Əhməd Cavad

Аҳмад Жавод (Жавод Маҳаммадали ўғли Охундзода, 5 Май, 1892, Ашағи Сейфали, Шамкир тумани – 12-октябр, 1937, Боку) – Озарбайжон адабиётининг атоқли намояндаси, милли мадҳиясининг муаллифи, истиқлол шоири, таржимон, атоқли педагог ва жамоат арбоби, профессор (1933).

Аҳмад Жавод
Асл исми	озарбайжонча: Əҳмəд Cавад
Таваллуди	5-май 1892-йил Ашағи Сейфали, Шамкир раёни, Озарбайжон
Вафоти	9-декабр 1937-йил(1937-12-09) (45 ёшда) Боку, Озарбайжон ССР, СССР
Йўналиш	шоир, таржимон, редактор

Озарбайжон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019-йил 7-майдаги 211-сон қарорига асосан, Аҳмад Жавад асарлари Озарбайжон Республикасида давлат товарлари деб эълон қилинган муаллифлар рўйхатига киритилди.

Ҳаёти

Ҳаётининг илк йиллари ва таълим

Аҳмад Жавод ёшлик йилларида

Аҳмад Жавод 5 йил 1892-майда Ганжа вилоятининг Шамкир туманидаги Сейфали қишлоғида руҳоний оиласида туғилган. А. Жаводнинг оилавий мансублиги, бир томондан, Эрон, Жанубий Озарбайжон, бошқа томондан – Грузия билан боғлиқ. Шоирнинг отаси, Охунд Муҳаммадали, Шамкир округида маълумоти билан танилган, ўзи ҳам Ганжабасар туманидаги руҳоний оилада ўсган. Унинг аждодлари савдогар ва зиёли муҳит билан боғлиқ эди. Жаводнинг ота тарафдан бобоси Жанубий Озарбайжондан бўлиб, Арабистонга бориб ўқиган ва қайтиб келган. У умрининг охиригача Ганжада яшади. А. Жавод онаси Яхши хоним халқ адабиётининг билимдони бўлган.

Шоирнинг отаси вафот этган сана қатор манбаларда турлича кўрсатилган. Академик Б. Набиевнинг „Аҳмад Жавод“ китобида 1897 йил, тадқиқотчи Н. Алакбарлининг „Уч бутоқ“ китобида 1898-йил, Р. Салманлининг „Аҳмад Жаводнинг ижодий йўли“ ва „Аҳмад Жавод“ Сен бўласан, гулистон" китобида эса 1900 йил кўрсатилган. Шоирнинг отаси Маммадали Охундзода Ганжадаги қор бўронига дуч келади. Ушбу бўронда у қаттиқ шамоллайди ва бироздан кейин вафот этади. Шоирнинг онаси Яхши хоним 1938 йилда вафот этади.

Жавод биринчи таълимни уч йил давомида қишлоқда, мулла ҳузурида олиб, араб ва форс тилларини чуқур ўрганган. Бу унинг Шамкирдаги биринчи ва охирги таълими эди. Етти ёшида Қуръон ўқий олар, кўп сураларни ёд олганди. Бироқ отаси вафотидан сўнг онаси Яхши хоним Жаводни олиб, Ганжага – аввалги эридан бўлган фарзандлари ёнига кетади. Жаводнинг Ганжага биринчи ташрифи 1906 йилга тўғри келади. Ушбу сана шоирнинг биринчи биографик шеърларидан бирида, 1908 йил 9-сентябрда ёзилган „Ганжага келдим“ шеърида учрайди. Шоирнинг онаси гилам устахонасида ишлайди, Зарраби кўчасидаги квартирани, илгари Али Рзаев уйи сифатида танилган бинода ўғли Жавод билан ижарада яшайди.

Шаҳар бозорида темирчилик қилган Жаводнинг ўгай ака-укалари Масим ва Гулу бу оиланинг яқин қариндоши Ҳусайн оға ёрдамида 1906-йилда Жавадни Шоҳ Аббос масжиди қошидаги Елизаветпол (Ганжа) мусулмон диний Семинариясида ўқийга жойлайдилар. Семинарияда аъло баҳоларга ўқигани учун „Хайрия“ жамияти унга етти динор олтин миқдорида ойлик стипендия ажратади. У ерда унга Абдулло Сур, Ҳусайн Жовид, Идрис Охундзода (Микоил Мушфиқининг умр йўлдоши Дилбар Охундзоданинг амакиси) каби машҳур зиёлилар устозлик қилади. Жаводнинг ривожланишида Туркиядан Ганжага келган Савод Жавод (туркиялик Аҳмад Жаводнинг укаси) исмли устоз катта рол ўйнаган. Шеър қоидаларини С.Жавод ўргатди деб айтиш мумкин. Ўз қалам тажрибаларини ҳали семинария талабаси бўлган даврида бошлаган Аҳмад Жавод илк шеърлари билан баъзи устозларининг эътиборини тортди. Шундай қилиб, 1910-йилда Жаводнинг ўқитувчиси А. Тофиқ А. Шоиққа йўллаган мактубида шундай ёзган:

Талабаларим орасида Жавод исмли ёш шоир бор. Менга ўқиб берган илк манзумалари келажакка катта умид бағишлайди. Лисони оддий ва жуда чиройли.

Профессор Жалол Қосимов ўз тадқиқотларида шуни кўрсатадики, А. Сур талабаси ёш ёзувчи А. Жаводни нафақат шоирлари дўстлари орасида, балки кенгроқ доирада тарғиб қилиб, таниқли шарқшунос олим, дўсти Гордиевскийга йўллаган мактубларидан бирида Жаводнинг ижодига катта умид боғлаганини ва ғурур ҳис этганини билдиради. А. Жавод олти йил семинарияда ўқиди ва 1912 йилда битирди. 27 Май 1912-йилда А. Жаводга тақдим этилган гувоҳномада Жавод Охундзода семинарияни 10 та фан: „Илоҳиёт“, „Қуръон ўқиш“, „Рус тили“, „Татар (озарбайжон) тили“, „Араб тили“, „Форс тили“, „Тарих“, „География“, „Табиацҳунослик“ ва „Гигиена“ фанларидан аъло баҳоларга битирган. У учта фандан – „Геометрия“, „Алжабр“ ва „Математика“дан тўрт ярим олган. Филология фанлари номзоди Н. Қахрамонов мақоласида А. Жаводнинг „Эронда таълим олган“ дея кўрсатади.(„Шоир ва таржимон“, „Адабиёт ва санъат“, 20-сентябр 1985-йил). Аммо бошқа манбаларда буни тасдиқловчи бирон бир факт йўқ.

1913-йилда Ганжада кавказлик Шайхулисломи Муҳаммад Пишнамоззодага имтиҳон топширгач, шоир „Туркий ва форсий тилларнинг шарафли муаллими“ унвонига сазовор бўлди. Ганжадаги биринчи расмий ўқитувчи сифатида у қизлар мактабида дарс беришни бошлайди.

Ижоди

Шоир илк бор Ганжада ўқиш даврида шеъриятга қизиқиш уйғонди, 1910-йилдан бошлаб у турли газета ва журналларда лирик шеърлар ва танқидий мақолалари билан кўрина бошлади. Унинг бу даврда ёзган намуналари асосан арабча-форсча сўзларга бой ғазал ва қитъалардан иборат. Шоир аруз вазнидан фақат ижодининг дастлабки йилларидагина фойдаланган. „Уял“, „Муаллим“ шеърлари унинг илк қалам тажрибаларидир. А. Жаводнинг архивида „Фалак дил кабоб…“ номли 34 саҳифалик бир қўлёзмаси сақланади. Шоир бу шеърлар тўпламининг кўп қисмини мадрасада ўқиган даврида ёзган. Уларнинг кўпчилиги арабча-форсча сўзлар, уларнинг таркиблари билан тўла. Бу шеърлар мумтоз рубоий, ғазал шаклларида ёзилган. Улар орасида нисбатан халқ тили, ошиқ (бахши) ижодига асосланган намуналар ҳам мавжуд.

Бир неча йил ўтгач, бу услубдаги шеърлар билан адабиётга келган Аҳмад Жавод шеъриятининг тили соддалашди. Унинг 1913-йилда ёзилган „Тилимиз“ шеъри бунга мисолдир. Шоир бу шеърида тил софлигини сақлаш билан боғлиқ масалаларга тўхталиб, унга ўзининг аниқ муносабатини билдирган. У сунъий равишда тилни ёт элементлар, бегона сўзлар билан тўлдирганларга қарши чиққанди.

Тилимизга қаранг, нелар кўринур:

Ўқиб англаб етмоқ ёзмоқдан қийин.

Ёзғувчи ўйламай ёзса-да, кейин,

Ўқувчи беш-ўн кун ўйлашга мажбур.

Ки, англасин бу сўз арабми, форсми?

Барча шеърий шакллардан шоир қўшма (жуфт қофияли шеър шакли)га ва баяти (сўз ўйинили тўртлик, туюқ)га устунлик берган. А. Жавод ижодида реалистик асарлар ҳам учрайди. Яъни, романтик услуб билан реалистик услуб параллел равишда ривожланди. „Баҳорим, кел!“, „Тушимга кирмишдинг“, „Севги жондан айрилмас“ ва бошқа шеърлари, шунингдек, ошиқ шеърларига назира каби ёзилган шеърлардан „Саҳар-саҳар“, „Бўлмас“ шеърлари эътиборни кўпроқ тортади.

1912-йилда Жавод Ганжа мадрасасида ўқиётганида устози Абдулла Сур вафот этади. Унинг дафн маросимидаги чиқишлар ўша йилнинг 17-май куни „Иқбол“ газетасида чоп этилган. Эълон қилинган шеърлар орасида Аҳмад Жаводнинг устозига бағишланган шеъри ҳам бор эди. Бу ҳақда Ҳ. Жовид „Иқбол“ газетасида шундай ёзган:

... ёш ва нажиб шоиримиз Жавод Афанди ҳазин ва оҳангдор тарзда ёзилган гўзал ва аччиқ шеърини айта бошлади.

Ҳ.Жовид А. Жаводнинг 26 мисрали бу шеърини тўлиқлигича ўз мақоласида эълон қилган. Агар бу шеърни эътибордан четда қолдирсак, шоирнинг илк маълум босма асари 1913-йилда „Шалола“ ҳафталик ижтимоий-сиёсий ва илмий-адабий журналининг 18-сонида чоп этилган „Мудҳиш тушунчаларим“ шеъридир. Бу журналнинг муҳаррири Ҳ. Сабрибекзода мазкур шеърни кескин танқид қилган. А. Жавод ҳам „Иқбол“ газетасининг 1913 йил, 19-20-сонларида „Шалола“ муҳаррири Сабрибекзодага жавоб" мақоласини эълон қилган.

А.Жаводнинг инқилобдан олдинги матбуотда эълон қилинган асарларида одамлар дўстлик, биродарлик ва бирликка чақирилади. Масалан, 1911 йилда унинг „Бир-биримизни севайлик“ мақоласи „Мактаб“ журналида эълон қилинди. Шоирнинг „Мактаб“ журналида чоп этилган болаларга аталган шеърлари ҳам эътиборга лойиқдир.

