Ahmad ibn Abu Duod sahifasining manbasini koʻrish

{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi
| name               = Ahmad ibn Abu Duod <br/> {{lang|ar|أحمد بن أبي دؤاد}}
| image              =
| caption            = 
| region             = [[Abbosiylar xalifaligi]]
| ethnicity          = [[Arab]]
| era                = [[Islom oltin davri]]
| parents            = Abu Duod al-Iyadiy
| children           = Abdulloh ibn Ahmad, <br> [[Muhammad ibn Ahmad ibn Abu Duod|Muhammad ibn Ahmad]]
| relations          = [[Iyad (qabila)]]
| birth_name         = Ahmad (tugʻilgandagi ismi)
| birth_date         = {{circa|776/7}}
| birth_place        = [[Basra]], Abbosiylar xalifaligi
| death_date         = 854-yil iyun
| death_place        = [[Basra]], [[Abbosiylar xalifaligi]] (hozirgi [[Iroq]])
| religion           = [[Islom]]
| denomination       = 
| creed              = [[Moʻtazila]]
| jurisprudence      = [[Hanafiylik]]<ref>{{cite web|last=Rahman|first=Zameelur|title=Answers to Doubts over the 'Aqidah of Imam Abu Hanifah|url=https://darulmaarif.com/answers-to-doubts-over-the-aqidah-of-imam-abu-hanifah/|quote="...his major enemies besides the ruling elite were some scholars of the Hanafi school, in particular the judge Ahmad ibn Abi Dawud"|website=Darul Ma'arif|language=en|date=1 March 2014|access-date=23 December 2020}}</ref><ref>Al Baghdadi, Tarikh Baghdad 15:518</ref>
| main_interests     = [[Islom teologiyasi]], [[Fiqh|Islom huquqi]]
| honorific_suffix   = Al-Iyadiy
| known_for          = [[Moʻtazila]] tarafdori boʻlib, 833-yilda Abbosiylar xalifaligining bosh qozisi etib tayinlangan. [[Muʼtasim]] va [[Votiq]] davrida katta nufuzga ega boʻlgan.
| notable_works      = Bosh qozi boʻlgan davrda davlatning rasmiy mafkurasi sifatida moʻtazilani saqlab qolishga harakat qildi. Amaldorlar va olimlar oʻrtasida [[Moʻtazila]] taʼlimotiga rioya etilishini taʼminlash maqsadida inkvizitsiya ([[Mihna]]) ustidan sudlov ishlarini yuritishda yetakchi rol oʻynagan.
| boshlanish davri        = 833
| tugash davri          = 848
| lavozim            = [[Abbosiylar xalifaligi]]ning [[Qozi|bosh sudya]]si
| oʻtmishdoshi       = [[Yahyo ibn Aktam]]
| vorisi         = [[Muhammad ibn Ahmad ibn Abu Duod|Muhammad ibn Ahmad]] keyin [[Yahyo ibn Aktam]]
| boshlanish davri_1        = 833
| tugash davri_1          = 847
| lavozim_1            = [[Abbosiylar sulolasi|Abbosiy]] rasmiysi va maslahatchi
}}

'''Abu Abdulloh Ahmad ibn Abu Duod al-Iyodiy''' ({{lang-ar|أبو عبد الله أحمد بن أبي دؤاد الإيادي|ʾAbū ʿAbd Allāh ʾAḥmad ibn ʾAbī Duʾād al-ʾIyādī}}) (776/7—854-yil iyun) IX asr oʻrtalarida [[islom]] dini sudyasi (''[[qozi]]'') boʻlgan. [[Moʻtazila]] tarafdori boʻlgan Ahmad 833-yilda [[Abbosiylar xalifaligi]]ga bosh qozi etib tayinlangan. [[Muʼtasim]] va [[Votiq]] xalifaliklari davrida katta nufuzga ega boʻlgan. Bosh qozi boʻlgan davrda moʻtazilani rasmiy davlat mafkurasi sifatida saqlab qolishga harakat qildi. Amaldorlar va olimlar oʻrtasida moʻtazila taʼlimotlariga rioya etilishini taʼminlash maqsadida inkvizitsiyani (''[[mihna]]'') targʻib etishda yetakchi rol oʻynadi<ref>{{Citation|last=Tillier|first=Mathieu|title=I - Le grand cadi|date=2009-12-05|url=http://books.openedition.org/ifpo/709|work=Les cadis d'Iraq et l'État Abbasside (132/750-334/945)|pages=426–461|series=Études arabes, médiévales et modernes|place=Beyrouth|publisher=Presses de l’Ifpo|isbn=978-2-35159-278-6|access-date=2020-06-13}}</ref>. 848-yilda Ibn Abu Duod insultga chalingach, oʻz lavozimini oʻgʻli [[Muhammad ibn Ahmad ibn Abu Duod|Muhammad]]ga topshirdi. [[Mutavakkil]] xalifaligi davrida oilasining taʼsiri pasayib, asta-sekin moʻtaziladan voz kechilib, ''{{lang|ar-Latn|mihna}}ga'' chek qoʻyildi.

