlar va xorijlik ishchilar asosan boshqa dinlarga mansub hisoblanadi<ref name=":53" />.

2020-yillar boshida musulmon boʻlmaganlarning ommaviy tarzda ibodat qilishi mumkin boʻlgan yagona joy xalqaro aeroport majmuasi hududi edi<ref name=SOM2022>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/somalia/|title=US State Dept 2022 report on Somalia}}</ref>.

== Janubiy Afrika ==
{{Asosiy|Freedom of religion in South Africa}}
[[Janubiy Afrika Respublikasi|Janubiy Afrika]] dunyoviy demokratiya boʻlib, unda din erkinligi konstitutsiya bilan kafolatlangan<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.za/documents/constitution/1996/96cons9.htm|title=Chapter 9 – State institutions supporting constitutional democracy|publisher=info.gov.za|archive-url=https://web.archive.org/web/20120904091638/http://www.info.gov.za/documents/constitution/1996/96cons9.htm|archive-date=4 September 2012|url-status=dead|access-date=2 November 2012}}</ref>. [[Konstitutsiyaning 9-moddasi]]ga muvofiq, [[2000-yilgi tenglik toʻgʻrisidagi qonun]] din, eʼtiqod va boshqa koʻplab asoslarda nohaq kamsitishni taqiqlaydi<ref>{{cite web|url=http://www.justice.gov.za/legislation/acts/2000-004.pdf|title=Promotion of Equality and Prevention of Unfair Discrimination Act 4 of 2000|publisher=DOJ&CD|access-date=30 March 2013|arxivsana=2011-06-03|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110603050532/http://www.justice.gov.za/legislation/acts/2000-004.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.justice.gov.za/EQCact/eqc_briefingdoc.html|title=Briefing Document: Equality Act and equality courts|publisher=DOJ&CD|access-date=1 April 2013|archive-date=31 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131182552/https://www.justice.gov.za/EQCact/eqc_briefingdoc.html|url-status=dead}}</ref>. tenglik toʻgʻrisidagi qonun mehnat munosabatlariga tatbiq etilmaydi; bu sohada kamsitishlar mehnat tengligi toʻgʻrisidagi qonun bilan tartibga solinadi<ref name="LodgingComplaint">{{cite web|url=http://www.justice.gov.za/services/discrimination.html|title=Lodging a complaint in the Equality Court: Equality/Discrimination|publisher=DOJ&CD|access-date=30 March 2013|archive-date=12 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190812130110/http://www.justice.gov.za/services/discrimination.html|url-status=dead}}</ref>.

[[1957-yilgi Sehrgarlikni bostirish toʻgʻrisidagi qonun]] mustamlaka davridagi sehrgarlik qonunchiligiga asoslanib, sehrgarlik boʻyicha bilimga ega ekanini daʼvo qilishni, talisman va folbinlik kabi ayrim amaliyotlarni hamda boshqalarni sehrgarlikda ayblashni jinoyat deb belgilaydi<ref name="WSA">{{Cite web |url=http://www.justice.gov.za/legislation/acts/1957-003.pdf |title=Witchcraft Suppression Act 3 of 1957 |access-date=2019-03-17 |archive-date=2014-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192934/http://www.justice.gov.za/legislation/acts/1957-003.pdf |url-status=dead }}</ref>. 2007-yilda [[Janubiy Afrika huquq islohoti komissiyasi]] „Janubiy Afrika paganlar huquqlari alyansi“ va Anʼanaviy tabiblar tashkilotidan ushbu qonunning konstitutsiyaviyligiga baho berish soʻralgan arizalarni qabul qildi va 2010-yil 23 mart kuni Adliya va konstitutsion rivojlanish vaziri sehrgarlikka oid qonunlarni qayta koʻrib chiqish boʻyicha loyiha boshlashni maʼqulladi<ref>{{cite web|url=http://www.vuya.net/node/2677|title=Sapra Appeal for legislative reform|date=10 July 2007|publisher=vuya.net|archive-url=https://web.archive.org/20121220043355/http://www.vuya.net/node/2677|archive-date=20 December 2012|url-status=dead|access-date=2 November 2012|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.justice.gov.za/salrc/progress.htm|title=Current Investigations: Progress Report; Project 135: Review of witchcraft legislation|last=Department of Justice and Constitutional Development|publisher=justice.gov.za|access-date=2 November 2012|archive-date=14 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114030442/https://www.justice.gov.za/salrc/progress.htm|url-status=dead}}</ref>.

