Albaniya chegaralarini aniqlash sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Srpska_osvajanja_1912.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Srpska_osvajanja_1912.png/150px-Srpska_osvajanja_1912.png|right|thumb|217x217px| Birinchi Bolqon urushi davrida Usmonli Albaniyasining boʻlinishi]]
[[Fayl:Principality_of_Albania.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Principality_of_Albania.svg/langru-150px-Principality_of_Albania.svg.png|thumb|150x150px| Albaniya Knyazligi hokimiyati tomonidan taklif qilingan mumkin boʻlgan Alban davlati xaritasi va Bolqon Ligasi tomonidan Fransiya va Rossiya koʻmagida taklif qilingan hududlar xaritasi]]

'''[[Albaniya]]ning chegaralarini aniqlash,''' Alban tarixshunosligida '''Albaniyaning boʻlinishi''' ({{Lang-sq|Copëtimi i Shqipërisë}}) – [[1912]][[28-noyabr|-yil 28-noyabrda]] Vlorada yigʻilgan alban delegatlari mamlakat mustaqilligini eʼlon qilganidan keyin boʻlajak Alban davlati hududining chegaralarini belgilash. [[Albaniya|Albaniyaning]] janubiy va shimoldagi chegaralari koʻp jihatdan Birinchi Bolqon urushining ikkita jangi bilan belgilandi: Bizani jangi va Shkoder qamalida, bir tomondan yunon va chernogoriya qoʻshinlari, ikkinchi tomondan esa Usmonlilar. ikkinchisi (bu janglarda [[Usmoniylar davlati|Usmonli imperiyasining]] muhim qismi albanlar edi). Shuningdek, chegaralarni belgilashga Buyuk Davlatlar ishtirokidagi bir nechta xalqaro uchrashuvlar taʼsir koʻrsatdi.

[[1913]][[29-iyul|-yil 29-iyulda]] London tinchlik konferensiyasida oltita davlat — Buyuk Britaniya, [[Fransiya]], Avstriya-Vengriya, Rossiya, [[Germaniya]] va Italiya tomonidan kelishilgan Albaniya chegaralari belgilandi. Biroq, Alban milliy harakati vakillari konferentsiya qarorlarini mamlakatning boʻlinishi sifatida baholadilar, chunki albanlarning bir qismi Albaniyadan tashqarida, Albaniya {{Tarjima qilinmagan 3|Албания (вилайет)|вилайета Албания|en|Albanian Vilayet}} rejalashtirgan hududda tugadii<ref>{{Книга|заглавие=Only the Nails Remain: Scenes from the Balkan Wars|год=1999|издательство=[[Rowman & Littlefield]]|isbn=9780742516861|страницы=230|ссылка=https://books.google.com/books?id=iQ3qG1s0LSgC&pg=PA230&dq=partition+of+Albania+1913&hl=en&sa=X&ei=T3cpT6j8Dav24QTXk7HUAw&redir_esc=y#v=onepage&q=partition%20of%20Albania%201913&f=false|ref=Merrill|автор=Merrill, Christopher}}</ref><ref>{{Книга|заглавие=Encyclopedia of Canada's peoples|год=1999|издательство=[[Издательство Торонтского университета|University of Toronto Press]]|isbn=9780802029386|страницы=180|ссылка=https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&pg=PA180&dq=partition+of+Albania+1913&hl=en&sa=X&ei=nHkpT6uqJ8iK4gSt-pWoAw&redir_esc=y#v=onepage&q=partition%20of%20Albania%201913&f=false|автор=Magocsi, Paul R.; Multicultural History Society of Ontario}}</ref><ref>{{Книга|заглавие=Albanian identities: myth and history|год=2002|издательство=[[Indiana University Press]]|isbn=9780253341891|страницы=44|ссылка=https://books.google.com/books?id=oRASDq3rc-YC&pg=PA44&dq=partition+of+Albania+1913&hl=en&sa=X&ei=nHkpT6uqJ8iK4gSt-pWoAw&redir_esc=y#v=onepage&q=partition%20of%20Albania%201913&f=false|автор=Schwandner-Sievers, Stephanie; Bernd Jürgen Fischer}}. — „..events of 1913 when a major part of the Albanian-inhabited territories was partitioned among neighbouring Balkan states.“.</ref>. [[Birinchi jahon urushi|Birinchi jahon urushi paytida]] yoki undan keyin<ref name="Staar 1984 3">{{Книга|заглавие=Communist regimes in Eastern Europe|год=1984|издательство=Hoover Inst. Press, Stanford Univ.|место=Stanford, Calif.|isbn=978-0-8179-7692-7|страницы=3|ссылка=https://books.google.com/books?id=ugeMgomY7hAC&pg=PA3|издание=4. ed., 3. print.|ref=Staar|автор=Staar, Richard F.}}</ref> Albaniyaning boʻlinishi rejalashtirilgan edi, ammo bu rejalar amalga oshirilmadi va Albaniya oʻz suverenitetini saqlab qoldi<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=U.S.-ALBANIAN RELATIONS AND ALBANIA’S PROGRESS TOWARD EU AND NATO|url=http://csis.org/files/media/csis/events/070507_transcript.pdf|nashriyot=CENTER FOR STRATEGIC AND INTERNATIONAL STUDIES|kirish sanasi=2012-02-04|arxivsana=2010-03-09|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100309030026/http://csis.org/files/media/csis/events/070507_transcript.pdf}}</ref>. Uni boʻlib olishga urinishlar Ikkinchi jahon urushi va urushdan keyingi yillarda ham davom etdi<ref name="Fischer 1999 15">{{Книга|заглавие=Albania at war : 1939-1945|год=1999|издательство=Hurst|место=London|isbn=978-1-85065-531-2|страницы=15|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-MiG9ngCp8C&pg=PA15&dq=%22partition+of+Albania%22&hl=en&sa=X&ei=WJ4pT5HLGJCgOuqf8KkC&ved=0CDIQ6AEwAQ#v=onepage&q=%22partition%20of%20Albania%22&f=false|ref=Fischer|автор=Fischer, Bernd J.}}</ref>.