Илк шеър китоби

Аҳмад Жаводнинг биринчи шеърий китоби „Қўшма“ 1916 йилда Бокуда, „Очиқ сўз“ босмахонасида чоп этилган. Китоб нашр этилган пайтда шоир Батумида эди. Бу китобдада тўпланган шеърлар муаллифнинг алоҳида газета ва журналларда босилган асарларидир. Шеърлар аввалданоқ шундай машҳурликка эришдики, уларни тўплам шаклида доктор Хусравбек Султонов шахсида „Жамияти хайрия“ чоп этди. Жавод бу воқеа ҳақида бир йил ўтгач хабар топган ва унинг Бокуга юборган „Ташаккур“ номли мактуби Муҳаммад Амин Расулзода муҳаррирлик қилган „Очиқ сўз“ газетасининг 1917 йил 24-май сонида эълон қилинди. Мактубда шундай дейилган:

Шеърларимни „Қўшма“ номли китобча шаклида чоп этишда маънавий ва моддий ёрдам кўрсатган Боку мусулмонлари хайрия жамияти вакили доктор Х.Султоновга муборак газетангиз орқали самимий ташаккуримни билдиришингизни илтимос қиламан.

Китобда шоир ижодининг деярли ўн йиллигини қамраб олган давр ҳақида аниқ тасаввур яралади. Шоир ижодининг дастлабки йиллариданоқ кичик ва мактаб ёшидаги болалар учун ажойиб асарлар ёзди. „Болаларим“ шеъри айнан болаларга хитобан ёзилган ва „Қўшма“шеърлар китобида нашр этилган. Ушбу китобда шоир асосан 1912-1916-йилларда ёзган қўшмалар тўпланган. „Қўшма“ Туркияда ҳам ижобий қабул қилинди. Озарбайжон Маориф Ишлари иттифоқига ёзган аризада шоир шуларни маълум қилган:

1916-йилда "Қўшма" номли 1-шеърий тўпламим нашр этилди. Шеърда танлаган усулим Озарбайжон ва эҳтимол туркий мамлакатларда янгилик сифатида қабул қилинган бўлса ажаб эмас...

Бу асарларнинг янгилиги шундан иборат эдики, уларнинг айримлари айнан қўшма шаклида эканлиги, содда халқ тилида ёзилгани эди.

Ҳарбий фаолияти

Болқон урушида

1912 йилда Болқон ярим ороли атрофида Усмонли Туркиясига қарши уруш бошланганда, асосан озарбайжонлардан иборат махсус Кавказ кўнгилли отряди фронтга борди, у Туркия томонида болгарларга қарши ҳарбий операцияларда қатнашди. Бу кўнгилли отряд таркибида Аҳмад Жавод билан ақида дўстлари И.Охундзода, Исо Ализода, Али Асадулла ҳам иштирок этган. Ўша пайтда Жавод 20 ёшда эди. Аҳмад Жаводнинг Болқон урушидаги иштироки ҳақида Ҳусайн Бойқаро (Озарбайжон тадқиқотчиси, публисист) „Озарбайжон мустақиллиги учун кураш тарихи“ номли китобида шундай ёзган:

Аҳмад Жавод... турк халқи дардларидан дардланиб, қувончларидан қувонади.

Аҳмад Жавод 1912-1913-йилларда Болқон урушида қатнашган.

Биринчи Жаҳон урушида иштироки

Уруш даврида иш фаолияти ва ижоди

Адабиётга романтик шоир сифатида кириб келган Аҳмад Жаводнинг Биринчи жаҳон урушида иштирок этиши боис унда реализм ва реалистик образларга мойиллик кучайди. Ниҳоят, реализм унинг ижодида етакчи мавқега эга бўлди, кейинги йилларда у асосан ўз асарларини реалистик услубда ёзди. Аҳмад Жавод уруш даврида ёзган мақолаларини Боку матбуотида эълон қилган. Шоир Бокуда чоп этиладиган кўплаб газеталарда махсус мухбир бўлиб хизмат қилган. Жаводнинг нутқ ва мақолалари асосан „Иқбол“, „Янги Иқбол“, „Шалола“, „Очиқ сўз“, „Озарбайжон“, „Маориф ва маданият“, „Ари“, „Маориф ишчиси“ каби матбуот органлари билан боғлиқ эди. Бу даврда унинг ижодида баяти ва публисистика билан бир қаторда янгиликлар, репортажлар, очерклар, фелетонлар, ҳужжатли ҳикоялар ва бошқа насрий намуналар яратиш тенденцияси кучайди. У тарихий эсселар, этнографик этюдлар, маълумот характеридаги мақолалари, хотиралар, мемуар асарлар ёзган. 1914-йилдан „Очиқ сўз“газетасида мухбир бўлиб ишлаган.

Унинг асарларининг нашр этилишида „Очиқ сўз“ газетаси муҳаррири Муҳаммад Амин А.Расулзода ёрдам кўрсатарди. Бу газетада унинг кўплаб қизиқарли асарлари, журналистик мақолалари, шеърлари чоп этилган. „Очиқ сўз“ газетаси „Мусавот“ партиясининг органи бўлиб, ака-ука Муҳаммад Амин Расулзода ва Муҳаммад Али Расулзода бошчилигида чоп этиларди. Муҳаммад Амин Расулзода билан алоҳида яқинлик, унинг миллий идеалларга боғлиқлиги Аҳмад Жаводни ушбу газетага олиб келди, уни энг фаол мухбирлардан бирига айлантирди.

Уруш даврида Аҳмад Жавод амалий фаолият, хайрия, жабрдийдаларга ёрдам кўрсатиш билан шуғулланиб, шу мавзуда турли мақолалар ёзиш билан бирга, шеър ёзишни давом эттирди. Бу шеърларнинг кўпчилиги уруш фожиалари, халқ ҳаёти мавзуларида бўлган. Унинг „Шеъримга“ (1913), „Уруш жабрдийдаларига“, „Имдод“, „Кўрганларим“, „Умидимга“, „Дардим“ (1917, март, Чагва), „Йироқ“, „Оқшомлар“ (1916, Гудауд), „Май“ (1916, Сухуми), „Шаҳид асир“, „Қаерликсан?…“ (1916, Батуми), „Уйғон“, „Бечора“, „Куропаткинга“ (1917, Чагва), „Ошиқ дарди“ (1919, Кутаиси), „Бешик“ (1917, июл, Чагва), „Уф, бу йўл“ ва бошқалар ана шундай асарлардандир.

Шоирнинг „Мотам туркуси“ шеъри амалга ошмаган „Саодат“ ўқитувчилар тўплами учун юборилган. Шунга қарамай, марсия мазмунидаги шеъри четда қолмади, у „Иқбол“ газетасида 1915 йил 24-март сонида нашр этилди. Хат шаклида ёзилган етти банддан иборат „Кўрганларим“ шеъри ҳам айни мазмунга эга. Шоирнинг „Оқшомлар“ шеъри биринчи марта „Очиқ сўз“ газетасининг 1916 йил 6-апрел сонида босилган. „Оқшомлар“ шеъри ҳам худди шу мазмунга эга. Аҳмад Жаводнинг „Очиқ сўз“ газетасидаги 4-июл 1917-йилдаги яна бир мақоласидан маълумки, ўша йилларда Риза ва Трабзон вилоятларида ҳам бўлган.

1916-йилда шоирнинг „Икки душман“ ҳикояси „Очиқ сўз“ газетасида босилди. Ушбу насрий асар унинг биринчи қисқа ҳикояси бўлди. Уруш пайтида ёзилган „Икки душман“ ҳикояси инсоний, олий туйғуларни тарғиб қилиш нуқтаи назаридан қизиқарлидир. Фронт ортида танишган усмонли ва рус аскарининг меҳрибонлиги ва самимийлигини ўзи мансуб бўлган миллатларнинг қалби поклиги ва сахийлиги билан ҳам боғлаган Аҳмад Жавод ўз ҳикоясини А.Ҳусайнзоданинг машҳур „Ҳайрат“ ёки „Бир малакнинг одамларга хитоби“ шеъри билан тугатади.

Озарбайжон ёзувчи ва шоирларининг 1917 йилда Бокуда „Жамияти хайрия“ рукни остида Туркиянинг биринчи жаҳон урушида чеккан мусибатлари мавзусида ёзган шеърлари, ҳикоя ва мақолалари „Қардош кўмаги“ китобида тўпланган. Бу китобда Муҳаммад Амин Расулзода, Ҳ. Жовид, А. Шоиқ, А. Саҳҳат, Ф. Кўчарли , А. Ҳақвердиев, М. С. Ордубади, Маммад Юсиф Жафаров, Хусрав бей Султонов, Ж. Жабборли ва бошқа муаллифлар (жами 37нафар) асарларини ўз ичига олади. А. Жаводнинг „Худа қабул нака“ ҳикояси („Оллоҳ қабул этмасин“) ва „Бечора“ шеъри ҳам тўпламга киритилган асарлар сирасидадир. Журналистик услубдаги „Худа қобул нака“ қиссаси Жавод гувоҳ бўлган воқеа асосида ёзилган. „Қардош кўмаги“ китоби ҳарзодаларга ёрдам чақириғига хос бўлгани сабаб рағбат билан қабул қилинди. Озарбайжон адабиётининг таниқли тадқиқотчиси, профессор Явуз Акпинар ушбу китоб ҳақида ёзади:

Бу аллақачон тарихга „Қардош кўмаги“ каби кирган, биринчи Жаҳон урушида Кавказ фронтида катта қийинчиликларга дуч келган, руслар ва арманлар зулмига дуч келган фуқароларимизга Озарбайжон туркларининг раҳм-шафқат қўлини узатганидир.

Шоирнинг „Иқбол“ газетасининг 1917-йил 15-майдаги 16-сонида чоп этилган „Май“ номли шеъри А. Жаводнинг танланган асарларининг биринчи жилдида „Имдод“ номи остида босилган. Ушбу иккита вариант ўртасида баъзи фарқлар мавжуд. 1915-йилда Карс ва Эрзурум ҳудудлари рус армияси томонидан ишғол қилинганида, 1915-йил 22-мартда Жавод „Кўрганларим“ шеърини ёзди. 10-йиллар бошида Жавод изланишларида Яратганга мурожаат билан ёзилган „Муножот“ номли алоҳида асар ҳам бор. Аҳмад Жавод нега урушга келганини „Ҳайҳот!“ шеърида баён этган. Шоир бу шеърни Ардахонда ёзган. Шеър „Янги Иқбол“ газетасининг 1915-йил 15-майдаги сонида „Ардахон-Жавод“ имзоси билан чоп этилган. Шоир 1915-16-йилларда ёзган шеърларида айниқса туркий халқлар бошига тушган фалокатларни тасвирлаган.

1914-1917-йилларда Аҳмад Жавод Ажаристонда қишлоқма-қишлоқ кезиб, мухбир бўлиб ишлаган, бу ердаги ижтимоий-сиёсий вазият ҳақида „Иқбол“, „Янги Иқбол“, асосан „Очиқ сўз“ газеталарига туркум мақолалар юборган. Ушбу мақолалардан бири „Ажара мактублари“ „Очиқ сўз“ газетасида 1916-йилнинг 3-ноябр, 14-декабр, 15-декабр, 30-декабр ва 25-март сонларида эълон қилинди. „Ажара мактублари“ бадиий ва журналистик услубдаги бешта туркум мақолалардан иборат. Мактубларда Туркия-Грузия-Ажария муносабатлари, Озарбайжон вакилларининг фаолияти, Бокунинг ёрдами, Ажаристон тарихи, табиати, халқнинг турмуш тарзи, урф-одатлари ва анъаналари, Туркияга таяниши, тил, дин, мактаб, таълим ва бошқа масалалар ёритилган. Ажаристоннинг савдо-иқтисодий ҳаёти ҳақида сўз кетганда, Жавод бу ердаги уйлар ҳам „Турк услубидаги меъморчиликгига хос қурилганини“, ажарларнинг кийимлари „Анадолу қиёфасининг нозик шакли“ эканлигини қайд этади.

