Al-Azhar masjidi sahifasining manbasini koʻrish

{{Masjid}}{{Tahrirlanmoqda|[[Foydalanuvchi:Oblakulova|Oblakulova]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Oblakulova|munozara]]) 06:51, 2025-yil 22-dekabr (UTC)}}

'''Al-Azhar masjidi''' ({{Lang-ar|الجامع الأزهر}}) – [[Misr]]da oddiygina '''al-Azhar''' nomi bilan tanilgan, [[Qohira]] shahrining tarixiy islomiy markazida joylashgan [[masjid]]. Milodiy 970-yilda [[Fotimiylar xalifaligi]]ning yangi poytaxti sifatida asos solingan, keyinchalik “Ming minora shahri” laqabini olgan shaharda barpo etilgan ilk masjid{{Efn|[[Amir masjidi|Amr ibn al-Os masjidi]] zamonaviy shahar – Qohiraning (shuningdek, Afrikadagi eng qadimiy masjid) eng eski masjidi bo‘lib, 642-yilda qurilgan. Biroq, Amr ibn al-Os masjidi va bugungi Qohirada al-Azhardan ham eski bo‘lgan boshqa bir nechta masjid dastlab zamonaviy Qohira tarkibiga keyinchalik kirgan [[Fustot]] shahrida qurilgan.}}. Masjid nomi, odatda, ''az-Zahrāʾ'' ({{Soʻzma-soʻz tarjima|porloq, yaltirab turgan}}) so‘zidan kelib chiqqan deb hisoblaniladi, bu taxallus [[Islom]] payg'ambari [[Muhammad]]ning qizi [[Fotima]]ga berilgan.

972-yilda masjid rasmiy ravishda ochilgan, 989-yilda masjid ma’muriyati tomonidan 35 nafar [[Ulamo|olim]] yollangach, masjid asta‑sekin bugungi ko‘rinishiga ega ilm maskaniga aylana bordi.

Masjid bilan bog‘liq [[Al-Azhar universiteti]] dunyodagi uzluksiz faoliyat yuritib kelayotgan oliy o‘quv yurtlari orasida [[Idrisiylar]] davrida [[Fos|Fes]] shahrida joylashgan [[Al-Qaraviyin]]dan keyingi ikkinchi qadimiy universitet hisoblanadi. Qadimdan sunniy [[Teologiya|''kalom'']] va ''[[Shariat|shariat]]'', ya’ni islom huquqi bo‘yicha islom olamidagi yetakchi ilmiy muassasa sifatida qaralib kelgan. 1961-yilda asos solinganidan buyon masjid tarkibidagi [[Madrasa|masjid-maktab]] tizimiga integratsiyalashgan holda faoliyat yuritgan bu dargoh davlat tasarrufiga o‘tkazildi va 1952-yilgi [[Iyul inqilobi (Misr)|Misr inqilobi]]dan so‘ng rasmiy ravishda alohida universitet [[Al-Azhar|Al-Azhar ash-Sharif]] maqomini oldi.

O‘zining ming yildan ortiq tarixiy yo‘lida masjid ba’zi davrlarda e’tiborsiz qoldirilgan, ba’zi davrlarda esa yuksak qadrlangan. Dastlab [[Ismoiliylar|shia ismoiliy]] muassasasi sifatida tashkil etilgani sababli [[Salohuddin al-Ayyubiy|Salohiddin Ayyubiy]] va uning tomonidan asos solingan [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy]] [[Ayyubiylar]] sulolasi al-Azhardan yuz o‘girdi, uni [[jome masjid]] maqomidan mahrum qildi va bu yerda o‘qiyotgan talabalar hamda dars berayotgan [[Mudarris|mudarrislarga]] beriladigan [[stipendiya]]larini to‘xtatdi. Bu choralar keyinchalik [[Mamluklar davlati|Mamluk sultonligi]] davrida bekor qilindi va ularning hukmronligi ostida masjid bir necha bor kengaytirildi va ta’mirlandi. Keyingi davrlardagi Misr hukmdorlari masjidga turlicha darajada hurmat ko‘rsatgan, ham madrasa, ham masjidning o‘ziga moliyaviy ko‘makni turlicha miqdorda ajratgan. Bugungi kunda al-Azhar Misr jamiyatida nihoyatda katta ta’sirga ega, sunniy [[Islom dunyosi|musulmon olami]]da esa [[Taqlid (tushuncha)|hurmatga sazovor]] diniy markaz va islomiy Misr davlati ramzi bo‘lib qolmoqda.

