Al-Muʼizz li-dinillah sahifasining manbasini koʻrish

{{Infobox royalty
|name=Al-Muʼizz li-dinillah<br>{{lang|ar|المعز لدين الله}}
|title=
|tasvir=Fatimiden- Abu Tamim al-Muizz - Münzkabinett, Berlin - 5545286.jpg
|image_size= 300
|izoh= al-Mu’izzning [[oltin dinor]]i, [[Qohira]]da 973-yilda zarb etilgan
|succession= 
|reign=19-mart 953 – 21-dekabr 975
|coronation=
|predecessor=[[al-Mansur Billoh]]
|successor=[[al-Aziz Billoh]]
| tugʻilgan_sanasi=26-sentyabr 931
| tugʻilgan_joyi=[[Mahdiya]], [[Fotimiylar xalifaligi]]
| vafot_sanasi=21-dekabr 975 (44 yosh)
|death_place=
|spouse= Durzan
|issue={{plainlist|
*Tamim
*[[Abdulloh ibn al-Muʼizz|Abdulloh]]
*[[Abu Mansur Nizar al-Aziz Billoh|Nizar al-Aziz Billoh]]
*Sitt al-Malik
*Rashida
*Abda
*Boshqalar}}
|full name='''[[Kunya (arabcha)|Kunya]]''': Abu Tamim<br />'''Keynchalik olgan ismi''': Maʼad<br />'''[[Laqab]]i''': al-Muʼizz li-dinillah
| house = [[Fotimiylar xalifaligi|Fotimiy]]
| house-type = sulola
|father=[[al-Mansur Billoh]]
|mother=
|religion=[[Ismoiliylar|Ismoiliy]]
|place of burial=
|othertitles=
}}
{{Ismoilizm}}

'''Abu Tamim Maad al-Muʼizz li-dinillah''' (({{lang-ar|أبو تميم معد المعزّ لدين الله}}); 932-yil 26 sentyabr – 975-yil 19-dekabr) toʻrtinchi [[Fotimiylar xalifaligi|Fotimiy]] [[Xalifalik|xalifasi]] va 14-ismoiliy imomi boʻlib, 953-yildan 975-yilgacha hukmronlik qilgan. Aynan uning xalifaligi davrida Fotimiylar sulolasining hokimiyat markazi [[Ifriqiya|Ifriqiyadan]] (hozirgi [[Tunis]]) Misrga koʻchirilgan. Fotimiylar 969-yilda Misrdagi Fotimiylar xalifaligining yangi poytaxti sifatida [[Qohira]] ({{Transl|ar|al-Qāhirah}}, „gʻolib“) shahriga asos solgan<ref>{{Kitob manbasi |last=Langer |first=William Leonard |url=https://books.google.com/books?id=_KlmAAAAMAAJ&q=cairo+founded+969 |title=An Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged |date=1968 |publisher=Houghton Mifflin |pages=286 |language=en}}</ref>.

== Siyosiy faoliyati ==
[[Fotimiylar xalifaligi|Fotimiylardan]] keyingi uchinchi xalifa boʻlgan al-Mansur Billoh ({{Hukmronlik|946|953}}) [[Abu Yazid]] qoʻzgʻolonini bostirgan boʻlsa, uning oʻgʻli al-Muizz butun islom olamida oʻz xalifalik hokimiyatini oʻrnatish va [[Bagʻdod xalifaligi|Abbosiylarni]] agʻdarish ambitsiyalariga koʻproq eʼtiborini qarata boshladilar. Fotimiylar birinchi navbatda Misr va Yaqin Sharq bilan aloqada boʻlsalar-da, shunga qaramay, [[Magʻrib|Magʻribda]] va Ispaniya [[Kordova amirligi|Umaviylariga]] qarshi yurishlarni amalga oshirishgan. Shu bilan birga, Fotimiylarning Italiyaga bosqinlari [[Vizantiy|Vizantiya]] hisobiga Gʻarbiy Oʻrta yer hududidagi dengiz ustunligini tasdiqlashga imkon bergan, hatto Sitsiliya ham maʼlum bir muddat davomida ular qaramogʻida boʻlgan.