Умуман олганда, шоир-публицистнинг „Ажар мактублари“, „Ажарда тил“, „Лазларга ёрдам“, „Сухуми йўлида“, „Риза ва Трабзон жабрдийдалари“, „Батуми мусулмонлар бирлиги жамиятидан“, „Карс ходимлари ижодидан“, „Грузин матбуоти ва Ажара“ каби кўплаб мақола ва мухбир мактубларида маҳаллий туркий халқ ва ажар халқларининг ўтмиши, бугунги аҳволи ҳақида жуда қимматли тарихий, этнографик маълумотлар, материаллар мавжуд. Аҳмад Жаводнинг 5-декабр куни Батумига келиши ҳақидаги маълумотлар „Очиқ сўз“ газетасининг 20-декабр 1915-йилдаги сонида эълон қилинган. Филология фанлари доктори Али Саладдин ўз тадқиқотлари асосида Жавод Ажаристоннинг 50 та қишлоғида бўлиб, 6671 кишига ёрдам кўрсатганини кўрсатади.

Али Саладдин „Аҳмад Жавод“ китобида 1915-йилда „Янги Иқбол“ ва „Очиқ сўз“ газеталари ўз саҳифаларида Аҳмад Жаводнинг икки хабарини босганлигини қайд этади. Биринчи янгилик „бизнинг мухбиримиз Батумидан ёзади“ сарлавҳаси остида нашр этилган. У ерда шундай дейилади:

Боку хайрия жамияти томонидан Батуми яқинида мусулмон динидаги грузин уруш жабрдийдаларига ёрдам бериш учун юборилган доктор Хусрав бек Тбилисига етиб келди... Икки кундан кейин унинг ўринбосарлари Рза Заки ва Жавод Охундзода афандилар Тбилисига келишди...

Иккинчи хабарда Жаводнинг „Ажария мактублари“ ҳақида маълумотда шундай ёзилган:

30-октабр куни Жавод имзоси билан эълон қилинган ушбу катта хат биринчи Жаҳон уруши муносабати билан Кавказ фронти бўйлаб урушдан зарар кўрганларга Боку ва бошқа шаҳарлардан хайр-эҳсон ва ҳар турдаги ёрдам ҳақида сўз боради.

Афина Маммадли ўзининг „Аҳмад Жавод ва Туркия“ китобида Аҳмад Жаводнинг „Карс делегацияси қилган ишлар“ номли мақоласидан шу йилнинг март ойида у аллақачон Карсда эканлиги маълум бўлади. Бу ҳақда „Янги Иқбол“ газетаси шундай хабар берган:

Бокунинг „Жамияти хайрия“си томонидан Батуми атрофида мусулмон динида бўлган, урушда жабрланган грузинларга ёрдам бериш учун юборилган доктор Хусрав бек Тбилисига етиб келди. Икки кундан кейин унинг ўринбосарлари Рза Заки ва Жавод Охундзода Афанди Тбилисига келишди.

А.Жаводнинг 1915-йилда „Очиқ сўз“ газетасида чоп этилган „Ажара мактублари“ мақоласидан маълумки, шу йилнинг 30-октябрида Аҳмад Жавод ва шериклари Батумида ўз фаолиятини бошлаган. Жавод Охундзода Артвинда ҳам бўлгани ва бу ерда уруш қурбонларига ёрдам уюштиргани ҳам ушбу мақоладан аён бўлади.

Аҳмад Жаводнинг „Ж“ имзоси билан „Карс ходимлари қилган ишлари ҳақда бизнинг махсус мухбиримиздан“ мақоласи „Иқбол“ газетасида 14 йил 1915-апрелда эълон қилинган. Жавод ўзининг „Карс делегацияси қилган ишлар“ сарлавҳали мақоласида „Жамияти хайрия“нинг Карс, Ардахон, Сўғанлиқ, Хуросон, Сариқамиш шаҳарларида қилган хайриячилик ва ёрдам ҳақида сўз юритади. У бу ерда аҳоли бошига тушган фалокатлар айтилганидан ва тасаввур қилинганидан бир неча баробар катта эканлигини билдиради. Мақолада Жавод ва шериклари фақатгина уруш жабрдийдаларига улар жойлашган маконларда моддий ва хайрия ёрдамини кўрсатиш билан кифояланмагани кўрсатилган. Улар бу қочқинларни иложи борича тинч ва осойишта яшаш мумкин бўлган жойларга кўчиришга ҳаракат қилишган. Карсдаги урушдан зарар кўрганлар кўпи Боку ва Ганжада жойлаштирилганди. Бу ҳақда мазкур мақолада шундай дейилади:

Ҳукумат (Россия ҳукумати) вакилларимизга ҳалокат жойида бошпанасиз қолган 6500 мусулмонни Ганжанинг Боку шаҳрига жўнатишга рухсат берди.

„Лазларга ёрдам бериш“ мақоласида муаллиф Ажара билан „Ҳамҳудуд“ территорияда яшовчи лазлар ҳақида ёзган:

Тарих бизга, жасур қавм сифатида, лазларнинг жасорати турклар тарихида жуда катта рол ўйнаганини кўрсатади. Уларнинг буюк фазилатларидан бири садоқатдир. Туркия қўлида бўлган пайтларда майда миллат сифатида бундай исён ва қўзғолонларига дуч келмаганликлари учун кўплаб қўзғолонлар „лаз“ кучи билан бостирилди.

Ушбу мақола шуни кўрсатадики, лазлар туркларга ҳам географик, ҳам маънавий жиҳатдан яқин ва қадрдондир. Аҳмад Жаводнинг 1915-йил 23-декабрда „очиқ сўз“ газетасида „Батуми вилоятининг текширув комиссияси бизнинг махсус мухбиримиздан“ сарлавҳаси остида нашр этилган мақоласи у яшаган ва ишлаган минтақадаги тарихий, сиёсий ва ижтимоий воқеаларни акс эттиради. „Риза ва Трабзондаги офат қурбонлари“ мақоласидан ҳам маълум бўлишича, Жавод уларга „Жамияти хайрия“ орқали ёрдам берган. Шоирнинг „Очиқ сўз“ газетасининг 1916-йил 1-августда чоп этилган „Сухуми йўлида“ мақоласида шундай қайдлар бор:

Хизмат мени Сухуми туманининг қора денгиз соҳилига келишга мажбур қилди. Туркиянинг Батумига ҳужуми пайтида, Батумнинг исломий аҳолиси мустаҳкам ҳудуддан ҳайдаб чиқарилганда, Батуми ва Батуми атрофидаги қишлоқлар аҳолиси қочди. Улардан баъзилари яна Сухуми туманига муҳожир сифатида келишди. Мазлум ҳолдаги 400 га яқин бу бечораларга ҳеч қандай ёрдам берилмади, миллий ёки йўқ. Улардан айримларининг илтимоси билан „Жамияти хайрия“ вакили Хусрав бек мени Сухуми туманига текширув учун юборди. Шу кунларда биз уларга пул бериш учун бу ерга келдик.

Аҳмад Жавод қаламидан чиққан мақолаларда ўша даврнинг кўплаб долзарб масалалари ўз аксини топган. Унинг „Сухуми йўлидан“ деб аталган йўл қайдлари, „Ажаристондаги воқеа муносабати билан“ Миллий муносабатлар ҳақидаги репортажи, „Янглиш хабар муносабати билан“ номли туркий халқлар учун мактаб очиш муаммоси ҳақидаги муаллим ва педагог мулоҳазалари, „Грузия матбуоти ва Ажара“ мақоласидаги икки қўшни халқ ўртасидаги муносабатлар, „Батумидаги мусулмонлар митинги“ пайтида мусулмонлар томонидан ҳукумат олдида кўтарилган муаммоларни ҳал қилиш учун илгари сурилган талаблар, „Трабзон жабрдийдалари“даги рус ва турк халқларининг курашида грузинлар ва арманлар мавқеи, „Юқори Ажардаги Жомеи-Шарифнинг тантанали очилиши“ мақоласида Озарбайжон турклари томонидан ажарлар учун масжид очилиши, „Оружлуг“ (Рўзадорлик) да ифодаланган миллий байрам, „Лазларга ёрдам“ асари ва бошқаларда „Жамияти хайрия“ вакиллари томонидан бажарилган ишлар тавсифлари яққол акс эттирилган.

1914-1918-йиллардаги биринчи Жаҳон уруши даврида Аҳмад Жавод Батумида мунтазам равишда кечки курсларда дарс берган, янги ташкил этилган мактабларда „Намуна дарси“ ўтган, ўқитувчиларни янги методик кўрсатмалар билан бойитган. У шогирдлари ёрдамида маҳаллий аҳолидан фолклор намуналарини, жумладан баятиларни тўплаб, ўзи баяти шаклида шеърлар ёзган. „Иқбол“ газетасининг 1914 йил 30-апрелдаги сонида Жаваднинг „Бизнинг янги авлод ижтимоий яраларимиз“ мақоласи нашр этилди. Ушбу мақолада Озарбайжонда мактаблар, ўқитувчилар ва ўқувчиларнинг аянчли аҳволи акс этган. „Иқбол“ газетасининг 1914-йил сентябр сонларидан бирида А. Жаводнинг „Ганжадан“ сарлавҳали мақоласини эълон қилинди. Мақола Исмоил Мирза Гаспиринскийга бағишланганди. Жавод бутун умр туркий элларига саёҳат қилиб, кўп жойларда мактаблар ташкил этиш, болалар уйлари очиш борасида катта тадбирларни амалга оширди. Ажар юртида Грузиянинг айрим қишлоқ ва шаҳарларида болалар уйлари ва мактабларнинг очилишида фаол иштирок этди.

Биринчи жаҳон уруши Аҳмад Жавод ижодида алоҳида босқич ҳисобланади. Профессор А. Жафароглу бу ҳақда шундай ёзган:

Озарбайжон адабиёти тарихида бирор бир Озарбайжон шоири биринчи Жаҳон уруши солномасини, тарихини Аҳмад Жавод каби акс эттира олмаган.

„Тўлғанардинг, Қора денгиз!“

Аҳмад Жавод Туркияга сафар таассуротининг шеърий ифодаси бўлган кўплаб шеърлар ёзган. Турк халқига муҳаббат туйғусини тараннум этувчи бу шеърлардан бири 1914-йил ноябр ойида Ганжада ёзилган. Туркияда жуда машҳур бўлган ва 1918-йилда Кавказ Ислом армияси томонидан Боку озод қилинганидан кейин Узейир Ҳожибеков мусиқасини басталаган „Тўлғанардинг, Қора денгиз“ шеъри Туркияда „Йўл беринг турк байроғига“ номи билан танилган. Шеърнинг Туркияда севилишининг сабабларидан бири шоирдаги туркизм, унинг турк дунёсигарағбати ва муҳаббати туфайли бўлса, яна бир сабаби 1912-йилги денгиз жангида машҳур Турк жанговар кемаси „Ҳамидия“ юнон ҳарбий кемаси „Авероф“ни маҳв этгани бўлди. Биринчи Жаҳон урушида Адмирал Рауф Орбай ўз ихтиёридаги „Ҳамидия“ жанговар кемаси билан тунда Одесса портига киради ва тенгсиз жангда Россия ҳарбий денгиз кучларининг Усмонли флотига зарба беришга тайёрланаётган „Казбек“ ва „Кагул“ ҳарбий кемаларини енгади ва чўктиради, Одесса портини бомбардимон қилади. 1912-йилда юз берган бу воқеадан илҳомланган Жавод ушбу шеърни 1914-йилда ёзган. Шеър Россиянинг „Казбек“ ва „Cаҳул“ ҳарбий зирҳли кемасига қарши чиққан машҳур „Ҳамидия“ ҳарбий кемаси ва унинг ҳарбий хизматчилари қаҳрамонлиги шарафига ёзилган бўлиб, Отатуркка яқин бўлган, бош вазир ва буюк элчи вазифасини бажарган Адмирал Рауф Орбай „Ҳамидия“ қаҳрамони сифатида танилган.