== Voqealarning rivojlanishi ==

=== Fon ===
Oxirgi rus-turk urushi turklar tomonidan Bolqondagi katta hududlarni yoʻqotishi bilan yakunlandi: faqat gʻarbiy Bolqon va Makedoniya nazorat ostida qoldi. 1479-yilda Shkoder qulaganida Albaniya Usmonlilar tomonidan bosib olindi. Albanlar birlashmoqchi boʻlgan oʻsha yerlarda koʻplab bolgarlar, yunonlar, [[serblar]], turklar va aromanlar<ref>{{Книга|заглавие=A history of the Balkans, 1804 - 1945|год=1999|издательство=[[Longman]]|место=London [u.a.]|isbn=978-0-582-04584-2|страницы=146|ссылка=https://books.google.com/books?ei=XngpT83pLcbY4QSW_s3HAw&hl=en&id=zT5pAAAAMAAJ&dq=albanians+vilayets+majority&q=%22its+population+was+made+up+of+several+ethnic+groups%22#search_anchor|ref=Pavlowitch|автор=Pavlowitch, Stevan K.}}</ref><ref>{{Книга|заглавие=Insurrections, wars, and the Eastern crisis in the 1870s|год=1985|издательство=Social Science Monographs|место=Boulder|isbn=978-0-88033-090-9|страницы=148|ссылка=https://books.google.com/books?ei=9XkpT-GYMaiG4gTr_JzjAw&hl=en&id=M2HfAAAAMAAJ&dq=albanians+vilayets+populated&q=%22The+four+vilayets+to+be+included+in+the+new+vilayet+contained+large+areas+inhabited+by+Bulgarians%2C+Greeks%2C+or+Serbians+%22#search_anchor|автор=Király, Béla K.|ответственный=Gale Stokes}}</ref> yashagan. Rasmiy ravishda [[Shamsuddin Somi|Sami Frasherining]] taʼkidlashicha, albanlarning koʻpchiligi Usmonlilarning Kosovo, Skutari, Manastir va Ioannina viloyatlarida istiqomat qiladi<ref>{{Книга|заглавие=The crescent and the eagle: Ottoman rule, Islam and the Albanians, 1874-1913|год=2006|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|isbn=9781845112875|страницы=99—101|ссылка=https://books.google.com/books?id=wPOtzk-unJgC&pg=PA100&dq=Albanian+vilayets+ethnicity&hl=en&sa=X&ei=v3IpT8fQHMHT4QTl55WjAw&ved=0CFYQ6AEwBw#v=onepage&q=Albanian%20vilayets%20ethnicity&f=false|ref=Gawrych|автор=Gawrych, George Walter}}. — „Albanians comprised a majority in all four provionces“.</ref>.

1878-yil 3-martda San-Stefanodagi tinchlik shartnomasiga koʻra, albanlar yashagan yerning bir qismi Serbiya, Chernogoriya va Bolgariya oʻrtasida boʻlingan. Biroq, Avstriya-Vengriya va Buyuk Britaniya Rossiyaning kuchayishidan qoʻrqib, shartnomaga qarshi chiqdilar. [[Berlin kongressi|Berlin Kongressi]] shartlarni qayta koʻrib chiqish bilan yakunlandi: Bar va [[Podgoritsa]] shaharlari, shuningdek, Gusinje va Plav togʻli qishloqlari atrofidagi hududlar Chernogoriyaga oʻtdi. Albanlar bu qarordan norozi boʻlib, bu yer asli Albaniya hududi ekanligini taʼkidladilar<ref name="Vickers1999">{{Книга|заглавие=The Albanians: a modern history|ссылка=https://books.google.com/books?id=IzI0uOZ2j6gC&pg=PA35|год=1999|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|isbn=978-1-86064-541-9|страницы=35|автор=Miranda Vickers}}</ref>. 1879-yil fevral oyida Buyuk Davlatlar Usmonli imperiyasi tomonidan Plava, [[Podgoritsa]], Gutsiya va Ulsinj shaharlarini Chernogoriyaga berishni talab qildilar, shuningdek, turklardan oʻz qoʻshinlarini olib chiqishni talab qildilar.