==Nomi==
969-yilda [[Misrning Fotimiylar tomonidan zabt etilishi|Misrning Fotimiylar tomonidan zabt etilganidan]] so‘ng, [[Fotimiylar xalifaligi|fotimiy xalifa]] [[Al-Muʼizz li-dinillah|al-Muʼizz]] nomidan fotimiy lashkarboshisi [[Javhar as-Siqilliy]] tomonidan Qohira shahriga asos solingan. Avvaliga Fotimiylar xalifaligining ilgari poytaxti bo‘lgan, hozirgi [[Tunis]] hududidagi [[Mansuriya|al-Mansuriyya]] shahri sharafiga {{Transl|ar|al-Mansuriyya}} ({{Lang|ar|المنصورية}}) deb atalgan. 972-yilda ilk bor ibodat uchun ochilgan masjid dastlab o'sha davr odatiga ko‘ra, {{Transl|ar|Jome al-Mansuriyya}} ({{Lang|ar|جامع المنصورية}}, "Mansuriyya jome masjidi") deb atalgan bo‘lishi mumkin. Aynan al-Muizz shahar nomini {{Transl|ar|al-Qohira}} ({{Lang|ar|القاهرة}}, “G‘olib shahar”) deb o‘zgartirgan. Shundan so‘ng masjid nomi ham {{Transl|ar|Jome al-Qohira}} ({{Lang|ar|جامع القاهرة}}, "Qohira jome masjidi") bo‘lgan va va bu nom arab manbalarida ilk bor qayd etilgan{{Sfn|Rabbat|1996|p=53}}.

Masjid hozirgi {{Transl|ar|al-ʾAzhar}} nomini al-Muizz xalifaligi davridan boshlab Misrdagi ikkinchi fotimiy xalifa [[Al-Aziz Billoh|al-Aziz Billoh]] ({{hukmronlik|975|996}}) hukmronligining oxirigacha bo‘lgan oraliqda olgan{{Sfn|Rabbat|1996|p=53}}. {{Transl|ar|ʾAzhar}} so‘zi {{Transl|ar|zahrāʾ}} so‘zining muzakkar shakli bo‘lib, “juda porloq” yoki “eng ravshan” ma’nolarini anglatadi. {{Transl|ar|Zahrāʾ}} — bu islom payg'ambari Muhammadning qizi, xalifa [[Ali]]ning rafiqasi [[Fotima|Fotimaning]] [[taxallus|taxallusi]]dir{{Sfn|Bloom|2007|p=104}}. Fotima al-Muizz va [[Fotimiylar|fotimiylar sulolasi]] [[imom]]larining ajdodi sifatida ko‘rsatilgan. Shuning uchun masjid nomi aynan uning taxallusidan olingan, degan nazariya mavjud{{Sfn|Blair|2000|p=507}}{{Sfn|Hitti|1973|p=114}}. Biroq bu nazariya birorta arab manbasida tasdiqlanmagan, uning ishonchliligi g‘arb olimlari tomonidan qo‘llab‑quvvatlanmagan, shuningdek, rad ham etilmagan{{Sfn|Creswell|1952|p=36}}.

Yana bir nazariyaga ko‘ra, masjid nomi fotimiy xalifalar tomonidan o‘z [[saroy]]lariga berilgan nomlardan kelib chiqqan. Masjid yaqinidagi saroylar al-Aziz Billoh tomonidan birgalikda {{Transl|ar|al-Qusur az-Zaxira}} ({{Lang|ar|القصور الزاهرة}}, "Porloq saroylar") deb atalgan, qirollik bog‘lariga esa {{Transl|ar|zahra}} so‘zidan olingan boshqa bir atama berilgan. Bu saroylar masjid nomi {{Transl|ar|Jome al-Qohira}}dan {{Transl|ar|al-ʾAzhar}}ga o‘zgartirilishidan avval qurilib, shunday nomlangan edi{{Sfn|Rabbat|1996|p=53}}{{Sfn|Dodge|1961|p=5}}.

{{Transl|ar|Jome}} so‘zi arab tilidagi {{Transl|ar|jamaʿa}} ildizidan kelib chiqqan bo‘lib, “yig‘moq”, “jamlamoq” ma’nosini anglatadi. Bu so'z so‘z yirik jome masjidlarga nisbatan qo'llaniladi.