Тўлғанардинг Қора денгиз

Боқиб Туркнинг байроғига!

Оҳ урардинг, ўлмас эдим,

Бошим урсам гар пойингга!

Шоир Рафиқ Зако Хандон бу ҳақда шундай дерди:

Буюк Отатурк бу қўшиқни жуда яхши кўрарди. Қўшиқни илк бор тинглаганида Отатуркнинг кўзларида ёш бор эди.

Тарихчи Муҳиддин Налбандоглу, бу мавзу ҳақида шундай ёзган:

Жаҳон денгизчилик тарихида илк жанговар зирҳли кема сифатида танилган „Ҳамидия“нинг бу маҳорати барча туркий халқлар орасида фахр ҳиссини уйғотди. Қўшиқларга айланган бу қаҳрамонлик машҳур „Тўлғанардинг, Қора денгиз!“ қўшиғидан ҳам ўрин олган...

Хайрия жамиятидаги фаолияти

ХХ асрнинг биринчи ярмида Бокуда бир қатор мусулмон хайрия жамиятлари пайдо бўлди. 1905-йилги инқилобдан кейин пайдо бўлган ушбу жамиятларнинг асосий вазифаси ва ишлари халқнинг маданий-маърифий соҳада ривожланишига кўмаклашиш эди. Бу жамиятлардан бири „Жамияти хайрия“ деб аталган. 1905-йилда Озарбайжонда ўз фаолиятини бошлаган „Боку мусулмон хайрия жамияти“га овози бериш билан озарбайжонлик машҳур миллионерлар Ҳожи Зейналабдин Тағиев раис, Оғамуса Нағиев эса раис муовини этиб сайланди. Биринчи Жаҳон урушидан олдин бу жамиятнинг фаолияти нисбатан кўп эътиборни жалб қилмади. Уруш бошлангандан сўнг унинг фаолият доираси кенгайиб, Боку чегараларидан ташқарига тарқалди. Алоҳида отрядларга бўлинган жамият аъзолари жабрланганларга ёрдам бериш мақсадида фронт чизиғи бўйлаб турли йўналишларда туркий халқлар яшайдиган ҳудудларга жўнатилди.

Ушбу даврда жамият уруш қурбонларига моддий ва маънавий ёрдам кўрсатиш учун ўз фаолиятини Шимолий Кавказ, Доғистон, Грузия, Иреван ва босиб олинган турк ерларига йўналтирди. Унинг ёрдами билан Усмонли қочқинларига жуда кўп моддий ёрдам кўрсатилди. Бу ҳақда 1944-йилда нашр этилган „Озарбайжон адабиёти тарихи“ да ёзилган:

Туркия Жахон урушида русларга қарши курашганига қарамай, Усмонлилар учун Озарбайжонда хайр-эҳсонлар йиғилар, Усмонли қочқинлари ҳимоя ва таъминотга эга бўлар эдилар. Ҳатто Усмонли ҳукумати бу соҳада жуда кўп ҳаракатларни амалга оширган Муса Нағиев ва Ҳожи Зейналабдинга мукофот сифатида медал юборди.

„Қардош ёрдами“ тўпламида таъкидланишича, озарбайжонлар Россия ҳукуматига, бевосита подшосига мурожаат қилишган ва урушдан зарар кўрган Усмонли давлатига ёрдам кўрсатиш учун расмий рухсат олишган. Бу ҳолатда ўша пайтда Россия Давлат Думасига аъзо бўлган Муҳаммад Юсиф Жафаровнинг хизматлари алоҳида қайд этилади. Унинг „Мусулмон қочқинларга ва мусулмон ҳуқуқшуносларга ёрдам бериш иши“ мақоласида айтилганидек, Думадаги узоқ мунозаралардан сўнг, „мусулмон қочқинларга имтиёзлар ва ёрдам кўрсатишга рухсат берилди ва шу мақсадда аввал Карсга, бироз кейинроқ Батуми вилоятига эркин кириш ва чиқишга рухсат берилди“.

Биринчи Жаҳон уруши даврида Аҳмад Жавод Кавказ фронтида Россия-Туркия урушидан зарар кўрган аҳолига ёрдам кўрсатган „Боку мусулмон хайрия жамияти“нинг расмий намояндаси ва жанг минтақаси бўйича вакили Хусрав пошо Султоновнинг муоваини ва масъул котиби бўлган. 1915-йилда иккинчи марта Туркияга қайтган Жавод асосий манзилгоҳи Батуми бўлган Сухуми, Карс, Чагва, Ардахон, Сариқамиш, Трабзон, Эрзурум, Анадолу, Истанбулда, шунингдек, Грузиянинг ғарбий вилоятларида хайрия фаолияти билан шуғулланган.

А. Жавод Биринчи Жаҳон уруши йилларида Батуми (Озарбайжон зиёлилари Рзагулу Нажафов, Маҳмуд Бек Эфендиев, Али Сабри Қосимов, Алигулу Гамкусар билан биргаликда), Тифлис, Чагвада бир муддат яшади. Шоирнинг Батумига келиши муносабати билан ёзувчи Али Сабрий ўзининг „Умрдан барг тушмоқда“ (Боку, 1983) китобида ёзади:

Жамо Ҳажинский Бокудан Батумида бўлимни ташкил қилиш учун Батумига келди. Батумидаги отрядимизда шоир А. Жавод ҳам бор эди.

Шоир у вақтда уруш жабрдийдалари энг кўп тўпланган Батумида рўйхат тузар, камбағалларни, ногиронларни рўйхатга олар, ўзи вакили бўлган жамият имкониятларидан фойдаланиб, қочқинларга, жангда ҳалок бўлган аскарларнинг оилаларига ҳар қандай моддий ва маънавий ёрдам кўрсатарди. А. Жавод ўз фаолиятини асосан икки йўналишда олиб борган. Биринчидан, жабрланганларга ёрдам бериш, иккинчидан, Батумининг ўзида, шунингдек Батумига яқин қишлоқларда, Доғистонда мактабларни очиш, бу мактаблар ўз ишларини давом эттиришлари учун Бокудан ёрдам сўраш, бошқа томондан, хайр-эҳсон йиғиш, янги бирлашмалар яратилишни бошлаш ташаббусини кўрсатарди. Бу ҳолатларда унга Бокуда асосан бир неча Озарбайжон миллионерлари, хусусан Ҳ. З. Тағиев, Ағабала Гулиев, М. Мухторов, Батумидан С. Бежанидзе ва бошқалар ёрдам беришди. Улар Бокуда жамиятнинг устунларидан эди. „Жамияти хайрия“нинг фаол аъзоларидан бири бўлган ёзувчи Али Сабрий ўша пайтда жамият фаолиятидаги айрим лаҳзаларни, шунингдек, Жавод билан дўстлигини шундай хотирлаган:

...Бутун Россиядан (мусулмон туркий халқлардан) жамиятга хайр-эҳсонлар юборилди. Жамиятнинг бир қисми бўлган вакиллар отряди ёрдамсизларга ёрдам бериш учун Қора денгиз соҳилигача бориши керак эди. Иккинчи отряд Карс ҳудудида фаолият юритган... Биз Батуми, Трабзон ва бошқа шаҳар-қишлоқларда бўлдик. Биз шаҳар ва шаҳарларда бўлдик. Шоир Аҳмад Жавод ҳам Батумидаги отрядимизда эди. Жуда тез дўстлашиб кетдик.

А. Жавод 1916-йилда шахсан Ҳ. З. Тағиевнинг молиявий кўмаги билан у Батумида яшовчи 2500 озарбайжон оиласи учун мактаб очганди. Ўзи ташкил этилган янги мактабларда ўқитувчилик билан шуғулланарди. 1917-йилда Жавод туфайли Ганжа ва Боку атрофида 2500 дан ортиқ турк қочқинлари ва ишсизлари жойлаштирилди. У хайрия фаолияти билан боғлиқ Ажаристонни бошдан оёқ кезганди. Жавод нафақат ажарларнинг камбағал ва қочоқ қисмига ёрдам берди, балки мактаб ва масжидлар қурилишида ҳам ишлади. Жавод директор бўлган болалар уйи кейинчалик Чагвадан Гунарига кўчирилди. А.Жавод „Очиқ сўз“ газетаси мухбири сифатида ўз газетасида ижтимоий воқеалар билан бир қаторда, томошаларни ёритар, вақти-вақти билан оммавий тадбирлар ҳақида маълумот бериб турарди. Ушбу маълумотлардан бирида дейилади:

Бу йил „Аршин мал Алан“ опереттаси Батумида грузин ва арман тилларида саҳналаштирилди. Аҳоли янги ташкил этилган "Бирлик" жамиятидан ушбу спектаклни озарбайжон тилида ижро этишни сўради. „Бирлик“ жамияти котиби А. Жавод („Очиқ сўз“, 1915. 13-июн)

„Қардош ёрдами“ тўпламида Хусрав бей Султонов хайрия тадбирларида Жаводнинг алоҳида ўрни қайд этилган. Шоир бу ишга Насиб бей Юсифбейли томонидан тавсия этилган. Филология фанлари доктори Тейяр Саламоглу ёзганидек:

Жаводнинг „Жамияти хайрия“ орқали ва ўз ташаббуси билан русиялик ватандошларимизга (рус истилоси остидаги туркий халқларга) катта ёрдам кўрсатганлиги, минглаб одамларни ҳалокатли очарчиликдан қутқарганлиги унинг таржимаи ҳолининг энг шарафли саҳифаларидан биридир.

Аҳмад Жавод „Жамияти хайрия“нинг ҳарбий ёрдам бўлими фаолларидан бири сифатида жанггоҳларга ва чегара зонасига тез-тез сафар қилган. А. Жавод жабрланган қочқинлар рўйхатини юритар, уларга ёрдам тарқатар, шунингдек маҳбусларни, ярадор турк жангчиларидан хабар олар, уларнинг эҳтиёжлари тўғрисида диққат билан сўрар, минтақадаги касалхоналар, мактаблар, масжидлар, болалар уйларига келар, у ердаги камчиликлар ва аҳолининг асосий эҳтиёжлари тўғрисида ёзма хабарлар юборарди. А. Жаводнинг ушбу маълумотларига асосланиб, Бокудаги „Жамияти хайрия“дан фалокат ҳудудига керакли махсулотлар юбориларди. А. Жавод бу моддий ёрдамни олдиндан режалаштирган план асосида турк ҳарбийлари ва маҳаллий кўчкинларга етказарди. Бу ҳақда „Жамияти хайрия“ махсус вакили Хусрав Бек Султоновнинг мақоласида қайд этилади:

1915-йил 16-март куни 10 нафар ёрдамчидан иборат гуруҳ мен ва Сафикюрдский билан бирга Карсга юборилди.

Аҳмад Жаводнинг ўзи Усмонли аскарларига шахсан ёрдам берган. Шунинг учун ҳам инқилоб пайтида асир олинган турк аскарлари Сибирга юборилган, аммо улар сургундан Истанбулга эмас, балки Ганжага – Аҳмад Жаводга миннатдорчилик билдириш учун қайтишган. Шундан кейингина улар ўз ватанларига қайтишди. Шоир бу ҳақда махсус шеър ёзган ва бу шеър „Қардош ёрдами“ газетасида чоп этилган. „Хайрия жамияти“ орқали Жавод бошчилигида Ганжадаги Усмонлиларга бевосита кўрсатилган ёрдам узоқ вақт унутилмаган. Буларнинг барчаси шоирнинг „Ганжа халқининг Усмонли аскарларига ёрдами“ мақоласида акс этган.

