Al-Qudaiy sahifasining manbasini koʻrish

{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi
|religion=[[Islom]]
| name        = Muhammad ibn Salama al-Qudaiy
| image       = <!-- just the filename, without the File: or Image: prefix or enclosing [[brackets]] -->
| alt         = 
| caption     = 
| birth_name  = Abu Abdulloh Muhammad ibn Salama ibn Jaʼfar al-Qudaiy
| birth_date  = <!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} or {{Birth-date and age|Month DD, YYYY}} -->
| birth_place = 
| death_date  = 1062<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|Month DD, YYYY|Month DD, YYYY}} (death date then birth date) -->
| death_place = 
| nationality = Fotimiy
| other_names = 
| occupation  = Sudya, voiz va tarixchi
| known_for   = ''Samodagi nur'', ''Fazilatlar xazinasi''
}}

'''Muhammad ibn Salama al-Qudaiy''' (454/1062-yilda vafot etgan) [[Shimoliy Afrika]]dagi [[Fotimiylar xalifaligi]]da [[shofiʼiylik]] mazhabi boʻyicha sunniylarga qozilik qilgan, voizlik va tarixnavislik bilan shugʻullangan. Asli eronlik boʻlgan<ref>{{cite book|editor-last1=Young|editor-first1=M.J.L.|editor-last2=Latham|editor-first2=J.D.|editor-last3=Serjeant|editor-first3=R.B.|title=Religion, learning, and science in the ʻAbbasid period|url=https://archive.org/details/religionlearning0000unse_m6j6|date=2006|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=9780521028875|page=[https://archive.org/details/religionlearning0000unse_m6j6/page/210 211]|edition=1. publ.|quote=In the middle of the fifth/eleventh century, al-Quda'i was at work in Egypt. He was Iranian by birth (...)}}</ref>.

Al-Qudaiy yettita muhim asar va boshqa bir qancha kitoblar muallifi boʻlgani bilan mashhur. Qimmatli asarlari qatorida ''Osmondagi nur'' va ''Fazilatlar xazinasi'' asarlari ham boʻlib, ular [[Muhammad]] paygʻambar va [[Ali]]ning vaʼzlari, [[hadis]]lari, hikmatlari hamda boshqa rivoyat qilingan taʼlimotlarini oʻz ichiga olgan toʻplamlardir<ref>{{cite book |last1=Quṭbuddin |first1=Tahera |title=A treasury of virtues : sayings, sermons and teachings of ʻAlī al-Qāḍī al-Quḍāʼi : with the one hundred proverbs attributed to al-Jāhiẓ |date=2016 |publisher=New York University Press |location=New York |isbn=9781479896530 |pages=xvii-xviii}}</ref>. Asl qoʻlyozmalarida biri — [[Siyra|paygʻambarning tarjimai holi]] saqlanib qolgan{{sfn|Katz|2007|p=8}}.
== Faoliyati ==
Al-Qudaiy vazir [[Ali ibn Ahmad al-Jarjaraiy]] (1045-yilda vafot etgan) huzuridagi devonxonada kotib boʻlgan. [[Bagʻdod]]da tugʻilgan boʻlib, vazirning kotib, baʼzilarning aytishicha esa, vazir oʻrinbosari boʻlgan edi<ref>{{Cite book|title=الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال والنساء من العرب والمستعربين والمستشرقين|last=زرکلي، خير الدين،|date=1979|publisher=دار العلم للملايين،|location=بيروت|language=Arabic|oclc=10212913}}</ref>. Al-Qudaiy olim [[al-Muʼayyad fi ad-Din ash-Sheroziy]] (1078-yilda vafot etgan) bilan bir paytda devonxonada xizmat qilgan. Fotimiylar davrida sunniy aholi ustidan qozilik qilgan. 1053-yilda [[haj]] qilgan. 1055-yilda xalifaning elchisi sifatida [[Vizantiya]]ga tashrif buyurgan{{sfn|Qutbuddin|2013|p=15}}.

Al-Qudaiy oʻzining ilmiy faoliyati, ayniqsa [[hadis]] ilmi borasidagi bilimi uchun katta hurmat qozongan va koʻplab hadis asarlarida roviylar qatorida tilga olingan. Shofiʼiy faqihi [[Abu Tohir as-Silafiy]] (1180-yilda vafot etgan) al-Qudaiy haqida shunday degan: „Uning shuhrati tufayli men batafsil tushuntirib oʻtirmayman.... u ishonchli roviylar qatoriga kiradi“. Shogirdi Ali ibn Makula taʼrifiga koʻra, „turli-tuman fanlar ustasi edi... Misrda uning darajasiga yetadigan boshqa biror kishini bilmayman“{{sfn|Qutbuddin|2013|p=15}}.
Al-Qudaiy [[Muhammad]] paygʻambar haqidagi asardan tashqari, paygʻambarlar va xalifalarning qisqa va loʻnda tarixini ham yozgan{{sfn|Katz|2007|p=8}}. Kirish qismida qisqalikka eʼtibor bergani, biroq bu „koʻngilochar vaqt oʻtkazish va suhbatlashish uchun mutlaqo yetarli“ ekanini taʼkidlagan{{sfn|Rosenthal|1968|p=292}}. Baʼzi hollarda xalifalar haqidagi tarixiy maʼlumoti faqatgina qisqa shaxsiy tavsif hamda hukmronlik davrida faoliyat yuritgan amaldorlarning nomlaridangina iborat boʻlib qolgan{{sfn|Rosenthal|1968|p=87}}.