== Tarixi==
[[File:Al-Azhar (inside) 2006.jpg|thumb|Masjidning hovlisi, u [[Fotimiylar xalifaligi|Fotimiylar]] davriga taalluqli. Yuqorida esa minoralar [[Mamluklar davlati|Mamluklar]] davriga mansub. Chapdan oʻngga: [[Qansuv al-Gʻuriy]]ning ikki gumbazli minorasi, [[Qaytbay]] minorasi va Aqbugʻa minorasi (gumbaz ortida).|alt=Oldingi qismda tosh bilan qoplangan hovli koʻrinib turibdi, uning ortida esa ustunlarga tayanib turgan oʻtkir kema-kokil shaklidagi keng yoyma ravoqlarga ega devor bor. Devor ortida chapdan oʻngga qarab ikki minora, bir gumbaz va yana bir minora koʻrinadi. Uzoq orqa fonda, markazda yana bir minoraning yuqori qismi koʻrinib turibdi.|left]]

===Fotimiylar xalifaligi===
[[File:Flickr - Gaspa - Cairo, moschea di El-Azhar (9).jpg|thumb|Al-Hofiz davrida, taxminan 1138-yilda ishlangan, namozgoh kirish qismidagi gumbaz]]
Misr zabt etilgach, Javhar as-Siqqiliy xalifaning saroy hovlisi va Fotimiylar qoʻshini uchun qirollik majmuasi qurilishiga boshchilik qildi hamda Ismoiliylar [[Shialik|shia islom]]ini yoyish markazi sifatida al-Azharni qurdirdi{{Sfn|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=9}}. Zich aholiga ega sunniy shahar [[Fustot]] yaqinida joylashgan Qohira Ismoiliylar shia islom mazhabining markaziga va Fotimiylar imperiyasining poytaxtiga aylandi{{Sfn|Petry|Daly|1998|p=139}}.

Javhar yangi shahar uchun jome masjid qurishni buyurdi, qurilish ishlari 970-yil 4-aprelda boshlandi{{Sfn|Creswell|1952|p=36}}. Masjid [[Ohaktoshlar|ohaktosh]]dan, Muqattam tepaliklari konlaridan olingan toshlardan bunyod etildi<ref>{{Cite journal |last=Aly |first=Nevin |last2=Hamed |first2=Ayman |date=2020 |title=The impact of salt crystallization on the building stones of Al-Azhar Mosque - Historic Cairo – Egypt |url=https://www.researchgate.net/publication/345506704_The_impact_of_salt_crystallization_on_the_building_stones_of_Al-Azhar_Mosque_-_Historic_Cairo_-_Egypt |journal=International Journal of Conservation Science |volume=11 |issue=4}}</ref>. Masjid qurilishi 972-yilda tugallandi va ilk [[Juma namozi|juma namozi]] [[Ramazon|ramazon]] oyida 972-yil 22-iyunda oʻqildi{{Sfn|Creswell|1952|p=36}}.

Al-Azhar tez orada islom olamining ilm markaziga aylandi, rasmiy bayonotlar va sud majlislari shu yerda eʼlon qilinar va oʻtkazilar edi{{Sfn|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=9}}. Fotimiylar hukmronligi davrida ilgari yashirin saqlanib kelgan Ismoiliy {{Transl|ar|[[Mazhab|mazhab]]}}i (fiqh maktabi) taʼlimoti keng jamoatchilikka ochildi{{Sfn|Yeomans|2006|p=52}}. [[Qadi Numan|An-Nuʼmon ibn Muhammad]] al-Muʼizz davrida {{Transl|ar|[[qozi]]}} etib tayinlandi va Ismoiliy aqidasini oʻqitish ishlariga boshliq etib tayinlandi{{Sfn|Yeomans|2006|p=52}}. Darslar xalifa saroyida ham, al-Azhar masjidida ham oʻtilar, ayollar uchun alohida majlislar ham boʻlardi{{Sfn|Yeomans|2006|p=53}}{{Sfn|Daftary|1998|p=96}}. 973-yilda [[Roʻza hayiti]] bayramida masjid xalifa tomonidan Qohiraning rasmiy jome masjidi maqomi berildi. Al-Muʼizz ham, undan keyin xalifa bo'lgan oʻgʻli ham Ramazon oyida al-Azhar masjidida kamida bir marta juma xutbasini o‘qigan{{Sfn|Dodge|1961|pp=6–7}}.

Qomusiy olim, faqih va Fotimiylarning birinchi rasmiy [[vazir]]i [[Yaʼqub ibn Killis]] 988-yilda al-Azharni islom huquqi boʻyicha asosiy ta'lim markaziga aylantirdi{{Sfn|Daftary|1998|p=95}}. Keyingi yili ushbu maskanda dars berish uchun 45 nafar olim jalb qilindi. Shu tariqa musulmon dunyosidagi yetakchi universitetga aylanishi uchun poydevor qo‘yildi{{Sfn|Behrens-Abouseif|1992|p=58}}.

