Al-Hasan ibn al-Fayruzan sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| ismi = Al-Hasan ibn al-Fayruzan
| asl ismi = {{lang-fa|الحسن بن الفیروزان}}
| lavozim = [[Semnan (Eron)|Semnan]] hukmdori
| boshlanish davri = {{circa|960-yillar}}
| tugash davri = ???
| lavozim_2 = [[Sari (Eron)|Sari]] noibi
| boshlanish davri_2 = 930-yillar oʻrtalari
| tugash davri_2 = ???
| lavozim_3 = [[Tabariston]] noibi
| boshlanish davri_3 = 930
| tugash davri_3 = ???
| otasi = al-Fayruzan
| children = 3+, jumladan, [[Fayruzan ibn al-Hasan|Fayruzan]] va [[Nasr ibn al-Hasan]]
| relatives = [[Makan ibn Kaki]] (amakisi)<br />[[Faxr ud-Davla|Abulhasan Ali]] (nabirasi)<br />Rukn ud-Davla]] (kuyovi)
| module = {{Qirollik bilgiqutisi
| embed = yes
| sulola = [[Fayruzaniylar]] sulolasi}}
}}
'''Al-Hasan ibn al-Fayruzan''' ({{lang-fa|الحسن بن الفیروزان}}) [[Fayruzaniylar sulolasi]]ga mansub X asrda faoliyat yuritgan daylamiy shahzoda.

== Tarjimai holi ==
[[Fayl:Caspian coast of Iran during the Iranian intermezzo.png|thumb|right|300px|Shimoliy Eron xaritasi]]

Al-Hasan [[Fayruzan]]ning oʻgʻli boʻlib, Fayruzanning oʻzi daylamiy lashkarboshi boʻlgan. Ukasi [[Kaki ibn Noʻmon|Kaki]] bilan birga Shimoliy Erondagi [[Shimoliy Eron alaviylar sulolalari|Alaviylar sulolasi]] xizmatida boʻlgan<ref name="EI2-164">Nazim (1987), p. 164</ref>. 902-yilda Somoniylarning Tabaristonga bostirib kirishi chogʻida ikkisi ham halok boʻlgan. Kakining [[Makan ibn Kaki]] ismli oʻgʻli bor edi. U al-Hasan bilan birgalikda Alaviylarga xizmat qilgan. Makan Alaviylar bilan quda-andachilik aloqalarini ham oʻrnatgan. Jumladan, [[imom]] [[Hasan al-Utrush|Hasan ibn Ali al-Utrush]]ning ({{hukmronlik|914|917}}) oʻgʻli [[Jaʼfar ibn an-Nosir|Jaʼfar]] uning kuyovi boʻlgan<ref name="EI2-164"/>. Oʻsha davrda Jaʼfar otasi belgilab ketgan voris [[Abu Muhammad Hasan ibn Qosim]]ga, yaʼni ''[[Doiy]] ilalhaqq'' ({{hukmronlik|917|928}}) nomi bilan mashhur hukmdorga qarshi murakkab siyosiy kurash olib borgan. 923-yildagina Jaʼfar va uning ukasi [[Ahmad ibn an-Nosir|Ahmad]] Doiyni taxtdan agʻdarib, surgunga joʻnatishga muvaffaq boʻlgan<ref>Madelung (1975), pp. 210–211</ref>. Jaʼfar 924-yilda vafot etgach, taxtni Ahmadning oʻgʻli [[Muhammad ibn Ahmad ibn an-Nosir|Abu Ali Muhammad]]ga qoldirgan. Biroq Al-Hasan va Makan uni hokimiyatdan chetlatib, oʻrniga al-Hasanning oʻgay ukasi, Jaʼfarning oʻgʻli va al-Hasanning onasidan tugʻilgan farzand [[Ismoil ibn Jaʼfar ibn an-Nosir|Ismoil]]ni taxtga oʻtqazganlar<ref name="EI2-164"/><ref name="Iran211">Madelung (1975), p. 211</ref>. Abu Ali Muhammad asirlikdan qochishga muvaffaq boʻlib, oʻsha paytda [[Goʻrgon (shahar)|Goʻrgon]]ni nazorat qilayotgan [[Gilyanlar|gilyan]] lashkarboshi [[Asfar ibn Shiruya]] yordamida al-Hasan va Makan qoʻshinlarini magʻlub etgan hamda oʻz taxtini qayta egallagan<ref name="EI2-164"/><ref name="Iran211"/>.