Al-Qudaiyning Fotimiylar tarixi haqidagi asari<ref>MS Pococke 270, Bodleian Library, Oxford</ref> keyinchalik al-Maqriziy va boshqa olimlar uchun manba vazifasini bajargan{{sfn|Daftary|1992|p=146}}. Al-Qudaiyning vafotidan keyin tanazzulga yuz tutgan Fustat shahrining holati haqidagi taʼrif [[al-Maqriziy]] uchun shaharning tarixiy joylashuvi haqida maʼlumot berishda asosiy manba boʻlgan{{sfn|Walker|2002|p=145}}. Shuningdek, al-Qudaiy [[Molikiylik]] mazhabining eng mashhur qonunlarini oʻz ichiga olgan risola ham yozgan{{sfn|Rosenthal|1968|p=420}}.

Al-Qudaiyning [[hadis]]lar haqidagi kitobi, hadislar toʻplami, keng omma orasida mashhur boʻlgan. Mazkur asarning Ispaniyada saqlanayotgan toʻrtta [[Morisko]] varianti maʼlum boʻlib, ularning uchtasi Almonaciddan keltirilgan. Ulardan ikkitasi arab tilida, bittasi toʻliq [[aljamiado]] yozuvida, qolgan ikkitasi esa yana ikki tilda yozilgan{{sfn|Harvey|2008|p=146}}.

Paygʻambarning hayoti haqidagi asari hali oʻrganilmagan. Mazkur asar Shiravayh ad-Daylamiyning asari uchun asos boʻlgan. [[Ibn Taymiyya]] mazkur asarni Muhammad haqidagi xayoliy va haddan ortiq maqtovli maʼlumotlari tufayli tanqid qilgan. Bu esa al-Qudaiy mazkur asarida Muhammad paygʻambarga diniy va siyosiy rahbar emas, balki namunali inson sifatida koʻproq eʼtibor berganini koʻrsatadi{{sfn|Katz|2007|p=8}}.
== Manbalar ==
{{Manbalar}}
== Adabiyotlar ==
{{refbegin}}
*{{cite book|last=Daftary|first=Farhad|title=Ismāʻı̄lı̄s: Their History and Doctrines|url=https://archive.org/details/dli.pahar.3638|page=146
 |date=1992-07-01|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-42974-0}}
*{{cite book|last=Harvey|first=L. P.|title=Muslims in Spain, 1500 to 1614|url=https://books.google.com/books?id=U-kQJr-D_ikC&pg=PA146|access-date=2013-03-13
 |date=2008-09-15|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-31965-0}}
*{{cite book|last=Katz|first=Marion Holmes|title=The Birth of the Prophet Muḥammad: Devotional Piety in Sunni Islam
 |url=https://books.google.com/books?id=cdTiEzugh4kC&pg=PA8|access-date=2013-03-13
 |date=2007-07-30|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-77127-6|page=8}}
*{{cite book |last=Qutbuddin|first=Tahera|title=A Treasury of Virtues: Sayings, Sermons and Teachings of 'Ali
 |url=https://books.google.com/books?id=Rq1u-e1YHQsC&pg=PT15|access-date=2013-03-13
 |date=February 2013|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-7185-3|page=15}}
*{{cite book|last=Rosenthal|first=Franz|title=A History of Muslim Historiography|url=https://books.google.com/books?id=kssUAAAAIAAJ&pg=PA87|access-date=2013-03-13
 |year=1968|publisher=Brill Archive|id=GGKEY:0A2FDA6UL61}}
*{{cite book|last=Walker|first=Paul Ernest|title=Exploring An Islamic Empire: Fatimid History and Its Sources
 |url=https://books.google.com/books?id=sDO2v_YsmmUC&pg=PA145|access-date=2013-03-13
 |date=2002-08-03|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-692-8|page=145}}
{{refend}}
[[Turkum:1062-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar]]
[[Turkum:11-asr misrlik tarixchilar]]
[[Turkum:11-asr eroniy tarixchilar]]
[[Turkum:Misrlik eroniylar]]