Masjid xalifa al-Aziz Billoh hukmronligi davrida kengaytirildi. Misrlik tarixchi [[Al-Mufazzal ibn Abu al-Fazoil|al-Mufaddal]]ning yozishicha, u masjidning ayrim qismlarini taʼmirlashni buyurgan va shiftni bir tirsak balandlatgan. Keyingi Fotimiy xalifasi [[Abu Ali al-Mansur|al-Hakim bi-Amrilloh]] ({{hukmronlik|996|1021}}) masjidni taʼmirlashni davom ettirib, 1010-yilda yangi yogʻoch eshik oʻrnattirgan. Biroq al-Hakim davrida al-Hakim masjidi qurib bitkazilgan va al-Azhar Qohiraning asosiy jome masjidi maqomidan ayrilgan. 1009-yil may oyida al-Hakim masjidi xalifaning xutbalari oʻqiladigan yagona maskanga aylandi. Bundan avval al-Hakim juma xutbasini qayerda oʻqishni navbatma-navbat oʻzgartirib turardi. Al-Hakim hukmronligi davridan keyin al-Azhar xalifa [[Al-Mustansir Billoh|al-Mustansir Billoh]] ({{hukmronlik|1036|1094}}) tomonidan qayta taʼmirlandi. Qolgan Fotimiy xalifalari hukmronligida ham qoʻshimchalar va taʼmirlash ishlari davom ettirildi{{Sfn|Creswell|1952|p=37}}. Xalifa [[Al-Hofiz|al-Hofiz]] 1138-yilda yirik qayta qurish ishlarini amalga oshirdi, shuningdek, namozgohning markaziy kirish qismidagi [[gumbaz]] ham aynan uning topshirig'i bilan barpo etildi{{Sfn|Williams|2018|p=204}}.

Dastlab al-Azhar masjidining kutubxonasi bo'lmagan, 1005-yilda Fotimiy xalifasi tomonidan minglab qoʻlyozmalar masjidga [[vaqf]] qilingan va shu orqali masjid kutubxonasi shakllandi{{Sfn|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=10}}. Aholi orasida Ismoiliy amaliyotini qaror toptirishga qaratilgan Fotimiylar saʼy-harakatlari esa, asosan, muvaffaqiyatsizlikka uchradi{{Sfn|Petry|Daly|1998|p=139}}. Fotimiylar xalifaligining qulashi bilan yuzaga kelgan tartibsizliklar natijasida kutubxonaning koʻp qoʻlyozmalari tarqab ketdi{{Sfn|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=10}} va oradan koʻp oʻtmay al-Azhar masjidi sunniy maskanga aylandi{{Sfn|Petry|Daly|1998|p=139}}.

===Ayyubiylar sulolasi===
[[File:Wooden mihrab al-Azhar Mosque.jpg|thumb|Al-Azhar masjididagi yogʻoch mihrab, bagʻishlov yozuvi va oʻyib ishlangan yogʻoch panellar bilan, 1125-yil]]

[[Salohuddin al-Ayyubiy]] 1171-yilda Fotimiylar hokimiyatini agʻdarib tashlagan, Fotimiylar xalifaligi davrida al-Azharda ilgari surilgan shia taʼlim pribsiplari bilan kelisha olmadi. Shu sababli [[Ayyubiylar|Ayyubiylar sulolasi]] davrida masjid qarovsiz qoldi. Jamoaviy namoz o'qish Salohuddin tomonidan qozi etib tayinlangan Sadriddin ibn Dirbass tomonidan taqiqlangan{{Sfn|Rabbat|1996|p=56}}. Bu farmonning sababi, ehtimol, jamoat namozlarini bir jamiyatda faqat bitta masjidda oʻqishni koʻzda tutgan [[Shofiʼiylik|shofiʼiy]] taʼlimoti yoki yangi sunniy hukmdorning avvalgi shia muassasasiga boʻlgan ishonchsizligi boʻlgan{{Sfn|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=10}}{{Sfn|Behrens-Abouseif|1992|p=60}}. Shu vaqtda ancha kattaroq al-Hakim masjidi qurib bitkazilgan edi va Qohirada jomeʼ namozlari aynan oʻsha yerda oʻqilar edi{{Sfn|Rabbat|1996|p=56}}.

Al-Azharni jomeʼ masjid maqomidan mahrum etishdan tashqari, Salohuddin masjidning ''[[Mehrob|mehrobidan]]'' Fotimiy xalifalari nomlari yozilgan kumush kamarni olib tashlashni ham buyurdi. Shu va boshqa masjidlardan yechib olingan shunga oʻxshash kumush kamarlar jami 5 000 ''[[Dirham|dirhamni]]'' tashkil etgan{{Sfn|Creswell|1952|p=37}}. Salohuddiin masjidning butunlay qarovsiz qolishiga ham yoʻl qoʻymagan. Tarixchi al-Mufaddalning so'zlariga koʻra, uning hukmronligi davrida masjid [[Minora|minoralaridan]] biri balandlashtirilgan{{Sfn|Creswell|1952|p=37}}.