930-yilda [[Makan ibn Kaki|Makan]] yana [[Tabariston]]ni qayta egallab, al-Hasanni viloyat hokimi etib tayinladi. Shuningdek, Makan [[Abu Muhammad Hasan ibn Qosim]]ni Alaviylar imomi etib tayinladi. Oradan koʻp oʻtmay Makan vafot etgani haqidagi yolgʻon xabar tarqaldi<ref name="Espandiyar">Ibn Isfandiyar (1905), pp. 204–270</ref>. Bundan foydalangan al-Hasan oʻgay ukasi Ismoilni imom etib tayinlash maqsadida qoʻzgʻolon koʻtardi. Biroq Abu Jaʼfar Husaynning onasi tashabbusi bilan Ismoil zaharlab oʻldirildi va shu sababli qoʻzgʻolon muvaffaqiyatsizlikka uchradi<ref name="Iran212">Madelung (1975), p. 212</ref>. Koʻp oʻtmay al-Hasan Makanning ikki qoʻmondonlari Abu Ali va Abu Muso Al-Hasan tomonidan [[Amol]]dan quvib chiqarildi. Shundan soʻng u [[Daylam]]ga qochdi<ref name="Espandiyar"/>. Qisqa vaqtdan soʻng Makanni [[Ziyoriylar]] hukmdori [[Mardavij]] Tabaristondan siqib chiqardi<ref name="EI2-164"/><ref name="Iran212"/>.

935-yilda Mardavij suiqasd natijasida oʻldirilgach, oʻrniga ukasi [[Vushmgir]] taxtga oʻtirdi. Bu orada Makan oʻzining yangi hukmdorlari boʻlmish [[Somoniylar]] tomonidan [[Goʻrgon (shahar)|Goʻrgon]] hokimi etib tayinlandi. Vushmgir koʻp oʻtmay Somoniylar oliy hokimiyatini tan oldi va al-Hasan [[Sari (Eron)|Sari]] hokimi etib tayinlandi. Makan va Vushmgir oʻrtasidagi munosabatlar shu qadar yaxshilandiki, Makan endi Somoniylarga qaram boʻlishga hojat yoʻq deb hisoblay boshladi. Natijada, 939-yilda Somoniylar qoʻmondoni [[Abu Ali Sagʻoniy]] boshchiligidagi qoʻshin Goʻrgonga bostirib kirdi. 7 oy davom etgan qamaldan soʻng, Makan poytaxtini tashlab, [[Ray]]ga qochdi. Somoniylar qoʻshini uni taʼqib qilib, 940-yil 25-dekabrda Ray yaqinidagi [[Isxobod jangi]]da unga yetib oldi. Jang Somoniylar gʻalabasi bilan yakunlandi. Makan jang paytida oʻq yeb halok boʻldi. Soʻngra gʻoliblar uning boshini tanasidan judo qilib, [[Buxoro]]dagi Somoniylar saroyiga yubordi<ref name="Iran213">Madelung (1975), p. 213</ref><ref>Nazim (1987), p. 165</ref>.

[[Fayl:Iran in 10th century AD.png|thumb|right|300px|X asr oʻrtalarida Fors]]

[[Vushmgir]] ushbu halokatli magʻlubiyatdan soʻng [[Tabariston]]ga chekindi. Biroq al-Hasan amakivachchasi Makanning oʻlimida Vushmgirni ayblab, koʻp oʻtmay unga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. Vushmgir al-Hasanni magʻlub etishga muvaffaq boʻldi, ammo al-Hasan [[Abu Ali Sagʻoniy]]ni Tabaristonga yurish qilishga koʻndirdi. Natijada, Vushmgir yana bir bor [[Somoniylar]]ning oliy hokimiyatini tan olishga majbur boʻldi.