Озарбайжон Халқ Жумҳурияти даврида

Аҳмад Жавод ҳаёти ва фаолиятининг энг ёрқин ва самарали даври ОХЖ шаклланиши ва ривожланиш йилларига тўғри келади. Ўша пайтда шоир асосан Ганжа ва Бокуда ишлаган, шеърий ва журналистик ижодини давом эттирган ва ривожлантирган. У ўзининг педагогик фаолиятини ривожлантиришга, асосан ўқитувчилик ва сиёсий фаолият билан шуғулланишга алоҳида эътибор берган.

Озарбайжон Давлат Мадҳияси

1920-йил 30-январда Озарбайжон Демократик Республикаси Вазирлар Кенгаши республика давлат мадҳиясини тайёрлаш тўғрисида қарор қабул қилди ва шу мақсадда Халқ таълими вазирлиги танлов эълон қилди. Халқ таълими вазирлиги „Озарбайжон“ газетасида давлат мадҳияси лойиҳаси шартларини бир неча бор эълон қилиб, тақдим этиладиган энг яхши давлат мадҳияси лойиҳаси учун 50 000 АЗН мукофот белгиланишини маълум қилган.

Ҳимнин мусиқи нотларı

Танлов иштирокчилари ўша йилнинг 1 майига қадар ўз лойиҳаларини Халқ Таълими Вазирлиги идорасига тақдим этишлари керак эди. Мусобақа натижалари Озарбайжон Демократик Республикасининг икки йиллиги нишонланадиган 28 майга қадар эълон қилиниши керак эди. Бироқ 1920-йил 28-апрелда Совет Россияси қўшинлари томонидан Озарбайжоннинг босиб олиниши ва Халқ Республикасининг қулаши Озарбайжон давлат мадҳиясининг қабул қилинишига имкон бермади.

1992-йил 27-майда парламент „Озарбайжон Республикасининг Давлат мадҳияси тўғрисида“ги қонунни қабул қилди. Қонунга кўра, 1919-йилда бастакор Узейир Ҳожибеёв ва шоир Аҳмад Жавод томонидан яратилган „Озарбайжон марши“ Озарбайжон Республикасининг Давлат мадҳияси сифатида тасдиқланган.

Бутун умри давомида халқимизнинг мустақиллик ғояларига содиқ қолган Аҳмад Жавод Озарбайжон ше’риятида янги адабий мактабга асос солди.

Шоирнинг бой ижодий ме'роси, миллий озодлик ва истиқлол учун кураш мотивларининг етакчи мавқеи билан ажралиб туради ва ўша даврнинг ижтимоий-сиёсий манзарасини тўла акс эттиради.''

Илҳом Алиев,

Озарбайжон Республикаси Президенти.

Ижоди

Аҳмад Жаводнинг 1918-1920-йиллардаги асарлари асосан озодлик мавзусига, биринчи Озарбайжон Республикасининг ютуқларига бағишланган. „Эй аскар“ (1918, Боку), „Инглиз“ (1918, Боку), „Бисмиллаҳ“ (1918, Боку), „Рўёсини кўрдим“ (1919, Ҳожикенд), „Тур“, „Шаҳидларга“ (1919, Ганжа), „Мен кимман“ (1919, Ганжа), „Ошиқ дарди“, „Недан яралдинг“, „Келма“ шеърлари „Тоғлар“, „Марш“ (1918, 14-август), „Турк ордусига“ (1918, Ганжа) шу давр маҳсулидир.

Шоирнинг 1918-йилда ёзган шеърларидан бири „Бисмиллаҳ“деб аталади. „Бисмиллаҳ“ шеъри 1918-йил, 15-сентябрда Кавказ Ислом армияси томонидан Бокунинг рус ва арман дашноқларидан ҳамда инглиз аскарларидан батамом озод этилиши муносабати билан ёзилган. Ушбу шеърда муаллиф Турк армиясининг Озарбайжонга келишини мамнуният билан олқишлайди.

Шоир Озарбайжон учун жангларда ҳалок бўлган туркий аскарларга Бокуда шаҳидлар обидаси тамалини қўйиш маросимида „Тур“" шеърини ўқиб берган

Тур, тур чирмовуқли мозор остидан,

Келур зиёратга қизлар, келинлар.

Эй, карвон қатори, йўллар устида,

Дуч келган йўлчидан йўл сўрган аскар.

1918-йил 5-октабрда Ҳожикендда Аҳмад Жавод „Рўёсини кўрдим“ шеърини ёзди. Ушбу шеърда шоир янги тузилмани қувватлайди. Шоирнинг „Марш“ шеъри („Ёшлар юрти“, 1918-йил, 14-август) ўша давр кайфиятини акс эттиради. Ушбу шеърнинг марказида озодлик байроғини улуғлаш ётади.

Шоирнинг 1918-йилда ёзган шеърларидан бири „Инглиз“деб аталади. Ушбу олти бандлик шеърида озарбайжон халқининг инглизларнинг келишига бўлган муносабати акс эттирилган. Шоир „Келма“ шеърида мусофирларга муносабатини билдирди. „Инглиз“ шеъридан фарқли ўлароқ, шоир ўзининг „Эй аскар“ шеърида турк қўшинига бўлган муҳаббатини ифодалаган. Турк армиясининг келиши Озарбайжон халқини қирғиндан қутқаришга қаратилган эди. Бу шеър Бокунинг фотиҳ аскарлари бағишланганди.

„Тоғлар“ шеърида Доғистон ва туркий халқлар тарихи ўзининг ёрқин аксини топди. Ушбу шеър 1920-йил апрелда, яъни Озарбайжон демократик Республикаси қулашидан 27 кун олдин чоп этилган.

1918-1920-йиллар Аҳмад Жавод ижодида миллий онгнинг юксак босқичидир. Унинг идеалларининг ифодаси озодлик, Ватан мустақиллиги, уч рангли ой-юлдуз байроғини, саккиз қиррали гербни миллий рамз сифатида тушуниш, туркизм ғояларини тарғиб қилиш эди.

Аҳмад Жаводнинг байроқ мавзусига бағишланган бир қатор шеърлари бор. Шеърларида турли ифодаларда „Бир марта кўтарилган байроқ ҳеч қачон тушмайди“ мисрасини қайта-қайта ишлатган. „Озарбайжон байроғига“, „Қардош“ (1919-йил ноябр), „Яралдин“, „Ол байроққа“ (Боку, 24-июл, 1919-йил) ва бошқа шеърлари бунга мисолдир.

Шоирнинг „Ол байроққа“ шеърида 1919-йил ёзида Озарбайжонда миллат ва дин биродарларига қўшилган Туркия байроғи ҳақида ҳикоя қилинади.

„Тўлқин“ китоби

Аҳмад Жаводнинг иккинчи шеърий китоби „Тўлқин“ 1919-йилда нашр этилган. Шоир ушбу китобга „Бир-икки сўз“ деб номланган кириш сўзини ёзган:

Бу китобча саноқ бўйича иккинчи китобчадир. „Қўшма“ қозонган рағбат бунга ҳам илҳом берди. Унда янги парчалар, шунингдек эскилари ҳам бор. Тузилиши сана бўйича эмас. Тушунтиришлар ўртоқлардан бирининг талабига биноан қилинган.

„Тўлқин“ да шоирнинг асосан мустақиллик йилларида ва урушдан олдинги йилларда ёзган миллий-озодлик ҳаракати ҳақидаги шеърлари жамланган. ОХЖ даври шеъриятининг энг ёрқин намунаси сифатида тадқиқотчилар мурожаат қилгани А. Жаводнинг „Тўлқин“ китоби эди.

Тўплам „Озарбайжон байроғига“ шеъри билан бошланади. Шеър 1919-йил 10-апрелда ёзилган. А.Жаводнинг ўзи бу шеърни жуда яхши кўрар ва уни миллий истиқлол мавзусидаги шеърларида алоҳида ажратарди:

Мен инглизлар келганидан кейин Бокуга биринчи марта борганимда, 1919-йил 10-апрел куни Парламент биноси устида ҳилпираган миллий байроққа қарата айтилган. Имзо: Жавод.

„Тўлқин“ тўплами ўша пайтда Озарбайжоннинг адабий ва маданий ҳаётида воқеа бўлди, 1919-йил 11-ноябрда „Озарбайжон“ газетасининг катта шарҳи эълон қилинди. Ушбу шарҳда А.Жаводнинг нафақат „Тўлқин“ китоби, балки умуман унинг шеърий ижоди ҳам юқори баҳоланди. „Тўлқин“ шоири А. Жавод" номли мақола муаллифи „А. Ҳ.“ ҳарфлари билан имзо чеккан танқидчи, ОХП аъзоси, республика қулаганидан кейин Туркияга эмиграция қилган Аҳмад Ҳамди Қораоғазода шундай ёзган:

... „Қўшма“ Жавод афанди учун бир эскиз бўлган бўлса, „Тўлқин“ ҳам унинг мутаалимидир.

„Яшил қаламлар“ тўгараги

Аҳмад Жавод ОХЖ даврида фаолият кўрсатган, янги таниқли ёзувчи ва муҳаррирлар томонидан яратилган, 100 дан ортиқ ёзувчи ва шоирларни ўз атрофига бирлаштирган „Яшил қаламлар“ уюшмасининг аъзоси эди. Ушбу жамият Истанбулда „Турк ўчоғи“нинг Бокуда очилган бўлими асосида яратилган. Озарбайжонда барча ишлар асосан „Яшил қалам“ адабий жамияти орқали амалга ошириларди. Бу ерда Муҳаммад Амин Расулзода, У.Ҳожибейли, С.Ҳусайн, О.Фаиг, Н.Вазиров, А.Ҳақвердиев, Ҳ.Жовид, М.Ҳодий, А.Шоиқ, Ж.Жабборли билан биргаликда А.Жавод ҳам фаол иштирок этди. Уюшма аъзолари янги ҳукумат даврида Озарбайжон адабиёти ва санъатини ривожлантиришга интилдилар.

Мақолалар

Аҳмад Жаводнинг „Ганжада Мустақиллик куни“ мақоласи Озарбайжон демократик Республикаси ташкил этилганининг бир йиллигига бағишланган. Мақола Аббос Чингизов томонидан „Адабиёт газетаси“нинг 1992-йил 22-май сонида чоп этилган. У 1919-йил 28-майда Ганжада бўлиб ўтган байрам тантаналари таассуротларидан иборат. Ушбу даврда шоирнинг бир қатор мақолалари нашр этилди: „Деникин ва Ганжа“ (Озарбайжон газетаси, 4-июн 1919-йил), „Омар Фаигнинг бошига тушганлар“ (Озарбайжон газетаси, 3-феврал 1919-йил), „Алакбар бейнинг дафн маросими“ (Озарбайжон газетаси, 11-апрел 1919-йил), „Аббосзода Мирза Аббос юбилейи“ (Озарбайжон газетаси, 2-июн, 1920-йил). 1919), „Равшан Ашраф бей“ („Озарбайжон“ газетаси, 24-октябр, 1919).

А. Жаводга бағишланганлар

Аҳмад Жавод Муҳаммад Амин Расулзода таклифига биноан Мусовот партияси ва Озарбайжон демократик Республикаси парламенти аъзоси ва котиби этиб сайланди. Миллий ҳукумат ички ва ташқи фаолиятида шоирнинг иштироки учун, 1918-йил 22-декабр куни Ганжа ҳокими томонидан унга чет эл паспорти ҳам берилди. У Эрон ва Туркияга эркин саёҳат қила оларди. Бу шуни англатадики, у ОХЖнинг расмий вакили бўлган.