Bir qancha xalifalar hukmronligi davrida eng yuqori martabali amaldorlardan biri boʻlgan Ibn Abu Duodning Abbosiylar saroyidagi obroʻsi oʻtmishdagi [[barmakiylar]] obroʻsi bilan teng koʻrilgan{{sfn|Hurvitz|2002|pp=123-24}}. Moʻtazila yetakchisi va ''mihnaning'' bosh meʼmorlaridan biri sifatida ortodoks olimlar, jumladan mashhur dinshunos [[Ahmad ibn Hanbal]]ni taʼqib ostiga olishi oʻlimidan soʻng obroʻsiga putur yetkazib, keyingi [[Sunniylik|sunniy]] olimlarining qoralash obyektiga aylanishiga sabab boʻldi.

== Dastlabki faoliyati ==

776 yoki 777-yilda [[Basra]]da tugʻilgan Ibn Abu Duod [[Bilad ash-Shom|Suriya]] shimolidagi [[Qinnasrin]] yaqinida joylashgan qishloqlik [[Arablar|arab]] oilasiga mansub boʻlib<ref>{{harvnb|Zetterstéen|Pellat|1960|p=271}}; {{harvnb|Ibn Khallikan|1871|pp=61–62, 70–71}}.</ref>, [[adnaniylar]] qabilasining [[Iyod (qabila)|Iyod]] urugʻiga tegishli boʻlgan. Oxirgi maʼlumot keyinchalik Ibn Abu Duodning dushmanlari tomonidan inkor etilgan{{sfn|Fück|1997|p=289}}. Juda yosh ekanida otasi bilan [[Damashq]]qa ko‘chib o‘tgan va yoshligida islom huquqi (''[[fiqh]]'') va ilohiyot ilmini (''[[kalom]]'') o‘rgangan. Ustozi Hayyaj ibn al-Alo as-Sulamiy moʻtazila asoschisi [[Vosil ibn Ato]]ning shogirdi boʻlgan. Ibn Abu Duod ustozining tarbiyasi tufayli moʻtazila taʼlimoti tarafdori boʻlgan<ref>{{harvnb|Patton|1897|p=55}}; {{harvnb|Ibn Khallikan|1871|p=62}}.</ref>.

Ibn Abu Duod oʻqishni tugatgandan soʻng, xalifa [[Maʼmun]] ({{hukmronlik|813|833}}) huzuridagi bosh qozi (''qozi al-qudot'') [[Yahyo ibn Aktam]] bilan aloqa oʻrnatadi. Yahyo xizmatida boʻlganida Maʼmun bilan birinchi marta uchrashgan va tezda xalifaga xizmati maʼqul boʻlgan.  Bir maʼlumotga koʻra, bu voqea 819-yilda, Maʼmun [[Bagʻdod]]ga kelgan yili sodir boʻlgan<ref>{{harvnb|Zetterstéen|Pellat|1960|p=271}}; {{harvnb|Ibn Khallikan|1871|p=65}}.</ref>. Maʼmunning oʻzi ham moʻtazilaga moyil boʻlib, bu taʼlimot ortodokslik va [[Aliylar]] oʻrtasidagi moʻtadil muqobillikni ifodalab, bir vaqtning oʻzida xalifaning diniy ishlarga rahbarlik qilishda ''[[imom]]'' sifatidagi vakolatini tasdiqlagan{{sfn|Kennedy|2004|pp=161-62}}. 827-yilda xalifa oʻzining [[Qurʼonning yaratilishi|Qurʼon yaratilgani]]ga ishonuvchi markaziy moʻtazila aqidasiga eʼtiqod qilishini eʼlon qilgan<ref>{{harvnb|Patton|1897|p=52}}; {{harvnb|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 32: pp. 176-77}}.</ref>. 833-yil Maʼmun hukmronligining oxiriga kelib, Ibn Abu Duod xalifaning yaqin odamiga aylandi. Oʻlim toʻshagida yotgan Maʼmun ukasi va vorisi [[Muʼtasim]]ga Ibn Abu Duodni maslahatchilari qatoriga kiritishni tavsiya qildi<ref>{{harvnb|Hurvitz|2002|p=124}}; {{harvnb|Zetterstéen|Pellat|1960|p=271}}; {{harvnb|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 32: pp. 229-30}}; {{harvnb|Ibn Khallikan|1871|p=65}}.</ref>.