== Janubiy Sudan ==
{{Asosiy|Religion in South Sudan}}
Oʻtish davri konstitutsiyasi davlat va dinning ajratilganini, din erkinligi hamda ibodat va yigʻilish erkinligini kafolatlaydi; barcha diniy guruhlar hukumatda roʻyxatdan oʻtishi kerak<ref name=SS2022 />.

Pew-Templetonning 2020-yilgi Global diniy kelajak loyihasi hisobotiga koʻra, mamlakat aholisi orasida nasroniy kelib chiqishga mansub shaxslar 60,5 foizni, mahalliy (animist) dinlar izdoshlari 32,9 foizni, musulmonlar 6,2 foizni tashkil etadi; shuningdek kam sonli bahoiylar, buddistlar, hindular va yahudiylar ham bor. Biroq aholi migratsiyasi va chorvadorlar hayot tarzi tufayli aniq raqamlarni tasdiqlash qiyin<ref name=SS2022>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/south-sudan/|title=US State Dept 2022 report on South Sudan}}</ref>.

== Sudan ==
{{Asosiy|Freedom of religion in Sudan}}
2019-yilgi oʻtish davri uchun moʻljallangan [[Sudan konstitutsiyasi]] din erkinligini kafolatlaydi va avvalgi prezident [[Umar al-Bashir|Omar al-Bashir]] davridagi 2005-yilgi konstitutsiyadan farqli oʻlaroq, qonun manbasi sifatida [[Shariat|shariat]]ni tilga olmaydi; Bashir hukumati davrida islomdan qaytish (irtidod) va islomni haqorat qilish jinoyat hisoblangan. Bashir hukumati, shuningdek, [[Shialik|shia musulmonlari]] va islomdan boshqa dinlarga missionerlik qiluvchilarni ham nishonga olib kelgan<ref>{{cite web|title=Sudan 2019 International Religious Freedom Report|url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/SUDAN-2019-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf|work=US Department of State}}</ref>. Nasroniylar ham diniy erkinlik nuqtai nazaridan turli cheklovlarga duch kelishgan<ref>{{cite web|date=24 December 2019|title=Sudan Declares Christmas Public Holiday|url=https://www.voaafrica.com/a/africa_sudan-declares-christmas-public-holiday/6181583.html|work=Voice of America}}</ref>.

2020-yil iyul oyida islomdan qaytish jinoyat deb hisoblanmaydigan boʻldi, avval esa irtido uchun oʻlim jazosi qoʻllanilishi mumkin edi<ref>{{cite web|date=12 July 2020|title=Sudan scraps apostasy law and alcohol ban for non-Muslims|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53379733|work=BBC News}}</ref>. Shunga qaramay, 2022-yilga kelib ham, diniy maqomini oʻzgartirgan fuqarolarning qamalishi haqida xabarlar tarqaldi<ref>REF_7ee01c6</ref>. 2020-yil sentabrida oraliq hukumat davlat va dinning ajratilishini huquqiy jihatdan belgilab qoʻydi<ref>REF_96ce5a4</ref>.