Аҳмад Жавод-ОДРнинг Грузия ва Доғистондаги Фавқулодда ва Мухтор вакили сифатида дипломатик фаолият юритган. 1918-1920-йилларда 26-28 ёшида Аҳмад Жавод Озарбайжон миллий мустақиллигининг тарғиботчиси бўлган. Муҳаммад Амин Расулзода унинг ижодига юксак баҳо берган:

Миллий озодлик ҳаракатининг Озарбайжон руҳининг нозик ипларига таъсир даражасини акс эттирган миллий шоир Аҳмад Жавод 28-май Мустақиллик куни муносабати билан ҳуррият парисига мурожаат қилган "Недан яралдинг" парчаси ўта лирикдир.

Совет даврида

Шоир, таржимон, ОЁУ аъзоси А.Жавод Озарбайжон мадҳиясининг сўзлари муаллифидир. Озарбайжон Давлат нашриётининг таржима бўлимида муҳаррир (1934), „Озарбайжонфилм“ киностудиясида ҳужжатли филмлар бўлими бошлиғи (1935-1936) бўлиб ишлаган. Аммо йиллар давомида унга қарши мақолалар ва айбловлар бир неча бор унинг ҳибсга олинишига олиб келди.

1923-йил

Аҳмад Жавод ёзганлари ва сиёсий қарашлари учун қатағон қилинган вақтгача 3 марта ҳибсга олинган эди. Шоир биринчи марта 1923-йилда ҳибсга олинган ва бир неча ой қамоқда ўтирган. Жавод Охундзоданинг Миллий хавфсизлик нозирлиги архивидаги 1923-йил, Пр-20942 сонли тергов ишидан маълум бўладики, Озарбайжон Фавқулодда комиссиясининг тезкор вакили Иван Макаров 1 йил 1923-декабрда Мусовот партиясининг ишлари билан танишади ва Жавод Охундзода 1918-йилдан бери Мусовот партиясининг аъзоси бўлган деган хулосага келган. Шоир Батумида бўлганида, Ганжада яшовчи мактабдоши Абдулла Оғаали ўғли унга хат юборади, ундан А. Жавод Ганжада Мусават партиясини ташкил этишда фаол иштирок этгани аниқ бўлади. Бундан ташқари, Губада ўқитувчи бўлиб ишлаётганда у ўз атрофига мусовотчиларни йиғади, Боку мусовотчилари билан мунтазам алоқада бўлиб туради. Аҳмад Жавод Охундзода мусовотчи, Муҳаммад Амин Расулзода нинг шерикларидан бўлган Мирза Бола Маммадзоданинг Туркияга қочишини ҳам уюштиради. Буларнинг барчасини ҳисобга олган ҳолда, тезкор вакил Иван Макаров А. Жаводнинг ҳибсга олиниши ва Озарбайжоннинг Фавқулодда комиссияси (Аз. ЧК) ҳужрасида қаттиқ назорат остида сақлашни таклиф қилади. Аҳмад Жавод илк бор ҳибсга олинганда Мирза Бала Маммадзоданинг Туркияга қочишда иштирок этмаганини айтган, бироқ 1937-йилда ҳибсга олингач, тергов суриштирув материалларида бу ҳақиқатни тан олган.

Шундан сўнг, 1923-йил 5-декабрда Жавод Охундзода ҳибсга олиниши билан боғлиқ 446-сонли ордер имзоланади. Аммо баъзи сабабларга кўра шоир 5-декабрда эмас, балки 21-ноябрда ҳибсга олинган. Биринчи марта у ҳибсга олинган куни, яъни 21-ноябрда, иккинчи марта 26-ноябрда сўроқ қилинмоқда. Терговчи „Мусовот партиясига қачон ва қаерда қўшилдингиз ва сизга ким кафил бўлди?“ деб сўралганда шоир шундай жавоб берган:

Мен 1917-йилда Батумида урушда жабрланганларга ёрдам ташкил этишда ишлаётганимда мактабдош дўстим А. Оғаали ўғлидан Ганжада Мусовот партияси ташкил этилгани ҳақида хат олдим. У мени дўстона тарзда ушбу партиянинг аъзоси деб ёздирган.

(МХН архиви, 1923, 20288-сонли иш)

Шоир бу арафада Маориф халқ комиссарлигининг ишчи факултетида ва бошқа таълим муассасаларида дарс бериб, оиласини таъминларди. Аммо А. Жавод ҳибсга олинганидан кейин оиланинг аҳволи ёмонлашади. Шоирнинг рафиқаси Шукрия хоним 1924-йил 10-январда Халқ комиссарлиги раиси Газанфар Мусабековга ариза ёзади, унда у ерининг айбсизлигини билдиради ва терговни тезлаштиришни сўрайди:

Турмуш ўртоғим Охундзода Жавод икки ойдан бери ОзЧК томонидан ҳибсга олинган. Нима сабабдан ҳибсга олинганини биз билмаймиз. Унинг оиласи ўн икки кишидан иборат ва ҳозирда қийинчиликларга дуч келмоқда. Илтимос, уларни боқадиган ҳеч ким йўқлигини эътиборга олинг. Сиздан Охундзода ишини тезроқ ўрганишингизни сўрайман. Имзо: Шукрия А.

(МХН архиви, 1923, иш ПР-№ 20942, саҳ. 28)

Аҳмад Жавод ҳибсга олинганида Туркияга эмиграсияга кетишдан олдин Бокуда ҳибсга олинган ва шоир билан бир оз вақт шу камерада бўлган озарбайжон муҳожирларидан бири Ҳусайн Байкара 1975-йилда Истанбулда нашр этилган „Озарбайжон мустақиллиги учун кураш тарихи“ китобида қайд этган:

Мен шеърларини ўқиган ва севган бу шоирни ЧК томонидан ҳибсга олинганимда, 1923-йилнинг охирида Старополицейский проспектидаги Боку қамоқхонасида танидим. У ҳам ҳибсга олинганлар орасида эди. Мен у билан бир камерада бир неча ой турдим. Ҳужрада бизга ҳеч қандай китоб, дафтар ёки ручка берилмасди. Шундай бўлса-да, 3 сантиметр ўлчамдаги қўрғошин қалам қўлимга тушди. Ушбу қалам билан А. Жаводнинг шеърларини деворга ёзардим ва уларни ёдлардим. Бир куни қоровул Николай мени эшик туйнугидан кузатиб, деворга ёзаётганимни кўриб қолди. Бирдан эшикни очиб, деворга ёзганларимни ёғоч парчаси билан қирди. Шу тарзда А. Жаводнинг 4-5 шеъри унутилган. Шу воқеадан сўнг унинг икки шеърини ёдладим: „Эй, еллар“ (1924-йил, январ, ЧК, Боку), „Найлай“" (1924-йил, феврал, ЧК, Боку).

„Найлай“ шеъри қўриқчи Николай деворга ёзилган шеърларни ўчиргандан кейин ёзилган. А. Жавод бу шеърнинг бир бандини ўша ҳодисани назарда тутган ҳолда ёзган:

Бори сен кел, дедим, тинглагач бироз,

Эй, содиқ қаламим дардимни, кел, ёз…

Нопок бир қўл келди, деди мумкинмас,

Тинглаганлар мени кеч туяр, найлай.

Лозанна шаҳрида кундалик нашр бўлган „Дю Лозан“ газетаси 1924-йил 10-май 128-сонида, биринчи саҳифанинг иккинчи устунида „Озарбайжон“ номли мақола чоп этади. Мақола муаллифи мсё Броше Ислом дунёсида пайдо бўлган биринчи республика ҳақида умумий маълумот бериб, болшевиклар истилосига учраган Озарбайжон ватанпарварлари томонидан қилинган зулмни тасвирлаб берди ва катта нафрат билан ўқувчиларга Аҳмад Жаводнинг „Янги Кавказ“да тарқатилган шеърлари учун ҳибсга олинганлигини маълум қилди.

Шоирнинг қамоққа олинишида ўзини қисман айбдор ҳисоблаган Муҳаммад Амин Расулзода раҳбарлигида Истанбулда чоп этилган „Янги Кавказ“ тўплами ўзининг „Аҳмад Жавод маҳбус экан“ мақоласида:

... Озарий-турк халқининг энг азиз туйғулари, энг нозик ҳисларининг самимий таржимони бўлган бу ҳассос шоирнинг ҳибсга олиниши ҳақидаги хабарга дуч келиб, бизга тегишли бўлган бир сабаб билан маънавий масъулият ҳисси остида ғоят эзилдик. „Янги Кавказ“да нашр этилган шеърлар шоирнинг ҳибсга олинишига сабаб бўлганми?... Агар шоир „Янги Кавказ“ билан муносабатлари бўлгани учун жазоланса, қўлимизни виждонимизга қўйиб, бутун дунё олдида айтамизки, унинг биз билан ҳеч қандай алоқаси йўқ! Йўқ, агар биз эълон қилган шеърларимизда болшевиклар ҳукумати ва диктатурасига қарши фитна кўрилса, биз эълон қилган асарлар шоирнинг болшевизмдан анча олдин ёзган шеърларидир.

Жаводшунос Али Салоддиннинг айтишича, "1923-йилда ҳибсга олинганда, Ҳ. Байкара билан бир камерада ётганида Аҳмад Жаводнинг исми „отув“ номли қизил рўйхатга киритилган." (А. Жавод- „Танланган асарлар“, ИИ Ж, Иж, Боку, Оз. Давлат Нашриёт-Полиграфия уюшмаси, 1992, с. 22)

Аҳмад Жаводнинг катта ўғли Ниёзий Охундзода отасининг озод этилиши ҳақидаги расмий ҳужжатлар, мурожаатлар ижобий натижа бермаганини айтган. Шоирнинг озод қилинишида 1920-йилда у билан Губа округидаги Хулуг қишлоғида ишлаганида яқин дўсти бўлган Ҳусайн Мусаев катта рол ўйнаган. Чунки Ҳ. Мусаев ўша пайтда Губа Халқ таълими бошқармаси бошлиғи бўлиб ишлаган. Воқеанинг жиддийлигини кўриб, М. C. Багировга бориб, Жаводнинг озод қилинишини сўрайди ва бунга эришади. Шундан сўнг А. Жаводнинг тергов ишлари билан танишув ЧК ходими Теймур Гулиев зиммасига юклатилади. Ин билан танишгач, Теймур Гулиев шоирни қамоқдан озод қилишга қарор қилади. 1924-йил, 2-феврал куни А. Жаводнинг озод қилиниши тўғрисида 952-сонли буйруқ имзоланди. Т. Гулиевнинг берган маълумоти ва қарорига кўра, Оз. ЧК Президиуми Охундзода Жавод Муҳаммадали ўғлини ҳибсдан озод қилиш, шахсий ҳужжатларини қайтариш ва ишни тўхтатишга қарор қилди.

„Кўк кўл“ шеъри

Аҳмад Жаводнинг Совет даврида ёзган лирик шеърларидан бири „Кўк кўл“ унинг энг кўп мунозараларга ва танқидий шарҳларга сабаб бўлган асарларидан бири бўлди. Саккиз банддан иборат шеър 1925-йилда нашр этилган. Бир гуруҳ ҳамкасблари томонидан машҳур „Кўк кўл“ шеърига аксилинқилобий шеър тамғаси қўйилади ва бу билан шоир қамоққа тушади. А. Жавод „Кўк кўл“шеъри учун 5-6 ой қамоқда сақланади. Тамғага сабаб шоир ёзган бу мисралардир:

Умр йўлдоши Шукрия хоним

Чексиз гўзаликка йўғрилдинг, тўлдинг,

Ою юлдузингни бағрингга олдинг,

Уларнинг меҳрибон дояси бўлдинг,

Фалак савлатини қургали Кўккўл!.