Oʻshanda amaldagi [[ixshidiylar]] sulolasi inqirozga uchragan, [[Bagʻdod xalifaligi|Abbosiylar]] esa ularga qarshi hujumga oʻta olmagan. Shu sababli, Fotimiylar uchun Misrni egallash qiyinchilik tugʻdirmagan. Hudud 969-yilda hech qanday qarshiliksiz Fotimiylar qoʻliga oʻtgan. Al-Mu’izz oʻz mavqeini tiklab olgach, qirollik qarorgohini [[Mansuriya|Al-Mansuriyadan]] yangi tashkil etilgan {{Transl|ar|Qāhirat al-Muʿizz}} shahriga, yaʼni [[Qohira|Qohiraga]] koʻchirgan. Misrda Yaqub ibn Killis boshchiligidagi davlat moliyasini qayta qurish boshlanishidan oldin (972–974) [[Qarmatlar|qarmatlarning]] bir necha hujumlariga qarshi kurashish kerak boʻlgan. Al-Mu’izz oʻrniga uning oʻgʻli [[Al-Aziz Billoh|Al-Aziz]] (975–996) taxtga oʻtirgan.

== Madaniy merosi ==
Al-Mu’izz boshqa dinlarga nisbatan bagʻrikenglik qilganligi bilan mashhur boʻlgan va oʻzining yahudiy va nasroniy fuqarolari orasida shuhrat qozongan. U, shuningdek, 953-yilda qoʻllar yoki kiyimda dogʻ qoldirmaydigan birinchi siyohli qalam ixtirosiga sababchi boʻlga shaxs sifatida ham tilga olinadi. [[Qozi]] an-Nu’mon at-Tamimiy (vaf. 974) oʻzining {{Transl|ar|Kitāb al-Majālis vaʼl-musayarāt}} asarida al-Mu’izz qalam tayyorlashni qay tarzda buyurgani haqida yozgan<ref>{{Cite journal|journal=[[Journal of Semitic Studies]]|volume=XXVI|issue=i|date=Autumn 1981|title=A Mediaeval Islamic Prototype of the Fountain Pen?|first1=C. E.|last=Bosworth}}</ref>.

Fotimiylar adabiyoti al-Mu’izz davrida [[Ibn Hani|Ibn Honiy]] kabi mohir shoirlarning faoliyat yuritishi bilan bir darajaga yuksalgan. U koʻpincha [[Mutanabbiy|al-Mutanabbiyga]] qiyoslanadi va Gʻarbning Mutanabbiyi sifatida eʼtirof etiladi. Fotimiylar xalifaligining kanon qonuni boʻlgan Daim al-Islom al-Muizz davrida bekor qilingan<ref>{{Kitob manbasi |url=https://books.google.com/books?id=fBAhUzVHvxIC&q=ibn+hani+mutanabbi&pg=PA470 |title=Biographical Encyclopaedia of Islam, Volume 3 |last=M. Th. Houtsma, [[T.W. Arnold]] |year=2006 |publisher=Cosmo Publications |isbn=9788130703879}}</ref>.

== Kopt nasroniylari bilan munosabatlari ==
[[Qibtiylar|Kopt nasroniylariga]] al-Mu’izz davrida katta erkinlik berilgan<ref>{{Kitob manbasi |editor=West |title=The Bible in Africa: transactions, trajectories, and trends |publisher=Brill |year=2000 |page=108 |isbn=978-90-04-10627-7}}</ref>. Koptlar imperiyaning eng yuqori lavozimlariga tayinlangan shaxslar qatorida boʻlan va ularga oʻz dinlariga erkin eʼtiqod qilish uchun ruxsat berilgan<ref>{{Kitob manbasi |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=1979 |page=91}}</ref>. Al-Mu’izz davrida Suriya noibi Quzmon ibn Nima nasroniy boʻlgan qibtiylardan edi<ref name="TF">{{Kitob manbasi |title=A History of Eastern Christianity, by [[Aziz Suryal Atiya]] |publisher=Taylor & Francis |year=1968 |pages=87–88}}</ref>. Nayruz festivali – qibtiylarning Yangi yilini nishonlashga ruxsat berilgan, ammo baʼzi tadbirlarga, masalan, olov va suv bilan oʻtkaziladigan marosimlar taqiqlangan<ref>{{Kitob manbasi |editor=Phillip |title=The Mamluks in Egyptian politics and society |url=https://archive.org/details/mamluksinegyptia0000unse |series=Cambridge studies in Islamic civilization |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-59115-7}}</ref>.