== Muʼtasim hukmronligi ostida bosh qozilik faoliyati ==

Muʼtasim taxtga oʻtirgandan soʻng, akasining maslahatiga amal qilib, Ibn Abu Duodni ustozi Yahyo ibn Aktamning oʻrniga bosh qozi etib tayinladi. Muʼtasim hukmronligi davrida ({{hukmronlik|833|842}}) Ibn Abu Duod yirik siyosiy va iqtisodiy taʼsirga ega boʻlib, xalifa toʻliq uning taʼsiri ostida ekanligi, xalifaning na davlat, na shaxsiy ishi Ibn Abu Duodning maslahatisiz amalga oshirilmagani aytiladi. U davlat boshqaruvidagi asosiy raqibiga aylangan [[vazir]] [[Muhammad ibn az-Zayyat]] bilan ziddiyatga borishga majbur boʻlgan boʻlsa-da, yuqori martabali amaldorlardan biri boʻla oldi<ref>{{harvnb|Hurvitz|2002|pp=123–25}}; {{harvnb|Zetterstéen|Pellat|1960|p=271}}; {{harvnb|Patton|1897|p=55}}; {{harvnb|Ibn Khallikan|1871|pp=62, 66, 69}}; [https://books.openedition.org/ifpo/709 Tillier 2009], p. 426-461; {{harvnb|Turner|2010|p=90}}.</ref>.

[[Fayl:Mihna Map.svg|thumb|right|300px|''{{lang|ar-Latn|Mihna}}'' sodir boʻlgan mashhur shaharlar koʻrsatilgan xarita]]

Muʼtasim davrida moʻtazila davlatning rasmiy aqidasi sifatida saqlanib qolgan. Maʼlumotlarga koʻra, moʻtazilani qoʻllash uchun yangi xalifada Maʼmun kabi shaxsiy gʻayrat boʻlmagan, shunga qaramay, goʻyoki Ibn Abu Duodning taʼsiri tufayli akasining diniy siyosatini davom ettirgan. Bosh qozi [[Qurʼon]] yaratilgan degan taʼlimotga rioya qilishni taʼminlash uchun qozi inkvizitsiya yoki ''{{lang|ar-Latn|mihna}}ni'' davom ettirdi. Maʼmun oʻlimidan atigi toʻrt oy oldin boshlangan ''{{lang|ar-Latn|mihna}}'' amaldorlar, qozilar va olimlardan Qurʼonning tabiatiga oid eʼtiqodlari boʻyicha sinovdan oʻtishlarini talab qildi. Joriy qilingan qoidaga amal qilishdan bosh tortgan shaxslar ishdan boʻshatilgan, hibsga olingan yoki qiynoqqa solingan. Bu davrda ''{{lang|ar-Latn|mihna}}'' qurbonlari orasida [[Hanbaliylik|hanbaliy]] fiqh mazhabining asoschisi [[Ahmad ibn Hanbal]] ham bor edi. Uni Ibn Abu Duod sud qilgan va ortodoks e’tiqodini saqlab qolgani uchun qamchilangan. Ibn Abu Duod, shuningdek, xalifalikning turli shaharlariga bir necha oʻziga oʻxshagan ''qozilar'' tayinlanishini nazorat qilgan. Ular oʻz vakolatlari doirasida ''{{lang|ar-Latn|mihna}}ni'' xuddi shunday joriy qilganlar<ref>{{harvnb|Hinds|1993|pp=3–4}}; {{harvnb|Hurvitz|2002|pp=123 ff.}}; {{harvnb|Patton|1897|pp=56 ff., 89 ff.}}.</ref>.

