Afroamerikaliklar sahifasining manbasini koʻrish

'''Afroamerikaliklar''' — qora tanli [[AQSh]] fuqarolari yoki koʻpchilik [[afrika]]lik ildizlarga ega fuqarolar<ref>{{Veb manbasi|url=http://vesa.lib.helsinki.fi/cgi-bin2/ysa.pl?h=Afroamerikkalaiset|title=afroamerikkalaiset|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610053234/http://vesa.lib.helsinki.fi/cgi-bin2/ysa.pl?h=afroamerikkalaiset|archivedate=10.6.2007|date=19.2.2009|language=fi}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070610053234/http://vesa.lib.helsinki.fi/cgi-bin2/ysa.pl?h=afroamerikkalaiset |date=2007-06-10 }}</ref>. Qoʻshma Shtatlarda taxminan 42 million afroamerikaliklar yoki aholining 13 foizdan ortigʻi bor va ular Qoʻshma Shtatlardagi ikkinchi yirik etnik ozchilikdir<ref>{{Veb manbasi|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/00000.html|title=People QuickFacts|date=10.3.2001|accessdate=2022-01-16|archivedate=2001-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010310062036/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/00000.html}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20010310062036/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/00000.html |date=2001-03-10 }}</ref>. {{Infobox Millat|group=Afroamerikaliklar|population=42,0 million (2010)|regions=[[Amerika Qo'shma Shtatlari]]|languages=[[ıngliz tili|Ingliz]]|religions=[[Protestantizm]], [[Katoliklik]]}}

Aksariyat afroamerikaliklar [[Gʻarbiy Afrika]] qirgʻoqlaridan Qoʻshma Shtatlarga ijaraga olingan yoki <nowiki>XVII</nowiki> asrdan beri oʻz erlarida ilgari joylashgan Britaniya aholi punktlariga ijaraga olingan qullarning avlodlaridir<ref>{{Veb manbasi|url=http://mumford1.dyndns.org/cen2000/BlackWhite/BlackDiversityReport/black-diversity03.htm|title=The size and regional distribution of the black population|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012170004/http://mumford1.dyndns.org/cen2000/BlackWhite/BlackDiversityReport/black-diversity03.htm|archivedate=12.10.2007|date=9.2.2010|language=en}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20071012170004/http://mumford1.dyndns.org/cen2000/BlackWhite/BlackDiversityReport/black-diversity03.htm |date=2007-10-12 }}</ref>. Qullik 1865-yildagi AQSh fuqarolar urushidan keyin bekor qilingan. 1960-yillardan beri fuqarolik huquqlari harakati afroamerikaliklarning maqomini yaxshilashga va qora tanli aholining oʻziga boʻlgan hurmatini oshirishga harakat qilmoqda. 1960-yillarning eng mashhur qora tanli fuqarolik huquqlari faollari Martin Lyuter King va Malkolm X edi. 2009-2017-yillarda AQSh prezidenti boʻlib ishlagan [[Barack Obama|Barak Obama]] mamlakat kongressida otasi afroamerikalik boʻlib, koʻplab yirik shaharlarda qora tanli meri bor. Afroamerikaliklar <nowiki>XX</nowiki> asr oxirida mashhur AQSh madaniyati va sportida ham muhim rol oʻynagan.

Afroamerikaliklar asosan dinda protestantdir. Ularning shevasi oddiy Amerika ingliz tilidan bir oz farq qiladi.

Afroamerikaliklar uchun eng koʻp ishlatiladigan ism oʻnlab yillar davomida oʻzgargan. Baʼzi qora tanli amerikaliklar oʻzlarini afrikalik deb taʼriflash uchun atama ishlatishni xohlamaydilar, chunki ular oʻzlarini uzoq Afrikaga aloqador deb bilishmaydi, lekin oʻzlarini qora tanli amerikalik deb bilishadi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/02/05/black-or-african-american_n_1255679.html|title=Some Blacks Insist: 'I'm Not African-American'|date=2.5.2012|publisher=Huffington Post}}</ref>.