Al-Mu’izz va Misr qibtiylari oʻrtasidagi munosabatlar keyinchalik qibtiy nasroniylar tomonidan yozilgan bir qancha afsonalarda ham tilga olinadi. Bunday afsonalardan biri al-Mu’izzning Iskandariya papasi Ibrohim bilan Qohiradagi Mokattam togʻida uchrashib, Matto Injilidagi bir oyatni esga olinishi bilan hikoya qilinadi.

Kopt manbalariga koʻra, Iskandariya Rim papasi Ibrohim qibtiylar jamoatiga hushyor boʻlishni va uch kechayu kunduz ibodat qilishni buyurgan. Uchinchi kechada Rim papasi Ibrohim tush koʻradi va [[Mariya|Maryam]] unga Konchi Simonni qidirishni buyuradi. Afsonaga koʻra, Papa va Simon boshchiligidagi Kopt jamoasi ibodat qilish uchun Mokattam togʻiga koʻchib oʻtgan. Bu hikoya Severus Ibn al-Muqaffa tomonidan yozilgan ''Iskandariya patriarxlari tarixi'' kitobida ham keltirilgan<ref name="TF2">{{Kitob manbasi |title=A History of Eastern Christianity, by [[Aziz Suryal Atiya]] |publisher=Taylor & Francis |year=1968 |pages=87–88}}</ref>.

Keyinchalik qibtiy manbalari bu moʻjiza al-Mu’izzni nasroniylikni qabul qilishga undaganini va u Qohiradagi Avliyo Merkuriy cherkovida barcha qoidalarga muvofiq suvga choʻmdirilganligini taʼkidlaydilar. Bu voqea hozirda „Sulton suvga choʻmish marosimi“ nomi bilan mashhur<ref name="TF3">{{Kitob manbasi |title=A History of Eastern Christianity, by [[Aziz Suryal Atiya]] |publisher=Taylor & Francis |year=1968 |pages=87–88}}</ref><ref>''The Coptic Synaxarium'' Volume II. Published by Saint Mark Coptic Orthodox Church. Cleveland, OH. 2008. pp. 200–202</ref><ref>''The Coptic Synexarion'' Volume I. Published by Maktabet el Mahaba. 3rd edition. Cairo 1978. pp. 173–177</ref><ref>[http://www.coptichistory.org/new_page_550.htm كنيسة أبى سيفين ومعمودية السلطان. ما زالت هذه المعمودية الغريبة موجودة والتى تختلف عن أى معمودية أخرى فى الكنائس القبطية, وموجودة حتى الآن فى كنيسة أبى سيفين فى مصر القديمة حيث يردد الكاهن الموجود فى هذه الكنيسة لزوارها عندما يريهم معمودية السلطان أن المعز لدين الله الخليفة الفاطمى قد تعمد فى هذه المعمودية The Sultanʼs Baptistry at the Church of Saint Mercurius in Cairo. This strange baptistry still exists to this day, and its shape is different from that of all other baptisteries in any Coptic church. It exists to this day at the Church of Saint Mercurius in Old Cairo. The priest of the church tells the visitors that Al-Muizz Lideenilah – the Fatimid Caliph – was baptized at this baptistry.]</ref><ref>[http://www.copticchurch.net/topics/synexarion/simon-popeabraam.html Coptic Synexarion: Pope Abraham]</ref>. Bu afsonaga koʻra, al-Mu’izz oʻgʻli foydasiga taxtdan voz kechgan va umrining qolgan qismini monastirda oʻtkazgan. Bu hikoyaning haqiqiyligini Ahmad Zakiy Posho va Muhammad Abdulloh Enan kabi musulmon tarixchilari inkor etadilar<ref name="TF3" />.