Ibn Abu Duod ''{{lang|ar-Latn|mihna}}ni'' nazorat qilishdan tashqari, saroyda oʻz vaqtini moʻtadillik va rahm-shafqat bilan obroʻ qozonish, Muʼtasimning gʻazabiga duchor boʻlgan odamlarni jazodan qutqarish uchun bir necha marta shafoat qilish va xalifaning turli homiylari uchun iltifotlarni taʼminlash bilan vaqt oʻtkazdi<ref>{{harvnb|Zetterstéen|Pellat|1960|p=271}}; {{harvnb|El-Hibri|2001|p=48}}; {{harvnb|Ibn Khallikan|1871|pp=62–64, 68–69}}.</ref>. Shu bilan birga, xalifalikning moliyaviy ishlarida ham muhim rol oʻynagan. Jumladan, qoʻl ostidagi xodimlari, 838-yilda [[Amoriy yurishi]] paytida oʻljalarni taqsimlashni nazorat qilgan. Aytishlaricha, [[Katta Xuroson|Xuroson]]da sugʻorish kanali loyihasini ham amalga oshirgan va Bagʻdodda sodir boʻlgan katta yongʻindan soʻng Ibn Abu Duod xalifani jabrlangan fuqarolarga yordam berish uchun besh million ''[[dirham]]'' tarqatish vazifasini ishonib topshirishga ishontira olgan{{sfn|Hurvitz|2002|p=125}}. Ibn Abu Duod 836-yilda yangi poytaxt [[Abbosiylar Samarrasi|Samarra]]ga koʻchib oʻtishda ishtirok etgan. U yerdagi markaziy shahardan yer olgan{{sfn|Northedge|2008|p=114}}. 840-yilda sharmanda qilingan general [[Haydar ibn Kavus al-Afshin|Afshin]]ning bidʼat sudiga raislik qilgan{{sfn|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 33: pp. 185 ff.}}.

== Votiq hukmronligi davri ==

Ibn Abu Duod Muʼtasimning oʻgʻli va vorisi [[Votiq]] ({{hukmronlik|842|847}}) davrida ham siyosiy taʼsiri jihatidan kuchli boʻlib qoldi. Votiq ham xuddi avvalgiday Qurʼon yaratilgan degan taʼlimotni davom ettirdi. Muʼtasim hukmronligining katta qismida ''{{lang|ar-Latn|mihna}}'' yengil amalga oshirilgan edi. Ibn Abu Duad va u bilan ittifoqdosh qozilar xalifa hayotining soʻnggi yilida oʻz faoliyatini kuchaytirgan<ref>{{harvnb|Hurvitz|2002|p=126}}; {{harvnb|Hinds|1993|p=4}}. Both authors speculate that the ''{{lang|ar-Latn|mihnah}}'' may have been intensified after al-Mu'tasim entered his final illness and withdrew from politics.</ref>. Votiqning taxtga kelishi bilan yangi xalifa ''{{lang|ar-Latn|mihna}}ning'' koʻlamini oshirishni buyurdi va inkvizitsiya tarafdorlarining shiddat bilan davom etishlarini maʼqulladi. Votiq hukmronligining boshida Ibn Abu Duod Bagʻdodga ''mihnani'' qoʻllab-quvvatlovchi bir qancha yangi ''qozilar'' tayinlab, viloyatlarda muxolif deb hisoblangan shaxslarga nisbatan taʼqiblar sezilarli darajada oshdi. 845-yilda mihna hatto [[Vizantiya imperiyasi|Vizantiya]]liklar qoʻlida boʻlgan musulmon mahbuslar uchun ham joriy qilindi. Ibn Abu Duod mahbuslarning Qurʼonning yaratilishi boʻyicha fikrlarini aniqlash uchun oʻz vakilini yubordi va faqat uni qoʻllab-quvvatlaganlarni ozod qilib, qoʻllamaganlarni Vizantiya qamoqxonalarida qoldirdi<ref>{{harvnb|Hurvitz|2002|p=126}}; {{harvnb|Hinds|1993|p=4}}; {{harvnb|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 34: pp. 38-43}}.</ref>.

Votiqning Qurʼon yaratilgan degan eʼtiqodga sodiqligi oxir-oqibatda anʼanaviy qarama-qarshilikni keltirib chiqarib, 846-yilda Bagʻdodda rejalashtirilgan xalq qoʻzgʻoloni koʻtarilishiga sabab ham boʻldi. Qoʻzgʻolon rejasi oldindan oshkor boʻlib, qoʻzgʻolon boshligʻi Ahmad ibn Nasr al-Xuzoiy hibsga olingan va Samarradagi Votiq saroyiga yuborilgan. Fitnachilar u yerda Qurʼonning tabiatiga oid eʼtiqodlari haqida soʻroq qilingan. Ahmadning soʻroq paytidagi soʻzlari Votiqni gʻazablantirdi. Ibn Abu Duod uni oʻldirishni istamaganiga qaramay, mahbusni shaxsan xalifa va uning askarlari qatl qildilar. Ahmadning omma oldidagi oʻlimi Bagʻdodda xalifaning diniy siyosatiga qarshi populistik tashviqotni yanada kuchaytirdi. Ahmad tez orada ortodoks diniy qarashlar tarafdorlari tomonidan shahidga aylantirildi<ref>{{harvnb|El-Hibri|1999|pp=121–22}}; {{harvnb|Hinds|1993|p=4}}; {{harvnb|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 34: pp. 26-35}}.</ref>.