== Tarix ==
[[Fayl:1670 virginia tobacco slaves.jpg|left|thumb|<nowiki>XVII</nowiki> asr Virjiniya shtatida qullar tamaki mahsulotlarini qayta ishlashadi]]
Birinchi qora tanlilar Amerika qitʼasi kashf etilgandan keyin 1526-yilda ispanlar tomonidan Hispanioladagi Santo-Domingoga qul sifatida olib kelingan va selektsionerlarga sotilgan. Dastlab, bu Karib dengizi orollaridagi mahalliy xalqlarning va Papa Pol III ning butunlay yoʻq qilinishi bilan bogʻliq edi. Afrikadan Janubiy Amerikaga qullarni keng miqyosda olib kirish <nowiki>XVII</nowiki> asrdagi ingliz koloniyalarida boshlangan va 1619-yilda Virjiniya shtatining Jeymstaun shahrida boshlangan<ref>{{kitob manbasi|title=Jamestown Colony: A Political, Social, and Cultural History}}</ref>.
[[Fayl:1963 march on washington.jpg|left|thumb|1963-yilda Vashington yodgorligidan Linkoln yodgorligigacha boʻlgan Vashington ishtirokchilari va rahbarlarining marshlari]]
Barcha insonlarni teng huquqli, teng huquqli va Xudo oldida baxtga intiluvchi deb belgilagan Amerika Qoʻshma Shtatlari Mustaqillik Deklaratsiyasining imzolanishi Qoʻshma Shtatlardagi qullik tugashini anglatmaydi. Hatto qullik asosiy iqtisodiy omil boʻlmagan shimoliy shtatlar ham qullikka qarshi qonunlarni jimgina qabul qildilar. Janubiy shtatlarda qullik taqiqlanmagan. Amerika fuqarolar urushi 1861-yilda qullikni bekor qilishni qoʻllab-quvvatlagan Avraam Linkolnning saylanishi va keyinchalik Amerika Konfederativ Davlatlarining ajralib chiqishi bilan yakunlandi. 1865-yilda janubiy shtatlar magʻlubiyatga uchragach va Ittifoq qayta tiklangandan soʻng, Qoʻshma Shtatlarda qullik taqiqlandi va barcha qullar ozod qilindi, ammo ular yevropalik-amerikaliklar kabi fuqarolik huquqlaridan foydalana olmadilar. Qullarning ozod qilinishiga javoban 1865-yilda Ku Klux Klan tashkil topdi, u terror, zoʻravonlik va linch orqali afroamerikaliklar va diniy ozchiliklarni taʼqib qildi.

Qashshoqlik va diskriminatsiya bilan davomli qarama-qarshilik natijasida 1910-1970-yillar oraligʻida 6 millionga yaqin afroamerikaliklar Oʻrta Gʻarb, Oʻrta Atlantika shtatlari, Yangi Angliya va Kaliforniyaga joylashish uchun janubni tark etishdi, bu Buyuk Migratsiya deb nomlanuvchi. 1896-yildan beri huquqiy teng muomala va kamsitishning istamay siyosati tufayli Afrika-Amerika fuqarolik huquqlari harakati 1950-yillarda Martin Lyuter King tomonidan tashkil etilgan. Maʼlum boʻlishicha, odamlarga yoqadi, Malcolm X va Stokely Carmichael birga ishlagan. Ular boykot, fuqarolik itoatsizligi va zoʻravonliksiz qarshilik kabi siyosiy kurash usullari bilan ishladilar va 1963-yilgi Vashington marshi eng mashhur boʻlgan uyushgan ommaviy norozilik namoyishlari bilan ishladilar.

Vetnam urushi boshlanishi bilan, ayniqsa, kambagʻal afroamerikaliklar ijtimoiy taraqqiyotni orzu qilganliklari uchun Vyetnamga ixtiyoriy ravishda ketishdi. Fuqarolik huquqlari harakati kuchayib, Vetnamda inson huquqlarining buzilishi maʼlum boʻlgach, tobora koʻproq afroamerikaliklar harbiy xizmatdan bosh tortdilar. Eng mashhurlaridan biri Muhammad Ali boʻlib, u shunday degan edi: „Men hech qanday Vetkongga qarshi hech narsam yoʻq; hech bir Vyetkong meni negr deb atamagan“. Ushbu siyosiy bosim tufayli Prezident Lindon B. Jonson 1964-yil 2 iyulda afroamerikaliklarga teng fuqarolik huquqlarini beruvchi Fuqarolik huquqlari toʻgʻrisidagi qonunni imzoladi. Afrika-Amerika fuqarolik huquqlari harakati Malkolm X (1965-yil 21 fevral, [[New York (shahar)|Nyu-York]] shahri) va Martin Lyuter King kichik tomonidan asos solingan. uning qotilliklari soyasida qoldi. (1968-yil 4 aprel, Memfis, Tennessi). Huquqiy tenglik va 2008-yilda Barak Obamaning Qoʻshma Shtatlarning birinchi qora tanli prezidenti etib saylanishidan qatʼi nazar, kundalik hayotda kamsitish bugungi kungacha davom etmoqda.