== Oilasi ==
Al-Mu’izzning turmush oʻrtoqlari haqida turlicha manbalar mavjud. Bir versiyaga koʻra, u oʻzining amakivachchasiga uylangan, bu ayoldan ikki oʻgʻil, shu jumladan uning vorisi al-Aziz ismli farzandi boʻlgan{{Sfn|Cortese|Calderini|2006}}. Boshqa manbalarda aytilishicha, uning asosiy turmush oʻrtogʻi ([[Al-Sayyida al-Muʼiziyya|as-Sayyida al-Mu’iziyya]]) va al-Azizning onasi [[Mahdiya|Mahdiyadan]] kelitirilgan Durzon ismli choʻrisi (''[[Joriya|jarya]]'') boʻlgan. Durzon oʻzining shirali ovozi tufayli (garchi bu asoslanmagan boʻlsa-da) {{Transl|ar|taghrīd}} („sayroqi“) laqabini olgan{{Sfn|Cortese|Calderini|2006}}. Al-Mu’izzning yana bir nechta oʻgʻillari ham boʻlgan, lekin faqat ikkitasining ismlari manbalarda keltirilgan boʻlib, bular Tamim va [[Abdulloh ibn al-Muʼiz|Abdullohdir]]. Ular merosxoʻr sifatida tayinlangan, ammo otasidan oldin vafot etgan{{Sfn|Cortese|Calderini|2006}}. Al-Mu’izzning yettita qizi boʻlgan, ulardan atigi uchtasi haqida batafsil maʼlumotlar mavjud: Sitt al-Malik, Rashida va Abda. Oxirgi ikkitasi 1050-yilda toʻqson yoshida vafot etgan va avlodlariga katta miqdordagi boylikni meros qoldirgan{{Sfn|Cortese|Calderini|2006}}.

== Yana qarang ==

* [[Misr hukmdorlari roʻyxati]]
* [[Ismoiliy imomlar roʻyxati]]
* [[Shia musulmonlari roʻyxati]]
* [[Al-Xalifa tumani]]
* [[Ali ibn Muhammad al-Iyodiy]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* {{cite book | last = Brett | first = Michael | title = The Rise of the Fatimids: The World of the Mediterranean and the Middle East in the Fourth Century of the Hijra, Tenth Century CE | series = The Medieval Mediterranean | volume = 30 | publisher = Brill | location = Leiden, Boston, Köln | year = 2001 | isbn = 90-04-11741-5 | url = }}
* {{cite book | last1 = Cortese | first1 = Delia | last2 = Calderini | first2 = Simonetta |title=Women and the Fatimids in the World of Islam |year=2006 |publisher=Edinburgh University Press | location = Edinburgh |isbn=0-7486-1733-7 | url = https://books.google.com/books?id=p8uqBgAAQBAJ }}
* {{EI2 | last = Dachraoui | first = F. | title = al-Muʿizz li-Dīn Allāh | volume = 7 | pages = 485–489 | doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_5447}}
* {{cite book | editor-last = Jiwa | editor-first = Shainool | title = Towards a Shi'i Mediterranean Empire: Fatimid Egypt and the Founding of Cairo. The Reign of Imam-Caliph al-Muʿizz, from al-Maqrīzī's Ittiʿāẓ al-ḥunafāʾ | publisher = I.B. Tauris | location = London and New York | year = 2009 | isbn = 978-0-8577-1742-9 | url = }}
* {{cite book | last1=Jiwa | first1=Shainool | title = The Founder of Cairo: The Fatimid Imam-Caliph al-Mu'izz and his Era | publisher = I.B. Tauris | location = London and New York | year = 2013 | isbn = 978-0-8577-2223-2 |url = }}
* Jad Hatem, ''Le Traité christologique du Calife al-Mu‘izz, le druzisme et le nusayrisme'', Paris, Éd. du Cygne, 2013

{{s-start}}
{{s-hou|[[Fotimiylar sulolasi]]|26-sentyabr|931|21-dekabr|975|name=Al-Muʼizz li-dinillah}}
{{s-reg|}}
{{s-bef|before=[[al-Mansur Billoh]]}}
{{s-ttl|title=[[List of Fatimid caliphs|Fatimid Caliph]]|years=19-mart 953 – 21-dekabr 975}}
{{s-aft|after=[[al-Aziz Billoh]]}}
{{s-rel|sh}}
{{s-bef|before=[[al-Mansur Billoh]]}}
{{s-ttl|title=[[Ismoiliylar|Ismoiliy]] imomlari roʻyxati|years=19-mart 953 – 21-dekabr 975}}
{{s-aft|after=[[al-Aziz Billoh]]}}
{{s-end}}

{{Fotimiy xalifalar}}
{{Authority control}}

[[Turkum:932-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:975-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:X asrda Fotimiylar sulolasi]]
[[Turkum:Suriya ismoiliylari]]
[[Turkum:Fotimiylar sulolasining oʻgʻil farzandlari]]
[[Turkum:X asr Fotimiylar xalifalari]]