Ahmad al-Buniy sahifasining manbasini koʻrish

{{Qisqa tavsif|Arab matematik, faylasuf va soʻfiy}}
[[Image:Shams al-Ma'arif.jpg|thumb|upright|Shams al-Maʼorif al-Kubro, qoʻlyozma nusxasi, XVII asr boshi]]

'''Sharafiddin''', '''Shihobiddin''' yoki '''Muhyiddin Abu al-Abbos Ahmad ibn Ali ibn Yusuf al-Qurashiy as-Sufiy''', mashhurroq nomi '''Ahmad al-Buniy al-Malikiy''' ({{Lang-ar|أحمد البوني المالكي}}), [[oʻrta asr matematigi]] va [[Islom falsafasi|islom faylasufi]] hamda mashhur [[Tasavvuf|soʻfiy]] edi. U haqda juda oz maʼlumot maʼlum. Uning asarlarida Ilm al-huruf ({{Lang-ar|علم الحروف}}, harflarning [[botiniy qimmati]]) va [[Matematika|matematika]], ''[[Islom va sehr|siḥr]]'' – „sehr“, hamda [[Maʼnaviyat|maʼnaviyat]] bilan bogʻliq mavzular yoritilgan<ref>B. G. Martin, Muslim Brotherhoods in Nineteenth-Century Africa, Cambridge University Press, 2003, p.149</ref><ref>Dietrich, A., „al-Būnī“, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs, p. 149</ref>. U hozirgi [[Annoba|Annaba]] (Jazoir) shahri boʻlgan [[Muvahhidlar davlati|Almohad xalifaligi]]dagi Buna shahrida tugʻilgan, Ayyubiylar Misrida yashagan va oʻz davrining koʻplab yirik soʻfiy shayxlaridan taʼlim olgan<ref>By C. J. Bleeker, G. Widengren, ''Historia Religionum, Volume 2 Religions of the Present'', p.156,</ref>.
U oʻz davrining mashhur soʻfiylaridan biri boʻlgan [[Ibn Arabiy]]ning zamondoshi edi<ref>Vincent J. Cornell, ''Realm of the Saint: Power and Authority in Moroccan Sufism'', University of Texas Press, 1998, p. 221</ref>, va oʻz davrining eng muhim kitoblaridan biri hisoblangan ''[[Shams al-maorif|Shams al-Maorif]]'' asarini yozgani bilan tanilgan. Bu kitob hanuzgacha [[talisman]]lar va [[fol ochish]] haqidagi eng asosiy okkult matn sifatida qaraladi, bu asarning muallifligi borasida shubhalar ham mavjud<ref name=":0">{{Citation |last=Coulon |first=Jean-Charles |title=Amulets and Talismans in the Earliest Works of the Corpus Bunianum |date=2022-04-19 |work=Amulets and Talismans of the Middle East and North Africa in Context |pages=230–252 |url=https://shs.hal.science/halshs-03663871/document |access-date=2025-06-22 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-47147-4}}</ref>.

== Hissalari ==
=== Teurgiya ===
Oddiy okkultizm (sehr) oʻrniga bu turdagi sehr ''Ilm al-Hikma'' (Hikmat ilmi), ''Ilm al-simiyah'' (Ilohiy ismlar tadqiqi) va ''Ruhoniyat'' (Maʼnaviyat) deb atalgan. Musulmon dunyosidagi sehrga oid koʻpchilik ''mujarrabôt'' („tajribada sinab koʻrilgan usullar“) deb ataluvchi kitoblar ''Shams al-Maorif''dan soddalashtirilgan iqtiboslardir<ref>Martin van Bruinessen, „Global and local in Indonesian Islam“, Southeast Asian Studies (Kyoto) vol. 37, no.2 (1999), 46-63 {{doi|10.20495/tak.37.2_158}}</ref>. Ushbu kitob bugungi kungacha [[Teurgiya|teurgiya]] va botiniy sanʼatlarga oid asosiy asar boʻlib qolmoqda.