Шоир бу бандда юлдуздан, ойдан сўзлаб, мусовотчиларга хабар юборганликда айбланиб, шеърнинг таржимаси Москвага юборилади. „Кўккўл“ билан танишган Москва мутахассислари унинг юқори даражада ёзилганлигини таъкидлайдилар. Шундай тарзда улар шоирни қамоқдан озод қилишга мажбур бўладилар, чунки шеърда сиёсий хато топилмайди.

Шеърда „Кўккўл“ тасвирида Озарбайжоннинг мафтункор гўзалликлари куйланади. Шу билан бирга, шоирнинг табиат ҳақидаги лирик шеърлари халқ тарихи ва тақдирига асосланади. Ушбу шеърларда табиат тасвири орқа планга тушиб, Озарбайжонда содир бўлган ижтимоий-сиёсий воқеаларга ўз ўрнини беради.

Асарлари учун, айниқса „Кўккўл“ шеъри учун шоир даврий матбуотда тез-тез танқид қилинган. Бу танқиддан қутулиш учун ўзи ҳам матбуот саҳифаларида чиқишга мажбур бўлади. „Коммунист“ газетасининг 1929-йил 19-ноябр 271-сонида чоп этилган „Изоҳ“ мақоласида у ёзган:

„Кўккўл“ ўзи лирик асар. Бу одатда лирикага хос бўлган усул бўлгани учун, унга турли хил маъноларни бериш мумкин. Аммо на „Кўккўл“да, на матбуотдаги бошқа асарларимда, албатта, мен 1924-йилдан кейин бирон бир сиёсий мақсадларни кўзламадим. Шеъримдаги дард ва ҳасрат фақат шахсий, ўзимники. Бундай бир ҳузннинг болалигимдан бошлаб ёзаётган шеърлар жумласида бўлганини ўртоқлар ҳам яхши билишади. Аммо бу ерда бундай ҳасрат нафақат замонавий адабиёт учун ҳам фойдали эканлигини эмас, мендаги ҳасрат сиёсий эмаслигини айтмоқчиман.

„Кўккўл“ шеъри учун ҳибсга олинган А. Жавод озодликка чиққач, „Эй, Кўк кўлим“ номли асар ҳам ёзади. Ушбу асарда шоир ҳибсга олинганидан афсусланишини билдиради.

1920-йилда, Озарбайжонда Совет ҳокимияти ўрнатилгандан сўнг, Аҳмад Жавод Гусорга ўқитувчи сифатида юборилди. У оиласи билан Гусорнинг Хулуг қишлоғига кўчиб, шу ерда ўқитишни бошлайди. 1920-йил сентябрдан 1922-йил октябргача Аҳмад Жавод Хулуг қишлоқ мактабида рус ва турк тилларидан дарс берган. Тез орада унга ушбу мактаб директори лавозими топширилади. У ўз вазифаларини юқори даражада бажараётгани ҳақида Губа туман Халқ таълими бўлимига берилган гувоҳномада маълумотлар бор. Муайян узилишлар билан у Губа Халқ таълими бошқармаси бошлиғи, шунингдек Озарбайжон таълим комиссарлиги томонидан ташкил этилган қисқа педагогик курсларда маърузачи, тафтиш комиссияси аъзоси ва бошқа лавозимларда ишлайди. Шоир нафақат кенг маърифий тадбирларни олиб боради, балки ўқитувчи сифатида ҳам фаолиятини давом эттиради.

1922-йилда Аҳмад Жавод Бокудаги Олий Педагогика институтининг адабиёт ва тарих факултетига ўқишга кирди. Шунингдек, университетда ўқиш давомида ўқитувчилик билан шуғулланди, 1924-йилда Н. Наримонов номидаги Педагогика коллежида турк тилидан дарс берди. Ўша даврда у республикада чиқарилган дастлабки дарслик ва ўқув қўлланмаларини тайёрлаш бўйича ўз билим ва маҳоратини аямаганди. Кейин 1927-йилда у Азизбеков номидаги Озарбайжон Политехника университетида озарбайжон бўлмаган талабалар учун озарбайжон тилидан дарс берди.

Шоирнинг ўн олтита шеъри 1928-йилда Туркияда мусовотчилар томонидан чоп этилган „Истиқлол мажмуаси“да эълон қилинган. Мафкуравий соҳадаги бошқарув органлари „Олтин қалам“ жамияти, унинг фаол аъзолари бўлган „пролетар“ шоирлар, бир сўз билан айтганда, Жаводнинг мухолифлари вақти-вақти билан унга қарши расмий ва норасмий чиқишлар қилганлар. Бундай бир пайтда Али Назим Москвада чоп этилган мақоласида („Матбуот ва инқилоб“, 7-сон, 1929) шоирнинг бир қанча шеърлари Туркияда нашр этилгани ҳақида маълумот тарқатди. Аҳмад Жаводни ҳибсга олишга сабаб излаётган айрим ҳамкасблари бундан фойдаланиб, уни матбуотда „Истиқлол мажмуаси“да чоп этилган шеърлари учун айблашди. „Коммунист“ ва „Боку ишчиси“ газеталари бу масалада айниқса фаол эдилар. „Коммунист“ газетасининг 19 ва 21-ноябр 1929-йил сонларида „Жавод йўли“ мақоласи чоп этилган. Мақолада муаллиф ёзган:

Унинг шеърларида (сўз Жаводнинг 1918-20 йиллардаги ижоди ҳақида кетяпти) озарбайжон тилига бирорта ҳам сўз тўғри келмайди.”

Асосан 1917-20 йилларда танилган А.Жаводнинг 20-йилларнинг охиридаги ижоддан совиши унинг таъқиб қилиниши, унинг миллатчиликда, мусовот шоири сифатида айбланиши билан боғлиқ эди. А. Жавод биринчилардан бўлиб Озарбайжон Республикаси билан Туркия ўртасида алоқа ўрнатди. Асарининг асосий йўналиши „туркчилик“ ғояси эди. Уни пан-туркчиликда айблашди. 30-йилларнинг деярли барча марксистик танқидчилари А. Жаводни танқид қилдилар. У „Шиддатли норозилик билдираман“, „Изоҳ“ ва бошқа мақолалари билан туҳматдан ўзини ҳимоя қилишга уринарди.

Газеталарда босилган имзоли-имзосиз мақолаларда, шеърларда Жавод ҳақоратланган. Унга қарши турли вақтларда „Охиригача фош қилиш“ (Абдуллоҳ Фаруг), „Сафимизда душманларга ўрин йўқ“ (Оғаҳусаин Расулзода), „Сафимизни тозалайлик!“ (Жафар Хон), „Покланишга бошлайлик!“ (Мамад Саид Ордубодий), „Шафқациз бўл!“ (Мир Жалол), „Хатоларимиз ҳақида“ (Самад Вурғун), „Ҳушёрлик сусайганда“ (Сайфулла Шомилов) мақолалар ёзилган.

Жавод, ўз навбатида, „Коммунист“ газетасининг 1929-йил 31-октябр сонидаги „Шиддатли норозилик билдираман“ мақоласи билан шундай жавоб берган::

Апрел инқилобидан кейин алоқам бўлмаган бир ташкилот томонидан нашр этилган ушбу китоб ҳақида хабарим бўлмагани каби, у ерда қайси шеърларим борлигидан ҳам хабарим йўқ.

Шу тарзда икки йил – 1929-1930-йилларда давом этган фош қилиш кампаниясидан сўнг Озарбайжон қишлоқ хўжалик институтида доцент бўлиб ишлаган Аҳмад Жавод 1930-йилда институт Ганжага кўчирилгач, Ганжага кўчишга мажбур бўлди. Аммо асл мақсад шоирни Боку адабий ва ижтимоий муҳитидан узоқлаштириш эди. Шунга қарамай, Ганжада беш йил яшаб, шоир ўзига нисбатан адолациз ҳужумлардан тушкунликка тушмасдан, Озарбайжон қишлоқ хўжалиги институтининг Тилшунослик кафедраси мудири бўлиб ишлайди, у ерда Озарбайжон тили ва адабиётидан дарс беради, шунингдек Ганжа Драма театрида адабий қисм раҳбари сифатида ишлайди. 1933-йилда шоир профессор унвонига сазовор бўлди. Айнан Аҳмад Жавод ўша пайтда рус тили профессори унвонига сазовор бўлган биринчи озарбайжонлик бўлди.

1937-йил

1937-йил март ойида Шота Руставелининг „Йўлбарс терисини ёпинган паҳлавон“ асари таржимаси учун биринчи мукофот билан тақдирланганига қарамай, ўша йилнинг 4-июнида шоир ўз устози Ҳ. Жовид, шогирди М.Мушфиқ ва ҳамқишлоғи В.Хулуфлу билан бир вақтда ҳибсга олинган. 1937-йил 5-июнда бошланган тергов иши ўша йилнинг 25-сентябрида якунланди.

1937-йил 3-июнда улар шоирнинг квартирасига кириб, тинтув ўтказилади. Аҳмад Жаводнинг қалин жилддан иборат шахсий ишида унинг уйини тинтув қилиш чоғида мусодара қилинган буюмлар қайд этилган. Ушбу мулк рўйхатида Муҳаммад Амин Расулзода, Кауцкий, Бухариннинг китоблари, Ҳ. Зейналли, В. Хулуфлунинг айрим асарлари, „Туркий сўз“ газетаси, ўзининг „Тўлқин“ китобчаси, 3 та қайд дафтари, 15 та турли мактуб, Шукрия хонимнинг олтин тақинчоқлари-эттита олтин бешлик, дўстлар томонидан шоирга совға қилинган икки эсдалик -ханжарлар кўрсатилган. Аҳмад Жаводнинг 12493/24-сонли иш папкасида қўлёзма баённомалар, гувоҳномалар, ҳукм, маълумотнома, кўчирма, хат, кафолат, рус ёзув машинкасида ёзилган „Кўккўл“ шеъри сақланади.

1937-йил 27-май куни Озарбайжон ички ишлар халқ комиссарлиги лейтенанти Клименчич Аҳмад Жаводнинг ҳибсга олиниши ҳақида 4-бўлимнинг раиси Чинманга тасдиқ учун юборган маълумотда шуларни қайд этган:

Охундов Аҳмад Жавод Мусовотнинг аъзоси бўлган. У мусаввирлар партияси етакчиларидан бири Мирза Бала Маммадзоданинг хорижга қочирилишида алоҳида рол ўйнаган. Шу сабабли А. Жавод 1923-йилда ҳибсга олинган ва фақат декларасия остида озод қилинган.

Аҳмад Жаводнинг биринчи сўроғини 5-июн 1937-йилда КГБ 4-бўлими бошлиғи Агасалим Атакишиев олиб борди. Шоирга қарши инқилобий фаолияти, ким билан ҳамкорлик қилиши, қонундан ташқаридаги Мусовот партиясига аъзолиги, ҳукуматга қарши шеърлари ва миллатчилик фаолияти тўғрисида саволлар берилади. А. Жавод, ўз навбатида, Мусовотнинг аъзоси бўлганини, аксилинқилобий миллатчиликни ёйишда иштирок этганини, лекин 1923-йилда ҳибсга олинганидан кейин бу ишдан воз кечганлигини билдиради. Жавод 1937-йил 20-сентябрда учинчи сўроқ пайтида Болқон урушидаги иштирокини расман тасдиқлади. Унинг Эрон ва Туркия билан алоқалари билан қизиққан НКВД терговчиси: „Чет элда бўлганмисиз, қачон, қаерда?“ деган саволга жавобан шоир айтган:

Ҳа, мен 1912-йилда Туркияда бўлгандим. Турк-Болқон урушида ўз ихтиёрим билан турк армиясида қатнашиш учун у ерга бордим. Мен Туркияга форс паспорти билан бордим, уни Батумида қандайдир паспорт савдоси билан шуғулланган юнондан олгандим. Мен билан турк армиясида иштирок этиш учун, И. Охундзода, Али, И. Ализода кетгандилар. Барчамиз кўнгиллилар армиясига қабул қилиниб, болгарларга қарши ҳарбий операцияларда қатнашдик. 1913-йилнинг кузида Россияга қайтдим.