== Tanzaniya ==
{{Asosiy|Freedom of religion in Tanzania}}
{{:Freedom of religion in Tanzania}}

== Togo ==
{{Yana qarang|Religion in Togo}}
[[Togo konstitutsiyasi]] davlatni dunyoviy deb eʼlon qiladi va [[Togo]] fuqarolarining milliy qonunlarga muvofiq oʻz diniy eʼtiqodlarini erkin amalga oshirish huquqini himoya qiladi. katolik, protestant va musulmonlardan boshqa diniy guruhlar hukumatda roʻyxatdan oʻtishi kerak; shu bilan birga hukumat 2013-yildan buyon yangi arizalarni qabul qilmagan<ref name=TOGO2022>[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/togo/ US State Dept 2022 report on Togo]</ref>.
Konstitutsiya diniy asoslangan siyosiy partiyalar tuzishni taqiqlaydi. Qonun xususiy diniy radiostansiyalarga siyosiy materialni efirga uzatishni ham man etadi<ref name=TOGO2022 />.

Davlat maktablari oʻquv dasturiga diniy fanlar kiritilmagan. Biroq koʻplab katolik, protestant va islomiy maktablar mavjud boʻlib, hukumat ularga oʻz xodimlarini oʻqituvchi va yordamchi xodim sifatida yoʻnaltiradi. Boshqa roʻyxatdan oʻtgan diniy guruhlar akkreditatsiya talablariga javob berish sharti bilan oʻz maktablarini ochish huquqiga ega<ref name=TOGO2022 />.

=== Jamiyat kayfiyati ===
Togoda [[diniy bagʻrikenglik]] darajasi yuqori. Turli diniy guruhlarga mansub odamlar bir-birlarini oʻz marosimlariga tez-tez taklif qiladi. Turli din vakillari oʻrtasidagi nikohlar ham keng tarqalgan<ref name=TOGO2022 />.

[[Ministry of Territorial Affairs (Togo)|Hududiy ishlar vazirligi]] tarkibidagi Diniy ishlar boshqarmasi maʼlumotiga koʻra, yangi cherkovlar, ayniqsa [[Nigeriya]]dan kelgan diniy yetakchilar boshchiligidagi jamoalar mahallalarga joylashganda nizolar yuzaga kelishda davom etgan. Mahalliy aholi bunday jamoalar barabanlar bilan kechasi ham baland ovozda ibodat qilishlarini shikoyat qilgan. 2017-yilda vazirlik 40 ta shikoyat olgan va deyarli barchasi aynan shovqinga oid boʻlgan; hukumat bu shikoyatlarni hal qilishga harakat qilgan. Bu shikoyatlar koʻpincha xizmatlarda musiqa asboblari va baland dualar ishlatadigan [[evangelik]] protestant jamoalariga qaratilgan edi<ref name=":55" />. 2022-yilga kelib hukumat diniy yigʻinlarda shovqin darajasini 55 desibeldan past saqlashni tavsiya qildi<ref name=TOGO2022 />.

== Tunis ==
{{Yana qarang|Religion in Tunisia}}
2022-yil iyuldagi [[Tunis Konstitutsiyasi|Tunis konstitutsiyasi]] davlatni islom maqsadlarini qoʻllab-quvvatlash va rivojlantirishga majbur qiladi hamda „Tunis islom [[Umma|umma]]sining bir qismidir“ deb belgilaydi; shuningdek prezident musulmon boʻlishi shartligini ham nazarda tutadi<ref name=TUN2022>[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/tunisia US State Dept 2022 report on Tunisia]</ref>.

=== Avvalgi konstitutsiya ===
Avvalgi konstitutsiya eʼtiqod, vijdon va diniy amaliyot erkinligini kafolatlagan hamda diniy asosda kamsitish, nafrat yoki zoʻravonlikni targʻib qilishni taqiqlagan edi<ref name=":56" />.