Votiq davrida Ibn Abu Duod va vazir Ibn az-Zayyot oʻrtasidagi raqobat davom etdi. 843—8444-yillarda davlat byurokratiyasiga qarshi umumiy tazyiq vaqtida Ibn az-Zayyot bosh qozi va boshqa shikoyat (''[[mazalim]]'') sudyasi mansabdorlariga nisbatan chora koʻradi. Natijada ular tergov qilinib, qamoqqa olinadi. Tergov jarayonlariga [[Isʼhoq ibn Ibrohim al-Musʼabiy]] raislik qilgan va ular omma oldida sazoyi qilinib, qattiq muomala qilingan<ref>{{harvnb|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 34: pp. 8-11}}. {{harvnb|Turner|2010|pp=90–91}}, notes that al-Tabari's account of this episode is somewhat cryptic.</ref>.

== Mavqeining yoʻqotilishi va oʻlimi ==

847-yilda Votiq vafot etgach, Ibn Abu Duod xalifaning o‘rniga kim tayinlanishi kerakligini aniqlash uchun Ibn az-Zayyat va boshqa yuqori martabali amaldorlar bilan kengash tuzib, oxir-oqibat Votiqning ukasi Ja’far tanlandi. Ibn Abu Duod nomzodga [[Mutavakkil]] [[Hukmdorlik nomi|xalifalik unvoni]]ni berib, xalifalikka tayinladi<ref>{{harvnb|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 34: pp. 61-64}}; {{harvnb|Zetterstéen|Pellat|1960|p=271}}. {{harvnb|Turner|2010|pp=91–93}}, notes that [[Ya'qubi|al-Ya'qubi]] has an account of al-Mutawakkil's accession that significantly differs from al-Tabari's, and provides a comparison of the two versions.</ref>.

Mutavakkil hukmronligi ({{hukmronlik|847|861}}) Muʼtasim va Votiq siyosatidan sezilarli darajada voz kechildi. Yangi xalifa o‘zidan oldingi ikki davlat hukumatlarida yuqori mavqega ega boʻlgan amaldorlarni yo‘q qilishga ahd qildi. O‘z hukmronligining dastlabki yillarida bu kishilarning ko‘pini, jumladan Ibn az-Zayyat va qoʻmondon [[Itax]]ni ham o‘ldirishga yoki hokimiyatdan chetlatishga muvaffaq bo‘ldi. Mutavakkil avvalgi xalifalarning diniy siyosatidan uzoqlashishga qaror qilib, Qurʼon yaratilganmi yoki yaratilmaganmi degan bahslarga chek qoʻyishni afzal koʻrdi. Yangi xalifa anʼanachilik tarafdori boʻlmasa-da, asta-sekin moʻtaziladan voz kechib, ''{{lang|ar-Latn|mihna}}ga'' chek qoʻydi. Natijada 833-yildan beri amal qilgan aqidaviy tuzumga chek qoʻyildi<ref>{{harvnb|Kennedy|2004|pp=167–68}}; {{harvnb|Turner|2010|pp=90 ff.}}; {{harvnb|Melchert|1996|p=322}}.</ref>.

Yangi xalifa dastlab viloyat shaharlariga yangi ''qozilar'' tayinlashda davom etgan Ibn Abu Duodga qarshi hech qanday chora koʻrmadi{{sfn|Melchert|1996|p=321}}. Biroq Mutavakkil taxtga oʻtirganidan bir yil oʻtmay, bosh qozi insultni boshdan kechirdi. Bu esa Ibn Abu Duodda qisman falajlik keltirib chiqardi va oʻgʻli [[Muhammad ibn Ahmad ibn Abu Duod|Muhammad]] otasining vazifalarini bajarishga majbur boʻldi. Muhammad otasiga qaraganda kamroq taʼsirga ega edi. Mutavakkil keyingi bir necha yil davomida moʻtaziliylarga qarshi dushmanona qadamlar qoʻyib, Ibn Abu Duodning bir qator ''qozilarini'' lavozimidan chetlatgach, oilaning obroʻsi pasayib ketdi<ref>{{harvnb|Turner|2010|p=95}}; {{harvnb|Melchert|1996|pp=321–25}}; {{harvnb|Ibn Khallikan|1871|pp=66, 69–70}}; {{harvnb|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 34: p. 75}}.</ref>.