Abu Ali Sagʻoniy Somoniylar [[Katta Xuroson|Xuroson]]iga qaytgach, Vushmgir yana [[Ray]] ustidan nazoratni tikladi. Biroq 943-yilda shaharni butunlay [[Buvayhiylar]] hukmdori [[Rukn ud-Davla|Hasan]]ga boy berdi. Vushmgir Tabaristonga qaytgach, avvalroq Goʻrgonni egallagan al-Hasandan magʻlub boʻldi. Shundan soʻng dastlab [[Bavandiylar]] hukmdori [[Shahriyor II]] saroyidan, keyin esa Somoniylar amiri [[Nuh I (Somoniy)|Nuh I]] huzuridan boshpana topdi. Bu orada al-Hasan Hasan (Rukn ud-Davla) bilan ittifoq tuzdi. Ammo 945-yilda Abu Ali Sagʻoniy Buvayhiylardan Rayni tortib olgach, al-Hasan Somoniylar oliy hokimiyatini tan oldi. Shunga qaramay, oʻsha yilning oʻzida Vushmgir Somoniylar yordami bilan Goʻrgonni qayta egalladi. Biroq uzoq vaqt hukmronlikni saqlab qola olmadi. 947-yilgagina Somoniylarning yirik qoʻshini koʻmagida Goʻrgon va [[Tabariston]]ni al-Hasandan tortib olishga muvaffaq boʻldi.

948-yilda Buvayhiylar hukmdori Hasan (945-yilda Buvayhiylar [[Bagʻdod]]ni egallaganidan soʻng u ''Rukn ud-Davla'' unvonini qabul qilgan) [[Tabariston]] va Goʻrgonga yurish qilib, bu hududlarni Vushmgirdan tortib oldi. Bu mojaroda al-Hasan Buvayhiylarni qoʻllab-quvvatlagan boʻlsa, Vushmgir oʻzining [[Somoniylar|Somoniy]] ittifoqchilariga tayandi. Shundan keyin al-Hasanning nomi tarixiy manbalarda bir muddat tilga olinmaydi. Faqat 967-yilda Vushmgirning vafotidan soʻng, manbalarda uning nomi yana qayd etilgan. Oʻsha paytda [[Semnon (shahar)|Semnon]] hukmdori boʻlib, Vushmgirning oʻgʻli [[Shams al-Maoliy Qobus|Qobus]]ning Ziyoriylar taxtiga boʻlgan daʼvosini qoʻllab-quvvatlagan.

Shundan keyingi davrda al-Hasanning taqdiri nomaʼlum boʻlib qoladi. Uning [[Fayruzan ibn al-Hasan|Fayruzan]] va [[Nasr ibn al-Hasan]] ismli ikki oʻgʻli boʻlgan. Bundan tashqari, bir qizi [[Rukn ud-Davla]]ga turmushga chiqqan va undan [[Faxr ud-Davla|Abulhasan Ali]], [[Muʼayyad ud-Davla|Buya ibn Hasan]] hamda [[Adud ud-Davla|Fanno Xusrav]] ismli uch oʻgʻil dunyoga kelgan.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* {{cite book | title = The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs | year = 1975 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | editor-last = Frye | editor-first = R.N. | last = Madelung | first = W. | author-link = Wilferd Madelung | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 | isbn = 978-0-521-20093-6 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC&pg=PA198}}
* {{cite encyclopedia | article=Mākān b. Kākī | first = M. | last = Nazim | encyclopedia = E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume V: L–Moriscos | editor-first = Martijn Theodoor | editor-last = Houtsma | publisher = BRILL | location = Leiden | year = 1987 | isbn = 90-04-08265-4 | url = https://books.google.com/books?id=iJQ3AAAAIAAJ&pg=PA164 | pages = 164–165 }}
* {{cite book | title = The Monumental Inscriptions from Early Islamic Iran and Transoxiana | year = 1992 | publisher = BRILL | last = Blair | first = Sheila | pages = 1–307 | isbn = 9789004093676 | url = https://books.google.com/books?id=4U0fCVfM8q8C&q=Ibn+Makan}}
* {{cite book | title = An Abridged Translation of the History of Tabaristan | year = 1905 | publisher = BRILL | location = University of Michigan | last = Ibn | first = Isfandiyar | pages = [https://archive.org/details/abridgedtranslat00ibniuoft/page/1 1]–356 | isbn = 9789004093676 | url = https://archive.org/details/abridgedtranslat00ibniuoft| quote = '. }}

[[Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar]]
[[Turkum:Daylamiylar]]
[[Turkum:Oʻlgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar]]
[[Turkum:10-asr eroniylari]]
[[Turkum:Fayruzaniylar]]