=== Matematika va fan ===
Taxminan 1200-yilda Ahmad al-Buniy sodda chegara berish usulidan foydalangan holda [[Sehrli kvadrat|muvaffaqiyat kvadrat]]larini qanday tuzishni koʻrsatgan, biroq u bu usulni oʻzi kashf etmagan boʻlishi ham mumkin. Al-Buniy Lotin kvadratlari haqida yozgan va, masalan, [[Allohning 99 nomi|Allohning 99 ismi]]dan baʼzilarining harflaridan foydalangan holda 4 × 4 oʻlchamdagi lotin kvadratlarini tuzgan. Uning anʼanaviy shifobaxsh usullar haqidagi asarlari [[Nigeriya]] va boshqa [[Islom dunyosi|musulmon dunyosi]] hududlaridagi yoruba musulmon tabiblarining ilm manbai boʻlib qolmoqda<ref>{{cite journal |last1=Sanni |first1=Amidu |title=Diagnosis through rosary and sand: Islamic elements in the healing custom of the Yoruba (Nigeria) |journal=Medicine and Law |pages=295–306 |date=2002|volume=21 |issue=2 |pmid=12184608 }}</ref>.

== Taʼsiri ==
{{Asosiy|Hurufizm}}
Uning asarlari hurufiylar va Yangi Lettrist Xalqaro harakatiga taʼsir koʻrsatgani aytiladi{{Manba kerak|date=February 2024}}. [[Denis MacEoin]] 1985-yilda ''[[Studia Iranica]]'' jurnalida chop etilgan maqolasida al-Buniy bilvosita [[Oʻn ikki imom|imomiy shia]]larning radikal oqimi boʻlgan [[Bobiylik|bobiylik]] harakatiga ham taʼsir koʻrsatgan boʻlishi mumkinligini aytadi. Denis MacEoinning taʼkidlashicha, bobiylar keng koʻlamda talismanlar va sehrli harflardan foydalangan<ref>{{cite journal |last1=Mac Eoin |first1=D.M. |title=Nineteenth-century Babi Talismans |journal=Studia Iranica |date=1985 |volume=14 |issue=1 |pages=77–98 |doi=10.2143/SI.14.1.2014664}}</ref>.

== Asarlari ==
[[File:Khalili Collection Islamic Art mss 0300 fol 108b-109a.jpg|thumb|right|Allohning toʻqson toʻqqiz ismining sehrli qoʻllanilishi haqidagi Al-Buniyning risolasidan sahifalar]]
* ''Shams al-Maʿorif al-Kubro''<ref>{{Cite web|url=https://quranwahadith.com/product/shams-ul-maarif-ul-kubra-urdu/|title=Shams ul Maarif ul Kubra Urdu, شمس المعارف الکبریٰ, اردو, لطائف العوارف|date=27 June 2021|qaralgan sana=2026-01-20|arxivsana=2025-01-23|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250123171650/https://quranwahadith.com/product/shams-ul-maarif-ul-kubra-urdu/}}</ref>. (''Maʼrifatning buyuk quyoshi''), Qohira, 1928.
* ''Sharḥ Ism Allāh al-aʼẓam fī ar-rūḥānī'', hijriy 1357-yilda yoki Misrda „al-Maṭbaʿa al-Maḥmudiyya at-Tujjariyya bi-l-Azhar“da bosilgan.
* ''Kabs al-iktidā'', [[Durham universiteti]] kutubxonasidagi sharq qoʻlyozmalari orasida.
* ''Berhatiya'', qadimiy sehr – qudrat chaqiruvi.
* ''Allohning toʻqson toʻqqiz ismining sehrli qoʻllanilishi haqidagi risola'' – Islom sanʼatining Xalili toʻplamida saqlanadi<ref>{{cite book |last=Rogers |first=J. M. |title=The arts of Islam : treasures from the Nasser D. Khalili collection |date=2008 |edition= Revised and expanded|publisher=Tourism Development & Investment Company (TDIC) |location=Abu Dhabi |oclc=455121277 |authorlink=J. M. Rogers|page=170}}</ref>.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}
== Adabiyotlar ==
* Edgar V. Frensis, ''Sehr bilan haqiqat oʻrtasidagi chegaralarni xaritalash. Ahmad ibn Ali al-Buniy asarlarida Allohning ismlari''

== Havolalar ==
{{Commons turkum}}
* [https://digitaloccultmanuscripts.blogspot.com/2008/08/shemsu-al-ma-wa-lataifu-al-avarif-gold.html Shams al-Maʼarif al-Kubro – شمس المعارف ولطائف العوارف]
* [https://digitaloccultmanuscripts.blogspot.com/2008/07/kabs-al-iktida_29.html Kabs al-iktida – قبس الإقتداء]
{{Tashqi havolalar}}
{{DEFAULTSORT:Al-Buniy, Ahmad}}
[[Turkum:1225-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:XIII asr arablari]]
[[Turkum:Sehrli kvadratlar]]
[[Turkum:Oʻrta asr misrlik matematiklar]]
[[Turkum:Buniy]]
[[Turkum:Soʻfiy yozuvchilar]]
[[Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar]]