851-yil oxirida Mutavakkil Ibn Abu Duodni hokimiyatdan butunlay chetlatishga qaror qildi va Muhammadni ham ''mazalim'' mahkamalaridagi lavozimlaridan mahrum qildi. Shuningdek, xalifa Ibn Abu Duod va uning oilasiga tegishli mulklarni tortib olish va yoʻq qilishni, Muhammad va ukalarini qamoqqa tashlashni buyurdi. Shu bilan birga, xalifa ''{{lang|ar-Latn|mihna}}ni'' tugatish uchun qatʼiy choralar koʻrdi. Ibn Abu Duodning oʻrniga Yahyo ibn Aktam qaytadan bosh qozi etib tayinlandi. Ibn Abu Duod tayinlagan yana bir qancha ''qozilar'' esa ishdan boʻshatildi. Xalifa Ahmad ibn Hanbal bilan ham yarashishga harakat qildi. Ahmad ibn Nasrning jasadini namoyish qilishni bekor qildi. Nihoyat, 852-yil mart oyida inkvizitsiya aybi bilan ushlab turilgan barcha mahbuslarni ozod qilishni buyurib, bu bilan asosan ''{{lang|ar-Latn|mihna}}'' davriga yaqinlashdi<ref>{{harvnb|Turner|2010|pp=95–98}}; {{harvnb|Melchert|1996|pp=325–26}}; {{harvnb|Hinds|1993|pp=4–5}}; {{harvnb|Zetterstéen|Pellat|1960|p=271}}; {{harvnb|Ibn Khallikan|1871|p=70}}; {{harvnb|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 34: pp. 116-19}}.</ref>.

Ibn Abu Duod bosh qozilikdan ketgach, bor-yo‘g‘i uch yil yashadi. 854-yil iyun oyida oʻgʻli Muhammad vafotidan yigirma kun oʻtib, vafot etdi<ref>{{harvnb|Turner|2010|p=95}}; {{harvnb|Zetterstéen|Pellat|1960|p=271}}; {{harvnb|Ibn Khallikan|1871|pp=70–71}} (giving an exact death date of June 23, 854); {{harvnb|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 34: pp. 129, 131}}.</ref>.

== Merosi va baho berilishi ==

Moʻtazilaning siyosiy jihatdan tanazzulga uchrashi va ortodoks eʼtiqodning gʻalabasi bilan Ibn Abi Duod aqidaviy eʼtiqodi va ''{{lang|ar-Latn|mihna}}'' davridagi taʼqibi tufayli tanqid qilindi. [[Sunniylik|Sunniy]] mualliflar koʻpincha unga nisbatan dushmanliklarini yashirishmagan va uning lavozimdagi faoliyati haqida qattiq hukm chiqarganlar{{sfn|Zetterstéen|Pellat|1960|p=271}}. Ayniqsa, 834—835-yillarda Ahmad ibn Hanbalning sudlanishi va qamchilanishi, bunda Ibn Abi Duod katta rol oʻynagani qoralangan. Ahmadning oʻzi Ibn Abu Duodni [[Alloh]] taoloning kofiri (''[[kofir]]un billoh al-azim'')“{{sfn|El-Hibri|1999|p=111}} va „odamlarning bilim (''[[Ilm (arabcha)|ilm]]'') va ilmdagi (''kalom'') eng johilidir“{{sfn|Zaman|1997|p=113}}, degan fikrlarni bildirgan. Keyingi manbalarda Ahmad nodon mutaassib qarshisida an’anachilik g‘oyasini qahramonlarcha himoya qilayotgandek tasvirlangan<ref>{{harvnb|Zaman|1997|p=112}}; {{harvnb|Patton|1897|p=56}}.</ref>. Ibn Abu Duod bilan aloqador shaxslar ham uning oʻlimidan soʻng vaqti-vaqti bilan kamsitishlarga duch kelishgan. Chunki xalifa [[Mu’tazz]] ({{hukmronlik|866|869}}) Ibn Abu Duodga aloqador deb koʻrilgan sakkiz kishini ''qozilikka'' tayinlashni bekor qilib, ularni Bagʻdodga surgun qilgan<ref>{{harvnb|Melchert|1996|p=332}}; {{harvnb|Al-Tabari|1985–2007|loc=v. 35: p. 143}}.</ref>.