Masjiddagi taʼlim markazi ham zarar koʻrgan{{Sfn|Rabbat|1996|p=56}}. Al-Azhar masjidi kutubxonasi e'tiborsiz qoldirildi va al-Azharda saqlangan Fotimiylar taʼlimotiga oid qoʻlyozmalar yoʻq qilindi{{Sfn|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=10}}{{Sfn|Dodge|1961|p=36}}. Ayyubiylar sulolasi Qohira boʻylab qurilgan subsidiyalangan ''[[Madrasa|madrasalarda]]'' sunniy ilohiyot taʼlimini rivojlantirdi{{Sfn|Rabbat|1996|p=56}}. Talabalarga beriladigan mablagʻlar bekor qilindi{{Sfn|Rabbat|1996|p=56}}, masjidda muntazam ravishda o'tiladigan darslar toʻxtatildi va Fotimiylar davrida yaxshi yashagan mudarrislar tirikchilik uchun boshqa faoliyat bilan shug'ullanishga majbur boʻldi{{Sfn|Dodge|1961|p=36}}.

Shunga qaramay, al-Azhar bu davr mobaynida arab [[Filologiya|filologiyasi]] va ilm-maʼrifat maskani boʻlib qolaverdi{{Sfn|Rabbat|1996|p=56}}. Rasmiy darslar bekor qilinsa-da, masjidda xususiy saboqlar davom etardi. Ma'lumotlarga ko'ra, [[Abdullatif al-Bag‘dodiy|al-Bagʻdodiy]] al-Azharda qonun va tibbiyot kabi bir qator fanlardan dars bergan. Aytishlaricha, Salohuddin unga 30 dinor maosh toʻlagan, bu miqdor Salohuddinning merosxoʻrlari tomonidan 100 dinorga oshirilgan{{Sfn|Dodge|1961|p=36}}. Masjid Salohuddin va uning vorislari tomonidan eʼtiborsiz qoldirilgan boʻlsa-da, sunniy Ayyubiylar sulolasining siyosati al-Azhar masjidi rivojiga katta taʼsir koʻrsatdi. 

===Mamluk sultonligi===
[[File:Murad Bey by Dutertre in Description de l Egypte 1809.jpg|thumb|left|Mamluk ''bey''i|alt=Toʻla soqolli va salla kiygan erkak gilam ustida oʻng yonboshiga yotgan, tirsagi va orqasi yostiqqa suyanib, ochiq yoyma deraza yonida. Oʻng qoʻlida pashshaxoʻr, uning oldida pol ustida qiniga solingan qilich turibdi.]]
[[File:Le Caire. Porte intérieure de la mosquée el-Azhar - Bonfils. LCCN2004668144.jpg|thumb|Sulton [[Qaytbay]] darvozasi, XV asr oxirida qurilgan (1867-yilgi surat)]]
Jamoat namozlari [[Mamluklar davlati|Mamluk sultonligi]] davrida 1266-yilda [[Baybars|Sulton Baybars]] tomonidan al-Azhar masjidida qayta tiklandi. Salohuddin va Ayyubiylar amal qilgan shofi’iylik ta’limotiga koʻra, bir mahallada jamoat namozi o'qilishi uchun faqat bitta masjid boʻlishi lozim edi, Mamluklar ergashgan [[hanafiylik]] ''mazhabi'' esa bunday cheklov qoʻymagan{{Sfn|Behrens-Abouseif|1992|p=60}}. Al-Azhar bu paytga kelib Fotimiylar va ismoiliy ta’limotlari bilan bogʻliqligini yoʻqotgan edi. Qohiraning tez kengayishi sharoitida masjid maydoniga ehtiyoj ortgani Baybarsga al-Azhar tarixiga e’tibor bermasdan, masjidni oldingi nufuziga qaytarish imkonini berdi. Baybars va Mamluk sultonligi davrida al-Azhar talabalar va mudarrislar uchun stipendiyalar qayta joriy qilindi hamda deyarli 100-yil davomida e’tiborsiz qolgan masjidni ta’mirlash ishlari boshlandi{{Sfn|Lulat|2005|p=77}}. Al-Mufaddalning so'zlariga koʻra, amir ‘Izz ad-Din Aydamur al-Hilli oʻz uyini masjid yoniga qurib, shu bilan birga masjidni ham ta’mirlagan. Al-Maqriziy bergan ma'lumotlarga ko'ra, amir devorlar va tomni ta’mirlab, qaytadan pol yotqizgan va yangi gilamlar bilan to'shagan. Fotimiy xalifasi al-Hakim davridan beri birinchi bor 1266-yil 16-yanvarda masjidda [[xutba]] oʻqilgan, xutba besh kun oldin qurib bitkazilgan yangi minbarda oʻqilgan{{Sfn|Creswell|1952|pp=37–38}}.