Hukumat masjidlar va [[Sinagoga|sinagogalar]]ni subsidiyalaydi, [[Imom|imomlar]]ni tayinlaydi va ularning maoshini toʻlaydi, shuningdek bosh [[Ravvin|ravvin]]ning maoshini ham qoplaydi. [[Bosh muftiy]] prezident tomonidan tayinlanadi. [[Diniy ishlar vazirligi]] juma xutbalari uchun mavzularni tavsiya etadi, biroq ularning aniq mazmunini nazorat qilmaydi. Hukumat „ajratishli“ (boʻluvchi) aqidalarni targʻib qilayotgan deb topilgan imomlarga nisbatan ularni lavozimidan chetlatish kabi maʼmuriy va huquqiy choralarni koʻrishi mumkin<ref name=":56" />.

Davlat maktablarida oʻquvchilar haftasiga taxminan bir soat islom boʻyicha darslarga qatnashishi majburiy. Oʻrta maktab oʻquv dasturiga, shuningdek, yahudiylik va nasroniylik tarixiga oid maʼlumotlar kiritilgan. Diniy guruhlar xususiy maktablar tashkil etish huquqiga ega<ref name=":56" />.

Nikoh, ajrim va boshqa shaxsiy maqomga oid masalalarni tartibga soluvchi qonunlar asosan fuqarolik huquqi tamoyillariga asoslangan boʻlsa-da, ularga ayrim hollarda [[Shariat|shariat]] unsurlari ham qoʻshilgan. Mirasga oid qoidalar asosan shariat talablariga tayangan, biroq [[Shaxsiy holat kodeksi]]da koʻrsatilganidek, ayrim istisnolar ham mavjud<ref name=":56" />.

Tunis politsiyasi, xususan, tashqi koʻrinishi boʻyicha [[salafiy]] yoki [[Terrorizm|terrorchi]] sifatida baholangan shaxslarni, ularni terrorchilikka aloqadorlikda gumon qilib, hibsga olish, uy tintuvlari va boshqa cheklovlarni qoʻllash orqali nishonga olgan. [[Hizb ut-Tahrir]] siyosiy partiyasi [[Tunis (shahar)|Tunis]] sudining qarori bilan diniy nafratni qoʻzgʻatish va [[Xalifalik|xalifalik]] davlatini tiklashni targʻib qilgani uchun bir oyga faoliyati toʻxtatilgan<ref name=":56" />. [[Niqob (islom)|Niqob]] taqadigan ayollar ham baʼzan politsiya tomonidan bezovta qilinadi<ref name=":56" />. [[Bahoiylik|Bahoi dini]] izdoshlari hukumat amaldorlari tomonidan taʼqib qilinganini xabar qilar, ularning dini tan olinmagan, biroq ular xususiy tarzda ibodat qilishlari mumkin. Yahudiylar va nasroniylarga esa ruxsat etilgan ibodat maskanlarida oʻz dinlarini erkin amalda tutishga izn beriladi<ref name=":56" />.

2017-yil sentabr oyida hukumat musulmon ayollarning musulmon boʻlmagan erkaklarga turmushga chiqishini taqiqlovchi qonunni bekor qildi<ref name=":56" />.

=== Jamiyat kayfiyati ===
Islomdan nasroniylikka oʻtgan konvertlar va ateistlar zoʻravonlik tahdidlari hamda oʻz eʼtiqodini yashirishga majburlovchi ijtimoiy bosimlar haqida xabar berishgan<ref name=":56" /><ref name=TUN2022 />.

=== Hodisalar ===
2017-yil iyunida, [[Ramazon]] davrida, politsiya tunetsiyalik Bizerte shahrida ochiqchasiga ovqatlanib yoki chekuvchi besh nafar shaxsni hibsga olib, odob-axloq qoidalarini buzganlikda ayblab, ularni bir oylik qamoq jazosiga hukm qildi. Ushbu hibslar ularning ozod etilishini talab qilgan namoyishlarga sabab boʻldi. Tunis gubernatori va ichki ishlar vaziri ham bu hibslarni qoraladi<ref name=":56" />.

2017-yil oktyabr oyida hukumat ochiq [[Ateizm|ateist]] tashkilot – [[Tunis Sekulyarizm Kengashi]]ni roʻyxatdan oʻtkazishga ruxsat berdi<ref name=":56" />.

