Al-Lays ibn al-Fadl sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| ismi                    = Al-Lays ibn al-Fadl <br> الليث بن الفضل
| lavozim                 = [[Islomiy Misr hukmdorlari roʻyxati|Misr noibi]]
| boshlanish davri        = 798
| tugash davri            = 803
| monarx                  = [[Horun ar-Rashid]]
| oʻtmishdoshi            = [[Ismoil ibn Iso ibn Muso al-Hoshimiy]]
| vorisi                  = [[Ahmad ibn Ismoil ibn Ali al-Hoshimiy]]
| lavozim_2               = [[Seyiston]] noibi
| boshlanish davri_2      = 815
| tugash davri_2          = 819
| monarx_2                = [[al-Maʼmun]]
| oʻtmishdoshi_2          = [[Muhammad ibn al-Ashʼas at-Tarobiy]]
| vorisi_2                = [[Ayon ibn Harsama ibn Ayon]]
| otasi                   = al-Fadl
}}
'''Al-Lays ibn al-Fadl a-Abivardiy''' ({{lang-ar|الليث بن الفضل الأبيوردي}}) [[Abbosiylar xalifaligi]]da xizmat qilgan viloyat noibi. [[Misr]] (798—803) va [[Seyiston]] (815—819) noibi lavozimlarida ishlagan.

== Misr noibligi ==
Manbalarda [[Mavla#Tarixi|mavla]] deya taʼriflangan{{sfn|Khalifah ibn Khayyat|1985|p=464}} al-Lays xalifa [[Horun ar-Rashid]] ({{hukmronlik|786|809}}) tomonidan 798-yilda Misr noibi etib tayinlangan. Unga [[namoz]] va xavfsizlik hamda soliq (''[[xiroj]]'') ustidan ham vakoalt berilgan<ref>{{harvnb|Al-Kindi|1912|p=139}}; {{harvnb|Ibn Taghribirdi|1930|p=113}} (using different dates).</ref>. Besh yillik boshqaruvi davrida mahalliy [[Xristianlik|nasroniylar]] bilan yaxshi munosabatda bo‘lgan, ammo soliq yig‘ishni qat’iy nazorat qilgani bilan tanilgan<ref>{{harvnb|Severius|1910|p=400}}; {{harvnb|Morimoto|1981|p=154}}.</ref>. Faoliyati davomida ikki marta, 799 va 801-yillarda soliq tushumlari va sovgʻalarni xalifaga shaxsan yetkazish uchun viloyatni tark etgan vaqtida oʻrinbosarlari noib vazifasini bajarib turgan<ref>{{harvnb|Al-Kindi|1912|pp=139-40}}; {{harvnb|Ibn Taghribirdi|1930|pp=113-14}} (using different dates); {{harvnb|Kennedy|1998|p=79|ignore-err=yes}}.</ref>.

802-yilda al-Lays [[Havf (Misr)|Havf]] tumani aholisining e’tiroziga duch keldi. Aholi hukumat o‘lchovchilari ekin maydonlarini ''[[Qadimiy arab oʻlchov birliklari|qasaba]]ning'' standart uzunligidan qisqaroq kalibrlangan asboblar yordamida o‘lchayotganidan shikoyat qildi. Buning natijasida yer egalari soliq to‘lovlarida ortiqcha to‘lov qilishga majbur bo‘layotgan edi. Al-Lays aholining shikoyatlarini eʼtiborsiz qoldirgach, havfliklar isyon koʻtarib, [[Fustat]]ga yurish qilishdi. Noib ularga qarshi qoʻshin joʻnatishga majbur boʻldi. Jangda magʻlubiyatga uchragan havfliklar ortga chekinishdi. Saksonta bosh ammaviy namoyish qilish uchun Fustatga joʻnatildi<ref>{{harvnb|Al-Kindi|1912|p=140}}; {{harvnb|Ibn Taghribirdi|1930|p=114}} (using different dates); {{harvnb|Kennedy|1998|p=79|ignore-err=yes}}; {{harvnb|Morimoto|1981|p=154}}.</ref>.

Magʻlubiyatga qaramay, havfliklar soliq toʻlashdan bosh tortishda davom etishdi. Al-Lays oxir-oqibat yordam soʻrash uchun Horun ar-Rashid huzuriga borishga qaror qildi. Shu payt Mahfuz ibn Sulaymon ismli bir shaxs xalifa huzuriga kelib, qoʻshindan foydalanmasdan ham kerakli soliq tushumini yigʻish mumkinligini aytgan. Natijada, Horun al-Laysni lavozimidan boʻshatib, Mahfuzni viloyatning moliyaviy noibi etib tayinladi. [[Ahmad ibn Ismoil ibn Ali al-Hoshimiy]] esa xavfsizlik boʻyicha noib etib tayinlandi<ref>{{harvnb|Al-Kindi|1912|pp=140-41}}; {{harvnb|Ibn Taghribirdi|1930|p=114}} (using different dates); {{harvnb|Kennedy|1998|p=79|ignore-err=yes}}; {{harvnb|Morimoto|1981|p=154}}.</ref>.