.

1937-йил 25-сентябрда Озарбайжон ССР ташқи ишлар вазирлиги ДХИ 4-бўлими бошлиғи Чинман ва И. П. Клементич ва Й. Д. Сумбатов томонидан тасдиқланган айблов хулосасида А. Жаводни масъулиятга жалб этиш зарурати қуйидагича „асосланади“:

Охундзода Аҳмад Жавод 1918-йилдан бери мусовотчи кадрлардан бири бўлган. Мусовот ҳокимияти ағдарилгандан сўнг, Охундзода ўзининг аксилинқилобий позицияларида қолди, у нафақат яширин Мусовот партиясининг аъзоси этиб сайланди, балки унинг марказий раҳбариятига жуда яқин бўлган. 1922-23 йилларда Охундзода Мусовотнинг нолегал Боку қўмитаси аъзоси этиб сайланган. 1923-йилда ЧК томонидан ҳибсга олинган Охундзода терговдан Мусовот партиясига ва аксилинқилобий фаолиятга алоқадорлигини яширган. Қамоқдан чиққандан сўнг у гарчи ушбу партияни тарк этганини айца-да, бир неча йил давомида ўз асарларида аксилинқилобий мусовот ғояларини тарғиб қилган. 1920-йилдан 1923-йилгача у „Мусовот“ Марказий қўмитасининг биринчи махфий кенгаши аъзоси бўлиб, бунга кўра 1923-йилда ҳибсга олинган ва декларация билан озод қилинган. У ўзининг мусовотчилик қарашларидан чекинмади ва яширин мусовотчилик ишини давом эттириб, атрофига тўпланган ёш озарбайжон шоирлари орасида мусовот руҳида тарғибот олиб борди. Аҳмад Жавод партия ва республика ҳукумати раҳбарларига, уларнинг миллий сиёсатига қарши инқилобий мусовот позициясидан туҳмат қилган. У аксилинқилобий буржуа миллатчи ташкилоти ишида қатнашган, совет ҳокимиятини ағдариш, совет ҳокимияти раҳбарларига қарши террористик ҳаракатлар ва капиталистик мамлакатлар фойдасига жосуслик қилиш орқали Озарбайжонни СССРдан ажратиш мақсадида Озарбайжонда мавжуд бўлган қўзғолончи саботаж ва террористик ташкилотда қатнашган.

Шундай қилиб, СССР Олий суди ҳарбий коллегиясининг сайёр сессияси судланувчини Озарбайжон Жиноят кодексининг 69, 70 ва 73-моддалари бўйича айблаб, 11-октябрда иш бошлади. Суд раиси И. О. Матулевич, аъзолари И. М. Зарянов ва Ж. К. Жигур эди. Мажлисда ҳарбий юрист А. Ф. Костюшко ва СССР прокурорининг катта ёрдамчиси Н. С. Ровский (Розовский) иштирок этишди. Протоколда дейилишича:

Судланувчи ўз айбини тўлиқ тан олиб, дастлабки тергов давомида берган кўрсатмаларини яна бир бор тасдиқлади ва суд терговига иловаси йўқлигини кўрсатди.

Аммо судда ҳимоячилар, яъни адвокатлар ва гувоҳлар йўқ эди. 1937-йил 12-октябр куни шоирга қарши қўйилган сохта айбловга асосан ҳукм ўқилди. 12-октябр куни бошланган суд жараёни атиги 15 дақиқа давом этди ва 12-13-октябрга ўтар кечаси шоир отиб ташланди. Шу кечада Аҳмад Жавод билан бирга атоқли адиб Буюкоға Толибли ҳам отиб ташланган.

Ş"Сарҳад" газетасининг (Боку, 1999, 1-сон) махсус сонида шоирнинг ўлдирилиши қуйидагича тасвирланади:

12-13-октабрга ўтар кечаси (1937) жами 46 киши отиб ташланди. Бу шахслар орасида А. Жаводнинг ҳам номи бор. Рўйхатда А. Жаводнинг исми 14-дир.

Баъзи манбаларда шоир ўлимининг фарқли версиялари мавжуд. Масалан, Муҳаммад Амин Расулзода ўзининг „Замонавий Озарбайжон адабиёти“ асарида А.Жаводнинг Ҳ. Жовид сингари, у Сибирда ўлганини тахмин қилади. Муҳожир тадқиқотчи Ҳусайн Байкара ҳам Сибир версиясини асос қилиб олди. Шоирнинг вафоти билан боғлиқ унинг тўнғич ўғли Ниёзий Охундзода шундай деган:

1956-йилда М.Ж.Багиров суд қилинаётганда Москвадан келган прокуратура ходими М. C. Шевцов КГБ генерали А. Отакишиевдан А.Жаводнинг муҳокамасида судда қандай "хизмат" кўрсатганини сўради. А. Отакишиев унинг оқибати қандай бўлганини эслай олмаслигини айтди. Шунда Шевцов: „Қийноқ остида ўлган“ деганди.

Бундан ташқари, Н. Охундзода ўз суҳбатларида шундай дерди:

Ҳукумат расмийлари бизга отам сургун қилинганлигини, сиёсий маҳбус эканлиги туфайли ёзишишга ҳаққи йўқлигини айтишарди. Аммо Отам Бокуда, НКВД подвалида калтакланган ва ўлдирилган экан. Бу бизга анча кейин маълум бўлди.

Бироқ расмий ҳужжатлардан маълум бўлишича, Аҳмад Жавод 1937-йил 4-июн кунида ҳибсга олинган ва шу йилнинг 12-13-октябрига ўтар кечаси Бокуда ваҳшийларча отиб ташланган, сургун қилинмаган.

Аҳмад Жавод Губада ўқитувчи бўлиб ишлаган кунларидан таниган Ҳусайн Мусаев (у Губа таълим бўлимида ҳам ишлаган) 1956-йилда шоирнинг оқланишининг кафолатчиларидан бири эди. Кафиллар орасида таниқли режиссор Александр Туганов, олим-иқтисодчи Ҳусу Мамаев, актёр Оғаҳусейн Жаводов бор эди.

1955-йилда СССР Олий суди ҳарбий коллегияси вакили, Адлия полковниги Сенин раислик қилган йиғилишда Жаводнинг жиноят иши муносабати билан қабул қилинган 4П-014316-сонли махсус қарорида жиноят иши тугатилганлиги таъкидланади. Ушбу қарорда жиноят иши сохталаштирилгани маълум бўлиб, шунингдек, жиноят ишидан шоир қийноқ остида ўлмагани, суд қароридан сўнг отиб ўлдирилгани ҳам аён бўлгани аниқланди. (Хотирани тиклаш, 1999, 1-сон, 16-бет). Шундай қилиб, 1955-йилда шоир оқланди.

Унинг рафиқаси Шукрия хоним эса „Ватанга хоинининг оила аъзоси“ бўлгани учун 8 йилга Қозоғистонга, АЛЖИР-га сургун қилинган.

Озарбайжон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019-йил 7-майдаги 211-сонли қарори билан Аҳмад Жавод асарлари Озарбайжон Республикасининг давлат мулки деб эълон қилинган муаллифлар рўйхатига киритилди.

Ташқи малумот

• Республикага уч қадам (филм, 2008)
• Аҳмад Жавад – Ҳуррият шоири

Китоблари

„Мен ҳақиқат садосиман“ – Аҳмад Жавод

Ўзбекистондаги Ҳайдар Алиев номидаги Озарбайжон Маданият Маркази томонидан озарбайжон шоири Аҳмад Жаводнинг „Мен ҳақиқат садосиман“ шеърлар китоби нашр этилди ва тақдим этилди.

Туркистон еллари ўпиб пешонанг,

Сўйлайди қайғусин сенга, байроғим!

Уч рангин аксини асов денгиздан,

Армуғон айласин сенга, байроғим!

Кетурдим Турона, чиқдинг қошима,

Соянг, давлат қуши қўнди бошима,

Изн бергил кўзимдан оққан ёшима,

Андуҳин тинглацин сенга, байроғим!.

Аҳмад Жавод Озарбайжон адабий-бадиий тафаккур тарихида ўзига хос услуби билан ажралиб турадиган сўз усталаридан биридир. Шоир бутун умри давомида она халқининг мустақиллик ғояларига содиқ бўлиб, ўз ижодига эркинлик-муҳаббат мотивларига тўла миллий мафкурани сингдирди.

Мустақил давлатчиликка муҳаббат уйғотадиган, Озарбайжоннинг давлат сифатларини ғайрат билан улуғлайдиган шоир асарлари чуқур ватанпарварлик туйғуларининг энг гўзал шеърий ифодасидир. Қайд этиш лозимки, муаллифнинг асарлари икки тилда ‒ озарбайжон ҳамда ўзбек тилларида нашр этилган бўлиб, кенг китобхонлар оммасига мўлжалланган.

• Гелма Бисмиллоҳ: Шеърлар // Озарбайжон.- 1994.- 6 дер.-4-бет.
• Ҳақиқатни айтадиган овоз / Терт. сўзбоши эса А. Алиевага тегишли. – Б.: Ниcат, 1991.- 31 б.
• Қора денгиз чайқалди: (Арслон) // Янги Озарбайжон

У ҳақидаги асарлар

• Салманлı Р. İстиқлал şаири Əҳмəд Cавад ҳаққıнда // Азəрбайcан.- 2003.- 28-май.- с.6.
• Рзалı Р. Алтунлар юрдудур бу касıб öлкə. – Азəрбайcан ҳимнинин мüəллифлəриндəн бири // Азəрбайcан. – 2002.- 28-май.- с.8.
• Рзаева М. Əҳмəд Cавадıн ҳаққıнı танıян Тüркийə олду // Şəрқ.- 2006.- 28 февр.- с.6.
• Мустафаева Г. Мüстəқил Азəрбайcан республикасıнıн Əҳмəд Cавад ярадıcıлığıнда ролу // Əдалəт.- 2006.- 10 март.- с.7.
• Қусарда илк дüнйəви мəктəби Əҳмəд Cавад тəşкил эдиб: (Қабақcıл маариф хадими, мüҳарибə вə əмəк ветеранı Сабир Пироğлановун Əҳмəд Cавад ҳаққıнда хатирəлəри) // Азəрбайcан. – 2005.- 28-май.- с.16.
• Гурбанов Ш. Я певес свободи!: Ахмед Джавад-100//Баку.-1993.-6 марта.-С.2.
• Саледдин А. Свет очей моих-Азербайджан!: К 100 летию со дня рождения Ахмеда Джавада//Литературний Азербайджан.-1992.-№ 4.-С.3–8.
• Афина Мəммəдли Əфлатун қıзı."Əҳмəд Cавад вə Тüркийə" китабı / 2010. Элм вə Тəҳсил. Бакı. 160 с.

Ҳаволалар

• Даҳилəрдəн сеçмəлəр – „Мəн çэйнəнəн бир öлкəнин, ҳаққ баğıран сəсийəм“ – Əҳмəд Cавад
• Əҳмəд Cавад хатирəлəрин дили илə – Бир şэирин тарихçəси… – ИИ Ҳиссə