== Demografiya ==
[[Fayl:New 2000 black percent.gif|thumb|330x330px|[[Fayl:African American by state in the USA in 2010.svg|thumb|330x330px|2010-yilda shtat boʻyicha oʻzini oʻzi tan olgan afroamerikaliklarning ulushi:{{Legend|#D5E5FF|2% dan kam}}{{Legend|#AACCFF|2–5%}}{{Legend|#80B3FF|5–10%}}{{Legend|#5599FF|10–15%}}{{Legend|#2A7FFF|15–20%}}{{Legend|#0066FF|20–25%}}{{Legend|#0055D4|25–30%}}{{Legend|#0044AA|30–35%}}{{Legend|#003380|35–40%}}]]]]
{| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;"
|+Amerika Qoʻshma Shtatlardagi afroamerikaliklar<ref>Hierdie tabel gee die Afro-Amerikaanse bevolking in die Verenigde State van Amerika met verloop van tyd, gebaseer op VS-sensussyfers. (Nommers tussen 1920 en 2000 is gebaseer op Amerikaanse sensussyfers soos gegee deur die ''Time Almanac'' van 2005, bl. 377.)</ref>.
! bgcolor="#ececec" |Hudud
| bgcolor="#ececec" |mutlaq raqam
| bgcolor="#ececec" |Umuman olganda afroamerikaliklar guruhining ulushi
|-
|
|19&nbsp;528&nbsp;231
|53,6 %
|-
|
|6&nbsp;838&nbsp;669
|18,8 %
|-
|
|6&nbsp;556&nbsp;909
|18,0 %
|-
|
|3&nbsp;495&nbsp;625
|9,6 %
|}
{| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;"
|+Amerika Qoʻshma Shtatlardagi afroamerikaliklar
!Yil
!raqam
!jami aholining ulushi
!% oʻzgarish (10 yil)
!qullar
!qullik ulushi
|-
|1790
|757&nbsp;208
|19,3 % (eng yuqori)
|&nbsp;-
|697&nbsp;681
|92 %
|-
|1800
|1&nbsp;002&nbsp;037
|18,9 %
|32,3 %
|893&nbsp;602
|89 %
|-
|1810
|1&nbsp;377&nbsp;808
|19,0 %
|37,5 %
|1&nbsp;191&nbsp;362
|86 %
|-
|1820
|1&nbsp;771&nbsp;656
|18,4 %
|28,6 %
|1&nbsp;538&nbsp;022
|87 %
|-
|1830
|2&nbsp;328&nbsp;642
|18,1 %
|31,4 %
|2&nbsp;009&nbsp;043
|86 %
|-
|1840
|2&nbsp;873&nbsp;648
|16,8 %
|23,4 %
|2&nbsp;487&nbsp;355
|87 %
|-
|1850
|3&nbsp;638&nbsp;808
|15,7 %
|26,6 %
|3&nbsp;204&nbsp;287
|88 %
|-
|1860
|4&nbsp;441&nbsp;830
|14,1 %
|22,1 %
|3&nbsp;953&nbsp;731
|89 %
|-
|1870
|4&nbsp;880&nbsp;009
|12,7 %
|9,9 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|-
|1880
|6&nbsp;580&nbsp;793
|13,1 %
|34,9 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|-
|1890
|7&nbsp;488&nbsp;788
|11,9 %
|13,8 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|-
|1900
|8&nbsp;833&nbsp;994
|11,6 %
|18,0 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|-
|1910
|9&nbsp;827&nbsp;763
|10,7 %
|11,2 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|-
|1920
|10,5 million
|9,9 %
|6,8 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|-
|1930
|11,9 million
|9,7 % (eng past)
|13 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|-
|1940
|12,9 million
|9,8 %
|8,4 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|-
|1950
|15,0 million
|10,0 %
|16 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|-
|1960
|18,9 million
|10,5 %
|26 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|-
|1970
|22,6 million
|11,1 %
|20 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|-
|1980
|26,5 million
|11,7 %
|17 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|-
|1990
|30,0 million
|12,1 %
|13 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|-
|2000
|34,6 million
|12,3 %
|15 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|-
|2010
|38,9 million
|12,6 %
|12 %
|&nbsp;-
|&nbsp;-
|}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{Commons turkum|African Americans}}

{{Portal|AQSh}}

[[Turkum:Amerika Qoʻshma Shtatlari loyihasi maqolalari]]