1302-yilda sodir bo'lgan zilzila al-Azhar va Mamluk hududidagi boshqa koʻplab masjidlarga zarar yetkazdi. Qayta qurish ishlari sultonlik ''[[Amir|amirlari]]'' (shahzoda va amaldorlar) hamda qoʻshin boshligʻi Sayfiddin Salarga yuklandi. Bu Baybars hukmronligidan keyingi ilk ta'mirlash ishlari edi{{Sfn|Rabbat|1996|p=57}}. Oradan yetti yil oʻtgach, masjid shimoli-gʻarbiy devori boʻylab maxsus maktab ''Madrasa al-Aqbugʻaviyya'' qurildi. Yangi binoga joy ochish uchun masjid devorining ayrim qismlari olib tashlandi. Yana bir maktab ''Madrasa al-Taybarsiyya'' qurilishi 1332–1333-yillarda boshlandi. 1339–1340-yillarda qurib bitkazilgan bu bino ham masjid tuzilishiga ta’sir koʻrsatdi, chunki u [[tahorat]] favvorasi oʻrnida qad rostladi{{Sfn|Creswell|1952|pp=37–38}}. Har ikkala madrasa al-Azharni toʻldiruvchi binolar sifatida qurilgan boʻlib, oʻz alohida kirish eshiklari va ibodat zallariga ega edi{{Sfn|Rabbat|1996|p=57}}.

Masjid Qohirada oʻz mavqeini qayta tiklagan boʻlsa-da, ta’mirlash ishlari va boshqa ishlar sulton darajasidan past lavozimdagilar tomonidan amalga oshirilardi. Bu holat [[Burjiylar|Burjiy sulola]]sining birinchi sultoni [[Barquq|az-Zohir Barquq]] hukmronligi davrida oʻzgardi. Sulton Barquq ham, undan keyingi sulton [[al-Muayyad]] ham mos ravishda 1397 va 1424-yillarda al-Azhar minorasini toshdan yangidan qurishga urindilar, lekin har ikki safar ham qurilish nuqsonli deb topilib, buzib tashlandi{{Sfn|Behrens-Abouseif|1992|p=60}}. Davlat boshqaruvining eng oliy pogʻonasidagi shaxslar tomonidan toʻgʻridan-toʻgʻri homiylik qilish Mamluklar hukmronligi oxirigacha davom etdi. Sultonlar [[Qaytbay]] va [[Qansuh al-Gʻuriy]] tomonidan koʻplab ta’mirlar va qoʻshimcha qurilishlar olib borildi. Ularning harakatlari bilan bugungi kungacha saqlanib qolgan bir nechta [[Minora|minoralarning]] qad rostlagan{{Sfn|Rabbat|1996|p=58}}. Mamluk sultonlari orasida minora qurish odatiy amaliyot boʻlib, bunga hokimiyat ramzi va Qohira manzarasida oʻz mavqeini mustahkamlashning eng samarali vositasi deb qaralardi{{Sfn|Rabbat|1996|p=58}}. Al-Gʻuriy, shuningdek, asl ''mehrob'' oldidagi gumbazni ham qayta qurdirgan boʻlishi mumkin{{Sfn|Rabbat|1996|p=48}}.

XIV asrga kelib, al-Azhar huquq, ilohiyot va [[arab tili]] boʻyicha tadqiqotlar markazi sifatida ustun maqomga erishdi va butun islom olamidan talabalar uchun diqqat markaziga aylandi{{Sfn|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=10}}. Shunga qaramay, Misr ulamolarining atigi uchdan bir qismigina al-Azharda tahsil olgan yoki dars bergan, degan xabarlar bor{{Sfn|Rabbat|1996|p=59}}.