== Uganda ==
{{Yana qarang|Religion in Uganda}}
[[Uganda konstitutsiyasi]] davlat dinini belgilamaslikni, diniy asosda siyosiy partiyalar tuzishni taqiqlashni, eʼtiqod erkinligini kafolatlashni hamda diniy kamsitishni taqiqlashni belgilaydi. Hukumat diniy guruhlarning roʻyxatdan oʻtishini talab qiladi<ref name=UGA2022/>.

Ilgari hukumat oʻz taʼrifiga koʻra „sektalar“ deb hisoblagan diniy guruhlarning faoliyatini cheklagan va ayrim shaxslarni diniy sabablar bilan [[Emlash|emlash]] tadbirlarida ishtirok etmagani uchun hibsga olgan<ref name=":57">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/uganda/|title=US State Dept 2017 report on Uganda}}</ref>.

[[Uganda musulmonlari oliy kengashi]] fikriga koʻra, hukumat davlat xizmatchilarini ishga qabul qilishda musulmonlarni kamsitgan<ref name=":57" />, shuningdek musulmon davlat maktablarida nasroniy oʻqituvchilarni rahbarlikka tayinlagan<ref name=UGA2022 />.

Boshlangʻich maktablarda nasroniylik, islom yoki har ikkala dindan biri boʻyicha taʼlim berish majburiydir<ref name=UGA2022 />; Oʻquvchilarning koʻpchiligi diniy tashkilotlar tomonidan boshqariladigan maktablarda oʻqiydi. Davlat oʻrta maktablarida diniy taʼlim ixtiyoriy hisoblanadi.

=== Hodisalar ===
2016-yil dekabr oyida [[Uganda politsiya kuchlari]] [[Kampala]]dagi ikki [[salafiy]] masjidga reyd uyushtirib, 2016-yil noyabrida musulmon ulamo Shayx [[Mohammed Kigundu]]ni oʻldirishda gumon qilingan 14 kishini hibsga oldi. Gumonlanuvchilar 2017-yil yanvarida ozod qilindi, politsiya rahbariyati esa musulmon jamoasi oldida kechirim soʻrab, notoʻgʻri maʼlumot asosida harakat qilganini tan oldi<ref name=":57" />.

== Zambiya ==
{{Yana qarang|Religion in Zambia}}
[[Zambiya konstitutsiyasi]] [[Zambiya|Zambiyani]] nasroniy davlat deb eʼlon qiladi, biroq bir vaqtning oʻzida diniy erkinlik va vijdon erkinligini ham kafolatlaydi hamda diniy kamsitishni taqiqlaydi<ref name=ZAM2022>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/zambia/|title=US State Dept 2022 report on Zambia}}</ref>.

Avval Zambiyadagi ayrim diniy guruhlar sobiq prezident [[Edgar Lungu]] hukumatini „cherkov va davlat oʻrtasidagi chegarani xira qilish“ hamda nasroniylarga nisbatan diniy tarafkashlikda ayblagan<ref name=":58">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2017-report-on-international-religious-freedom/zambia/|title=US State Dept 2017 report on Zambia}}</ref>. 2017-yilga kelib diniy guruhlar uchun joriy qilingan new roʻyxatdan oʻtish talablari haddan tashqari byurokratik deb baholangan va bu kichik diniy guruhlar uchun qiyinchiliklar tugʻdirib, kamida bir chet ellik xizmatchining mamlakatga kiritilmasligi va birining deportatsiya qilinishiga olib kelgan<ref name=":58" />; 2022-yilga kelib esa yangi guruhlarni roʻyxatdan oʻtkazishda uch yillik moratoriy amal qilib kelayotgani xabar qilingan<ref name=ZAM2022 />.