Ibn Abu Duod diniy siyosati va faoliyati uchun qoralangan boʻlsa, bir vaqtning oʻzida ilmliligi va marhamati bilan birga bagʻrikeng va insonparvarligi bilan ham manbalarda maqtovga sazovor boʻlgan. Koʻplab maʼlumotlarda bosh qozi murosa va saxovatli odam sifatida tasvirlangan. U tez-tez qon toʻkilishining oldini olish maqsadida xalifalar va ularning raqiblari oʻrtasidagi kelishmovchiliklarni hal qilishda nuhim rol oʻynagani ham eʼtirof etilgan. Ibn Abu Duod mahoratli shoir sifatida ham tanilib, turli shoir va adabiyotchilarga homiylik qilgan. Ibn Abu Duod, ayniqsa, moʻtazila va yozuvchi [[Johiz]] bilan aloqador boʻlib, Johiz oʻzining kamida bitta asarini homiysiga bagʻishlab, unga anʼanachilarga qarshi foydalanish uchun diniy dalillarni taqdim etgan<ref>{{harvnb|Zetterstéen|Pellat|1960|p=271}}; {{harvnb|El-Hibri|2001|p=48}}; {{harvnb|Patton|1897|p=56}}; {{harvnb|Ibn Khallikan|1871|pp=62–64, 68–69}}. El-Hibri considers the positive portrayal of Ibn Abi Du'ad's character in the sources to be direct proof that the characterization of the chief judge as the prime instigator of the ''{{lang|ar-Latn|mihnah}}'' is propaganda.</ref>.

Soʻnggi paytlarda baʼzi zamonaviy olimlar Ibn Abu Duodning Muʼtasim va Votiq davrida mihnani saqlab qolishdagi roli manbalarda oshirib yuborilgan boʻlishi mumkinligini taʼkidlashgan. Toyib al-Hibriyning fikricha, moʻtaziladan voz kechilgandan soʻng xalifalikda ortodoks eʼtiqodlarning bosqichma-bosqich tiklanishi bilan ortodoks anʼanachilar xalifaning mihnani rivojlantirishdagi rolini muhokama qilishga ehtiyoj boʻlmagan. Natijada xalifalar qaytadan moʻtazila va inkvizitsiya tarafdorlari, hatto ochiq muxoliflar sifatida tasavvur qilinib, bularning aybi Ibn Abu Duod zimmasiga yuklatilgan{{sfn|El-Hibri|1999|pp=124-26}}. Sunniy manbalarida bosh qozini „juda yomon koʻrgan shaxs“ deya taʼriflagan Muhammad Qosim Zamon ham Muʼtasim va Votiqlar ortodoks eʼtiqoddagilar mihnani qonuniylashtirishda Maʼmun siyosatini davom ettiruvchilar sifatida tasvirlangan. Inkvizitsiya xalifalar emas, balki ularga boʻysunuvchi amaldor mahsuli degan gʻoyani ilgari surgan anʼanachilik tarafdorlari ishning maʼnaviy holatini isbotlashga va xalifalar aybini yengillashtirishga harakat qilishgan{{sfn|Zaman|1997|p=112}}.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Adabiyotlar ==