=== Usmoniylar imperiyasi viloyati davri ===
[[File:Al-Azhar bab al-muzaynin.jpg|thumb|''Bab al-Muzayinīn'' (Sartaroshlar darvozasi), [[Usmoniylar davlati|Usmonli]]lar hukmronligi davrida Abd ar-Rahmon Katxudo tomonidan qurilgan. Chap tomondagi, ''Madrasa al-Aqbughaviyya'' ustidagi minorani ham Katxudo qayta ta’mirlagan, keyinchalik u yana 20-asrda yangidan ta’mirlangan.|alt=Ikki yoysimon kirish yo‘laklari bo‘lgan baland ikki qavatli bino ayvoni ko‘chaga qaragan. Yoylar ustidagi bino devori o‘ymakorlik va bezaklar bilan ishlangan. O‘ng tomonda bino uchinchi qavatgacha ko‘tarilgan. Devor ortida gumbaz ustidan ko‘tarilgan ikki minora ko‘rinib turibdi.]]

1517-yilda hudud [[Usmoniylar davlati|Usmoniylar]] tasarrufiga o'tdi. Shaharni egallash uchun kechgan janglar keltirib chiqargan tartibsizliklarga qaramasdan, turklar masjid va uning kollejiga katta ehtirom ko‘rsatdilar{{Sfn|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=10}}{{Sfn|Rabbat|1996|p=59}}. Misrning birinchi usmoniy hukmdori, sulton [[Salim I Yovuz|Salim I]] Misrda bo'lgan so‘nggi haftada al-Azharda [[Juma namozi|juma namozi]]da qatnashdi, biroq masjidni saqlab turish uchun hech qanday ehson qilmadi. Keyingi usmoniy amirlari ham al-Azharda juma namozlariga muntazam qatnashgan, ammo masjidni ta’mirlash uchun kamdan-kam hollarda mablag‘ ajratishgan, shunga qaramay, ba’zan talaba va o‘qituvchilar uchun maosh belgilab berishgan. Mamluk sultonligi davridagi kengaytirish va qo‘shimchalardan farqli o‘laroq, Usmoniylarning dastlabki hukmronligi davrida faqat 2 nafar usmoniy hokimi al-Azharni ta’mirlash ishlarini amalga oshirgan{{Sfn|Rabbat|1996|p=59}}.

1517-yilda Salim I va usmonlilardan mag‘lub bo‘lishlariga qaramay, mamluklar Misr jamiyatida ta’sirchan kuch bo‘lib qolishdi, imperiya boshidagi ''amir''lar o‘rniga, usmonli hokimlari nazoratida bo‘lgan, nomigagina bo‘lsa-da, ''[[Bek|bey]]''lar (“sardorlar”)ga aylandilar{{Sfn|Rabbat|1996|p=59}}. Selim I davrida Misrning birinchi hokimi [[Hayır Bey|Xayr Bey]] bo‘lib, u Marj Dabik jangida ([[Battle of Marj Dabiq]]) usmonlilar tomoniga o‘tgan mamluk ''amir''i edi{{Sfn|Winter|2004|p=12}}. Mamluklar o‘z sultonliklarini tiklash uchun, jumladan 1523-yilda ikkita qo‘zg‘olonni ham o‘z ichiga olgan, bir necha marotaba isyon ko‘targan bo‘lsalar-da{{Sfn|Winter|2004|p=14}}, usmonlilar Misrning hokimiyat tuzilmasi ustidan mamluklar nazoratini butunlay yo‘q qilishdan tiyildilar. Usmonlilar g‘alabasidan so‘ng darhol mamluklar iqtisodiy va harbiy jihatdan yo‘qotishlarga uchradilar va bu holat usmonlilar hukmronligining dastlabki yuz yilligida al-Azhar uchun moliyaviy yordamning yetishmasligida o‘z aksini topdi. 18-asrga kelib, mamluk zodagonlari o‘z ta’sirining katta qismini qaytarib oldilar va Qohira bo‘ylab hamda aynan al-Azharda ko‘plab ta’mirlash ishlarini homiylik qilishni boshladilar{{Sfn|Rabbat|1996|p=59}}.

Qudratli mamluk ''bey''i al-Qazdugli 18-asr boshlarida bir qancha qo‘shimcha va ta’mirlashlarni moliyalashtirdi. Uning ko‘rsatmasi bilan 1735-yilda ko‘zi ojiz talabalar uchun ''rivoq'' qurildi. Shuningdek, u Qaytbey tomonidan dastlab qurilgan turk va shom ''rivoq''larini qayta qurishga ham homiylik qildi{{Sfn|Rabbat|1996|pp=59–60}}.