Diniy guruhlarga xususiy maktablar ochish va oʻz jamoalariga diniy taʼlim berish huquqi berilgan. Davlat barcha maktablarda 1–9-sinflar uchun diniy taʼlimni majburiy qiladi; oʻquvchilar maktab muayyan diniga mansub boʻlmasa, boshqa din boʻyicha taʼlimni soʻrash yoki, agar maktab bunga sharoit yaratolmasa, darsdan voz kechish huquqiga ega. 9-sinfdan keyin diniy taʼlim ixtiyoriy boʻlib, barcha maktablarda ham taklif etilmaydi. Oʻquv dasturi asosan xristian taʼlimiga asoslangan boʻlsa-da, islom, hinduizm va mahalliy anʼanaviy dinlar haqida taqqoslama oʻrganish elementlarini ham oʻz ichiga oladi<ref name=ZAM2022 />.

=== Jamiyat kayfiyati ===
2017 va 2022-yillarda sehrgarlikda gumon qilingan shaxslarga nisbatan bir necha toʻda hujumlari sodir boʻlgan. Bunday hujumlarning qurbonlari odatda keksalar boʻlib, koʻpincha oʻzini oʻzi sud qilish holatlari natijasida zoʻravon oʻlimga duchor boʻlishgan<ref name=":58" /><ref name=ZAM2022 />.

Ilgari ayrim no-nasroniy guruhlar, jumladan [[Bahoiylik|Bahoi dini]] va [[mesian yahudiy]] jamoalari yetakchilari xristian cherkov rahbarlari ular diniy amaliyotini qayta-qayta „shaytoniy“ deb atab, nishonga olayotganidan xavotir bildirganlar<ref name=":58" />.

== Zimbabve ==
{{Yana qarang|Religion in Zimbabwe}}
[[Zimbabve konstitutsiyasi]] diniy kamsitishni taqiqlaydi va [[Zimbabve]]da din erkinligi va diniy amaliyot erkinligini kafolatlaydi<ref name=ZIM2022>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/zimbabwe/|title=US State Dept 2022 report on Zimbabwe}}</ref>.

Hukumat diniy guruhlarning roʻyxatdan oʻtishini talab qilmaydi; biroq maktab yoki tibbiyot muassasalarini yuritayotgan diniy tashkilotlar tegishli vazirliklarda ularni roʻyxatdan oʻtkazishi kerak. Diniy guruhlar, shuningdek ular tomonidan boshqariladigan maktab va tibbiyot muassasalari soliq imtiyozlaridan foydalanishi mumkin<ref name=ZIM2022 />.

2017-yilda Zimbabve hukumati bir necha bor diniy yetakchilarni hibsga olgan va hukumatni tanqid qilayotgani deb baholangan diniy yigʻinlarni toʻxtatgan yoki taqiqlagan<ref name=":59" />. 2022-yilda ham ayrim diniy etakchilar hibsga olinib, jarimaga tortilgan<ref name=ZIM2022 />.

[[Boshlangʻich va oʻrta taʼlim vazirligi]] (MPSE) davlat maktablaridagi oʻquv dasturlarini belgilaydi. Koʻplab davlat boshlangʻich maktablarida asosan xristianlikka yoʻnaltirilgan, biroq boshqa dinlarni ham yoritadigan, diniy bagʻrikenglikni taʼkidlovchi diniy taʼlim darslari majburiy. Boshlangʻich bosqichda bu darslardan voz kechish imkoniyati yoʻq. Oʻquvchilar 14 yoshga kirgach, oʻrta maktablarda oʻz kurslarini tanlashda diniy taʼlimdan voz kechishlari mumkin. Hukumat xususiy maktablardagi diniy taʼlimni tartibga solmaydi, biroq u yerda ishlayotgan direktorlar va oʻqituvchilarni tasdiqlashi shart<ref name=ZIM2022 />.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

[[Turkum:Afrika]]
[[Turkum:Mamlakatlarga ko‘ra diniy erkinlik]]
[[Turkum:*]]