Aland orollari
Аланд ороллари, Аҳвенанма — Болтиқ денгизида, Ботник қўлтиғига кираверишда; 6,5 мингдан ортиқ гранит орол (баландлиги 132 метргача) ва қоялардан иборат. Финландия таркибида.
Аланд ороллари | |
|---|---|
| Мухтор минтақа | |
|
Мадҳия: Åлäннингенс сåнг ("Аландликлар қўшиғи") | |
 | |
| Пойтахт | Мариеҳамн |
| Расмий тил(лар) | Шведча |
| Этнохороним(лар) |
Аландликлар Аҳвенанмаликлар |
| Ҳукумат |
Парламент ваколатлари берилган мухтор минтақа |
| Марин Ҳолм Ёҳанссон | |
• Лантрод |
Катрин Шёгрен |
• Вице-лантрод |
Гарри Янссон |
• Финляндия парламенти аъзоси |
Мац Лофстром |
| Қонун чиқарувчи ҳокимият | Аланд ороллари парламенти |
Давлат ( Финландия) | |
• Мухторият тақдим этилди |
1920-йил 7-май |
• Биринчи минтақавий ассамблея |
1922-йил 9-июн (Мухторият куни) |
• Европа Иттифоқига қўшилиши |
1995-йил 1-январ |
| Майдон | |
• Бутун |
1,580.12 км2 |
| Аҳоли | |
• 2024-йилги рўйхат |
30,654 (223-ўрин) |
| • Зичлик | 19.07/км2 |
| ЙИМ (ХҚТ) | 2022-йил рўйхати |
• Бутун |
$1.6 миллиард |
• Жон бошига |
$42,408 |
| ЙИМ (номинал) | 2022-йил рўйхати |
• Бутун |
€1.4 миллиард |
• Жон бошига |
€37,200 |
| ҲДИ (2022) |
0.937 верй ҳигҳ |
| Пул бирлиги | Евро (€) (ЭУР) |
| Вақт минтақаси |
УТC+02:00 (Эастерн Эуропеан Тиме) |
• Ёз (ДСТ) |
УТC+03:00 (Эастерн Эуропеан Суммер Тиме) |
| Сана формати | кун/ой/йил |
| Автомобил ҳаракати | Ўнгга |
| Телефон префикси | +358 18 |
| ИСО 3166 коди | АХ • ФИ-01 |
| Интернет домени | .ах |
|
Wеб-сайт www.аланд.ах | |
Бошқарув шакли
Аланд оролларининг сиёсий тизими Аланд мухторияти тўғрисидаги қонун ва тегишли халқаро шартномаларга асосланади. Булар Аланд оролларининг кенг кўламли ўзини ўзи бошқаришини кафолатлайди, Финляндия эса якуний суверенитетни сақлаб қолади. Аланд ороллари ҳукумати (Ландскапсрегеринг) парламент тизими доирасида Аланд ороллари парламенти (Лагтинг) олдида жавоб беради. Аланд ороллари мухторияти Финляндиянинг ҳозирги минтақавий тизимидан олдин бўлганлиги сабабли, у материк Финляндиянинг минтақавий кенгашлари билан шуғулланадиган кўплаб вазифаларни ҳам бажаради.
Аланд ороллари Финляндия парламентида битта ўринни эгаллайди. Унинг сиёсий тизими континентал Финляндиянинг сиёсий тизимидан алоҳида фаолият юритади ва тўлиқ мустақиллик тарафдори бўлган Аланд оролларининг келажаги (Åландс Фрамтид) каби турли партияларни ўз ичига олади.
Бўлиниши ва аҳолиси
Маъмурий бўлиниши — коммуна. Аланд оролларида жами 16 та коммуна бор. 3 та минтақадан иборат: Мариеҳамн, архипелаг ва қишлоқдан иборат.
2021-йилда Аланд ороллари аҳолиси 30 344 кишини ташкил этди, асосан швед тилида сўзлашадиганлар. Улардан 11 742 нафари ягона шаҳар — Аланд ороллари пойтахти Мариеҳамнда яшашади. Шаҳар 1861-йилда ташкил этилган ва ўшандан бери иқтисодий ҳамда сиёсий ҳаётнинг маркази бўлиб келмоқда.
Жойлашуви ва табиати
Архипелаг Болтиқ денгизининг Ботник кўрфазига кираверишда жойлашган. Шарқда улар материк Финляндиядан (Варсинайс-Суоми провинсияси) кўплаб денгиз қоялари билан тўла Архипелаг денгизи орқали ажралиб туради, ғарбда эса Швециядан (Стокголм ва энг шимоли-ғарбда – Уппсала лени) Сёдра-Кваркен бўғози билан ажралган. Бўғозда тахминан 3 гектар майдонга эга бўлган Меркет ороли жойлашган бўлиб, унда давлатлар ўртасидаги чегаранинг қуруқликдаги қисми мавжуд.
Иқлими мўтадил, салқин, ўзига хос хусусиятларга эга, Шимолий мамлакатлар орасида энг қуёшли минтақалардан бири ҳисобланади; Аланд ороллари ёзги қуёш та’сирида исиган Болтиқ денгизи аста-секин иссиқликни чиқариб, кузнинг узоқ ва юмшоқ кечиши билан фахрланиши мумкин. Бироқ баҳорда ҳаво материкдагига қараганда анча секин иссийди. Музлаш одатда январ ойининг ўрталарида содир бўлади, апрел ойининг иккинчи ярмида ёки май ойининг бошларида муз эрийди. Январнинг ўртача ҳарорати - −4°C, июлники - 15°C; ёг’ингарчилик - йилига 550 мм. Ўсимлик дунёси қарағай ва кенг баргли (асосан кул) ўрмонлар, буталар, ўтлоқлардан иборат. Оролларда бир нечта резерватлар мавжуд.
Иқтисодиёти
Асосий тармоқлари: балиқчилик, сут чорвачилиги, туризм (денгиз курортлари).
2017-йилда жон бошига тўғри келадиган ЙАИМ бўйича бу минтақа Финляндиядаги 19 минтақа орасида 40 686 евро кўрсаткич билан 2-ўринни эгаллаган ҳамда Уусимаа билан бир қаторда жон бошига ЙАИМ бутун Финляндия бўйича ўртача кўрсаткичдан юқори бўлган икки минтақадан бири ҳисобланган.
Адабиётлар
- С. В. Тиркельтауб. Аланды в войнах и мире. СПб.: Ореос, 2008.
- Алексей Востров. Аланды. Острова мира и раздора. СПб.: Остров, 2018.
- В. Л. Мартынов. Страна Оландия // География : журнал. — Андоза:М.: Издательский дом «Первое сентября», 2005. — № 21.