* {{cite encyclopedia | title = Iyad | first = J. W. | last = Fück | author-link =Johann Fück | encyclopedia = The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume IV: Iran–Kha | publisher = BRILL | location = Leiden and New York | year = 1997 | isbn = 90-04-05745-5 | pages = 289 | url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/iyad-SIM_3714 }}
* {{cite journal |last=El-Hibri |first=Tayeb |year=2001 |title=The Image of al-Wathiq: A Riddle of Religious and Historical Significance |jstor= 25802930 |journal=Quaderni di Studi Arabi |volume=19 |pages=41–60 }}
* {{cite book | title=Reinterpreting Islamic Historiography: Harun al-Rashid and the Narrative of the 'Abbasid Caliphate | last=El-Hibri | first=Tayeb | year=1999 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge |isbn=0-521-65023-2 | url = https://books.google.com/books?id=6ctVTfQS6pcC }}
* {{cite encyclopedia | title = Mihna | first = M. | last = Hinds | author-link =Martin Hinds | encyclopedia = The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume VII: Mif–Naz | publisher = BRILL | location = Leiden and New York | year = 1993 | isbn = 90-04-09419-9 | pages = 2–6 | url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/mihna-COM_0732?s.num=10 }}
* {{cite book | title=The Formation of Hanbalism: Piety into Power | last=Hurvitz | first=Nimrod | year=2002 | publisher=Routledge | location=New York |isbn=0-7007-1507-X | url = https://books.google.com/books?id=W5LxLkUYMTUC }}
* {{cite book | title=Ibn Khallikan's Biographical Dictionary, Vol. I | last=Ibn Khallikan | first=Shams al-Din Abu al-Abbas Ahmad ibn Muhammad | author-link=Ibn Khallikan | others=Trans. Bn. Mac Guckin de Slane | year=1871 | publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland | location=Paris | url = https://books.google.com/books?id=D9jd70CULyYC&pg=PA61 }}
* {{cite book | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century | edition=Second | last=Kennedy | first=Hugh | author-link=Hugh N. Kennedy | year=2004 | publisher=Pearson Longman | location=Harlow |isbn=0-582-40525-4 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC }}
* {{cite journal |last=Melchert |first=Christopher |author-link=Christopher Melchert |year=1996 |title=Religious Policies of the Caliphs from al-Mutawakkil to al-Muqtadir: AH 232-295/AD 847-908 |jstor=3399413 |journal=Islamic Law and Society |volume=3 |issue=3 |pages=316–342 |doi=10.1163/1568519962599069 }}
* {{cite book | title=The Historical Topography of Samarra: Samarra Studies I | last=Northedge | first=Alastair | year=2008 | publisher=The British School of Archeology in Iraq | location=London |isbn=9780903472227 | url = https://books.google.com/books?id=xmhtAAAAMAAJ }}
* {{cite book | title=Ahmed ibn Hanbal and the Mihna: A Biography of the Imam Including An Account of the Mohammedan Inquisition Called the Mihna, 218-234 | last=Patton | first=Walter M. | year=1897 | publisher=E. J. Brill | location=Leiden | url = https://archive.org/details/amedibnhnbaland00pattgoog }}
* {{cite book | last = Al-Tabari | first = Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir | author-link=Muhammad ibn Jarir al-Tabari | editor1 = Ehsan Yar-Shater | title = The History of Al-Ṭabarī. | volume = 40 vols. | publisher = State University of New York Press | location = Albany, NY | date = 1985–2007 }}
*Tillier, Mathieu. (2009). ''[https://books.openedition.org/ifpo/673 Les cadis d’Iraq et l’État abbasside (132/750-334/945).]'' Damascus: Institut français du Proche-Orient, 2009. <small>{{ISBN|978-2-35159-028-7}}.</small>
* {{cite journal |last= Turner |first= John P. |date= 2010 |title= The End of the Mihna |url=http://booksandjournals.brillonline.com/content/journals/10.1163/187783710x536671;jsessionid=1ndtcph4mor7u.x-brill-live-03 |journal=Oriens |volume=38 |pages= 89–106 |doi= 10.1163/187783710X536671  |access-date=March 29, 2016 }}
* {{cite book | title=Religion and Politics Under the Early 'Abbasids: The Emergence of the Proto-Sunni Elite | last=Zaman | first=Muhammad Qasim | year=1997 | publisher=Brill | location=Leiden |isbn=90-04-10678-2 | url = https://books.google.com/books?id=0xkpdl6UVOwC }}
* {{cite encyclopedia | title = Ahmad b. Abi Du'ad | author1-first = K. V. | author1-last = Zetterstéen | author1-link = Karl Vilhelm Zetterstéen | author2-first = Ch. | author2-last = Pellat | author2-link = Charles Pellat | encyclopedia = The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B | publisher = BRILL | location = Leiden and New York | year = 1960 | isbn = 90-04-08114-3 | pages = 271 | url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ahmad-b-abi-duad-SIM_0391 }}

{{s-start}}
{{s-bef|before=[[Yahyo ibn Aktam]]}}
{{s-ttl|title=[[Abbosiylar xalifaligi]]ning [[Qozi#Tarixi|bosh qozi]]si|years=833–848}}
{{s-aft|after=[[Muhammad ibn Ahmad ibn Abu Duod]]<br>(Vazifani vaqtincha bajaruvchi)}}
{{s-end}}

{{Hanafiylik olimlari}}

[[Turkum:770-yillarda tugʻilganlar]]
[[Turkum:854-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:8-asr Arab kishilari]]
[[Turkum:9-asr Arab kishilari]]
[[Turkum:Islom huquqshunosligi musulmon olimlari]]
[[Turkum:9-asr islom musulmon olimlari]]
[[Turkum:9-asr Abbosiylar xalifaligi kishilari]]
[[Turkum:Basralik kishilar]]
[[Turkum:Moʻtaziliylar]]
[[Turkum:Abbosiylar xalifaligining bosh qozilari]]