Bu Mamluk sultonligi davrida amalga oshirilgan kengaytirishlardan keyingi eng katta ta’mirlashlar majmuasining boshlanishi edi. Abd ar-Rahmon Katxudo 1749-yilda ''katxudo'' ([[Yanicharlar|yanicharlar]] boshlig‘i) etib tayinlandi va Qohiraning turli joylarida hamda al-Azharda bir necha loyihalarni amalga oshirishga kirishdi. Uning rahbarligida uchta yangi darvoza qurildi: talabalar sochlarini shu darvoza tashqarisida oldirishgani uchun shunday atalgan ''Bab al-Muzayinīn'' (Sartaroshlar darvozasi), keyinchalik u masjidning bosh kirish darvozasiga aylandi; [[Yuqori Misr]]ning [[Saidiy xalqlari|Sa’idi xalqi]] nomi bilan atalgan ''Bab al-Sa’ayida'' (Sa’idiya darvozasi); va bir necha yildan so‘ng talabalar uchun odatda guruch sho‘rvasidan iborat ovqat tarqatilgan ''Bab al-Shurba'' (Sho‘rva darvozasi). Dastlabki namozxonaga janub tomondan yangi namozxona qo‘shilib, mavjud ibodat maydoni hajmi ikki baravar oshirildi. Katxudo, shuningdek, masjidni o‘rab turgan bir nechta ''rivoq''ni ta’mirladi yoki qaytadan qurdi. Katxudo o‘zi al-Azharda qurgan maqbaraga dafn qilindi; 1776-yilda u Nafisa al-Bakriyya — taxminan 1588-yilda vafot etgan ayol so‘fiydan keyin — masjid ichiga dafn qilingan birinchi (va oxirgi) shaxs bo‘ldi{{Sfn|Rabbat|1996|pp=49–50}}{{Sfn|Rabbat|1996|pp=60–61}}.

Usmonlilar davrida al-Azhar Misrda ilm maskani sifatida yana e’tiborli mavqeini tikladi va Salohiddin tomonidan asos solingan hamda mamluklar tomonidan keskin kengaytirilgan ''madrasa''lardan ustunlik qila boshladi. 18-asr oxiriga kelib, al-Azhar Misr ''ulamo''si bilan uzviy bog‘liq bo‘lib qoldi{{Sfn|Winter|2004|p=115}}. ''Ulamo''lar, shuningdek, hukumatga rasmiy tarzda ta’sir o‘tkaza oldilar; bir necha shayxlar faqat bir yil muddatga tayinlanadigan ''[[Posho|posho]]''ga (faxriy [[hokim]]) hisobot beruvchi maslahat kengashlariga a’zo etib tayinlandi{{Sfn|Abu Zayd|Amirpur|Setiawan|2006|p=36}}. Bu davrda al-Azharda dunyoviyroq fanlar ham ta’lim dasturiga kiritildi, ilm-fan va mantiq falsafa bilan bir qatorda o‘qitila boshlandi{{Sfn|Rahman|1984|p=36}}. Shu davrda al-Azharda ilk bor [[Molikiylik|molikiy]] bo‘lmagan rektor tayinlandi; [[Shofiʼiylik|shofiiy]] ''[[Mazhab|mazhab]]''iga mansub Abdulloh ash-Shubrovi rektor bo‘ldi{{Sfn|Heyworth-Dunne|1938|p=681}}. Molikiy mazhabiga mansub biron kishi 1899-yilda Salim al-Bishriy ushbu lavozimga tayinlangunga qadar rektor bo‘lib xizmat qilmagan.

Al-Azhar, shuningdek, Misrni usmonlilar bosib olganiga qarshi noroziliklarning markazi bo‘lib xizmat qildi, bunda ham ''ulamo''lar, ham keng jamoatchilik ishtirok etgan. Al-Azhardagi talaba namoyishlari odatiy hol bo‘lib, ko‘pincha masjid atroflaridagi do‘konlar talabalarga birdamlik sifatida yopilardi{{Sfn|Winter|2004|p=120}}. ''Ulamo''lar ba’zan hukumatga ochiqcha qarshi chiqishga ham muvaffaq bo‘lgan. Bir holatda, 1730–31-yillarda usmonli ''[[ago]]''lari uch nafar qochqinni quvib, al-Azhar yaqinida yashovchi aholini bezovta qilishgan. norozilik sifatida al-Azhar darvozalari yopildi va kengroq qo‘zg‘olondan qo‘rqqan usmonli hokimi ''ago''larni al-Azhar yaqiniga bormaslikka buyurdi. Yana bir tartibsizlik 1791-yilda, ''voli'' [[al-Husayn masjidi]] yaqinidagi odamlarni bezovta qilganida yuz berdi; ular keyin al-Azhar tomon namoyishga yo‘l olishdi. Natijada ''voli'' o‘z lavozimidan chetlatildi{{Sfn|Winter|2004|p=121}}.

== Manbalar ==
{{manbalar}}