== Seyiston noibligi ==
815-yilda xalifa [[al-Maʼmun]] ({{hukmronlik|813|833}}) al-Laysni Seyiston noibi etib tayinlaydi. Viloyatga kelgan al-Lays tayinlangan yangi noibga qarshi kurashish uchun kuchlarni birlashtirgan oʻzidan oldingi noib [[Muhammad ibn al-Ashʼas at-Tarobiy]] va isyonchi [[Harb ibn Ubayda]]ning jiddiy qarshiligiga duch keldi. 815-yil dekabr oyida al-Lays viloyat markazi [[Zaranj]]ga yetib borgach, 400 otliq askar bilan shaharni egallab, shaharni Harb tarafdorlaridan tozaladi. Biroq, tez orada shahar atrofidagi qishloqlarda qoʻzgʻolonchilar son jihatidan ustunlikka ega ekanligini tushunib yetdi. Shuning uchun ham al-Lays [[xorijiylar]] yetakchisi [[Hamza ibn Azarak]]ka murojaat qilishga qaror qilib, ikkalasi Harb va Ibn al-Ashʼasga qarshi ittifoq tuzishga kelishib olishdi. Oxir-oqibat qoʻzgʻolonchilar hal qiluvchi jangda magʻlubiyatga uchrashdi. Keyinchalik Harb gʻoyib boʻldi. Ibn al-Ashʼas esa Zaranjga qochib ketdi. Keyinroq al-Lays uni ushlab, mayib qilib, oʻldirdi{{sfn|Bosworth|1968|p=101}}.

Jangdan soʻng al-Laysning hukmronligiga deyarli qarshilik boʻlmadi. Toʻrt yillik noibligi davrida Seyistonda nisbatan osoyishtalik kuzatildi. Xorijilarga bagʻrikenglik bilan munosabatda boʻlib, Zaranjga hech qanday qarshiliksiz kirish va chiqishga ruxsat berdi. Mahalliy [[Ayyār|''ayyarun'']] esa hukumat bilan yarashtirilib, al-Lays tomonidan iltifot koʻrsatildi. Tinchlik tufayli tez orada viloyat iqtisodiy gullab-yashnay boshladi. Al-Lays boshqaruvi davrida qarilish va savdo sezilarli darajada oʻsdi{{sfn|Bosworth|1968|p=101}}.

Seyistonga nisbatan vakolatga ega boʻlgan [[Katta Xuroson|Xuroson]] noibi [[Gʻasson ibn Abbod]] 819-yilda [[Ayon ibn Harsama ibn Ayon]]ni noib etib tayinlashga qaror qildi. Al-Lays tayinlovga qarshi chiqishi mumkinligini hisobga olgan Ayon Zaranjga yashirincha kirib, noibni kuch bilan qoʻlga olishga urinib koʻrish uchun oʻz oʻrinbosarini yubordi. Ushbu urinish muvafaqqiyatsiz boʻlgan boʻlsa-da, al-Lays Ayonning tayinlanishini tan olishga qaror qildi. Al-Lays lavozimidan isteʼfoga chiqib, Zaranj hududida mulk olgan holda nafaqaga chiqdi{{sfn|Bosworth|1968|pp=101-02}}.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}
== Adabiyotlar ==
* {{cite book | title = Sistan Under the Arabs: From the Islamic Conquest to the Rise of the Saffarids (30-250/651-864) | last = Bosworth | first = Clifford Edmund | author-link= Clifford Edmund Bosworth | year = 1968 | publisher = IsMEO | location = Rome | isbn = 9788863231243 | url = https://books.google.com/books?id=AYCgAAAAMAAJ }}
* {{cite book | title=Nujum al-zahira fi muluk Misr wa'l-Qahira, Volume II | last=Ibn Taghribirdi | first=Jamal al-Din Abu al-Mahasin Yusuf | author-link=Ibn Taghribirdi | year=1930 | publisher=Dar al-Kutub al-Misriyya | location=Cairo | language=ar }}
* {{Cambridge History of Egypt | volume = 1 | chapter = Egypt as a province in the Islamic caliphate, 641-868 | first = Hugh | last = Kennedy | authorlink = Hugh N. Kennedy | pages = 62-85 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=y3FtXpB_tqMC&pg=PA62}}
* {{cite book | last = Khalifah ibn Khayyat | author-link = Khalifa ibn Khayyat | title = Tarikh Khalifah ibn Khayyat, 3rd ed | publisher = Dar Taybah | language = ar | year = 1985 | location = Al-Riyadh | editor-last = al-Umari | editor-first = Akram Diya' }}
* {{The Governors and Judges of Egypt}}
* {{cite book | title=The Fiscal Administration of Egypt in the Early Islamic Period | last=Morimoto | first=Kosei | year=1981 | publisher=Dohosha | location=Kyoto | isbn=9784810402124 | url =https://books.google.com/books?id=1EMPAQAAMAAJ }}
* {{cite book | chapter=Part 4: Mennas I - Joseph (849 AD) | title=History of the Patriarchs of the Coptic Church of Alexandria | editor-first=B. | editor-last=EVETTS | last=Severus of Al'Ashmunein | author-link=Severus ibn al-Muqaffa | year=1910 | url = http://www.tertullian.org/fathers/severus_hermopolis_hist_alex_patr_04_part4.htm | ref = {{harvid|Severius|1910}}}}

{{Abbosiylar xalifaligi davri Misr noiblari|state=expanded}}

{{s-start}}
{{succession box|title=[[Islomiy Misr hukmdorlari roʻyxati|Misr noibi]]|before=[[Ismoil ibn Iso ibn Muso al-Hoshimiy]]|after=[[Ahmad ibn Ismoil ibn Ali al-Hoshimiy]]|years=798—803}}
{{succession box|title=[[Seyiston]] noibi|before=[[Muhammad ibn al-Ashʼas at-Tarobiy]]|after=[[Ayon ibn Harsama ibn Ayon]]|years=815—819}}
{{s-end}}

[[Turkum:Misrning 8-asrdagi Abbosiy noiblari]]
[[Turkum:Misrning 9-asrdagi Abbosiy noiblari]]
[[Turkum:8-asr Abbosiylar xalifaligining Misrdagi hokimlari]]