=== Berlin Kongressi ===
Albanlar Berlin kongressining qarorlarini Albaniya viloyati tarkibiga kirgan alban hududlarini boʻlinish deb hisobladilar. Kongress chernogoriyaliklarga Bar va [[Podgoritsa]] shaharlarini, shuningdek, Gusinje va Plav togʻ qishloqlari atrofidagi hududlarni berdi. Koʻp oʻtmay, albanlar oʻz vatandoshlari yashagan hududlarni yoʻqotishning oʻrnini qandaydir tarzda qoplash uchun Prizren Ligasini tuzdilar va Gusinya va Plavda qurolli qarshilik koʻrsatdilar. Oqsoqollarning soʻzlariga koʻra, oʻsha paytda Turkiya-Chernogoriya chegarasi „qonga botgan“. Kongress Ulcinjni Chernogoriyaga berdi va koʻp oʻtmay Prizren ligasi Ulsinjni tark etdi, chunki u ham Dervis Poshoning turk qoʻshini<ref>{{Книга|заглавие=Kosovo|год=2011|издательство={{Нп3|Bradt Travel Guides}}|isbn=9781841623313|stranitsi=14|ssilka=https://books.google.com/books?id=uSaH1bKAb8QC&pg=PA211|ref=Warrander|avtor=Warrander, Gail}}</ref> tomonidan magʻlubiyatga uchradi.

=== Bolqon urushlari ===
[[Fayl:28nentor.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/eb/28nentor.jpg/150px-28nentor.jpg|thumb|150x150px| Albaniya Mustaqillik Deklaratsiyasi, Vlore, 1912-yil]]
1912-yil 8-oktyabrda Chernogoriya qoʻshinlari Shkoder viloyatiga kirishdi. Keyin Chernogoriya misolida Usmonlilar imperiyasiga qarshi Birinchi Bolqon urushini boshlagan Serbiya, Bolgariya va Gretsiya ham kuzatildi. Serbiya, Gretsiya va Chernogoriya qoʻshinlari qisman albanlar yashaydigan hududlarni tezda ishgʻol qilib, Usmonlilar va Albanlarning qarshiligini tor-mor qildilar: 1913-yilda ular 25 minggacha albanlarni oʻldirishgan deb daʼvo qilinadi<ref>{{Книга|заглавие=Devastation: Volume I: The European Rimlands 1912-1938|год=2013|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|isbn=9780199683031|страницы=106|ссылка=https://books.google.com/books?id=RRgbAgAAQBAJ&pg=PA107|ref=Levene|автор=Levene, Mark}}</ref>. Alban delegatlari oʻz vatanlari boʻlinib ketayotganini anglab, Vlorada toʻplanib, 1912-yil 28-noyabrda Albaniya mustaqilligini eʼlon qildi<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Albania: History|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/12472/Albania/129453/History%7Cpublisher=Encyclop%C3%A6dia%20Britannica%7Caccessdate=6%20January%202012|nashriyot=Encyclopædia Britannica|kirish sanasi=2012-01-31|arxivsana=2014-10-20|arxivurl=https://web.archive.org/web/20141020190737/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/12472/Albania/129453/History%7Cpublisher=Encyclop%C3%A6dia%20Britannica%7Caccessdate=6%20January%202012}}</ref>.

1912-yil 3-dekabrda oltita buyuk davlat — Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Avstriya-Vengriya, Rossiya va Italiyaning elchilari [[London|Londonda]] yigʻildilar. Ular alban yerlarining taqdirini muhokama qilishga qaror qilishdi. 1913-yil 29-iyulda elchilar yakuniy qarorga kelishdi: Albaniya knyazligining mustaqilligini tan olish, lekin hududni albanlar daʼvo qilgan hududning yarmidan koʻpiga qisqartirish. Albanlarning 30-40% ga yaqini Serbiya, Chernogoriya va Gretsiya yerlarida yashash uchun qolishga majbur boʻlgan . Bunday yoʻqotishlarga qaramay, Albaniya mustaqillikka erishdi va Usmonlilar imperiyasiga hech qanday soliq toʻlashga majbur emas edi<ref>{{Veb manbasi|familiya=Elsie|ism=Robert|sarlavha=The Conference of London|url=http://www.albanianhistory.net/texts20_1/AH1913_2.html|kirish sanasi=2012-01-05|arxivurl=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.albanianhistory.net%2Ftexts20_1%2FAH1913_2.html&date=2011-02-11|arxivsana=2011-02-11}}</ref><ref>{{Книга|заглавие=The Albanians: a modern history|год=1999|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|isbn=9781860645419|страницы=70—80|ссылка=https://books.google.com/books?id=IzI0uOZ2j6gC&pg=PA87&dq=partition+of+Albania&hl=en&sa=X&ei=OjcoT96ALPP14QSCqtCxAw&redir_esc=y#v=onepage&q=partition%20of%20Albania&f=false|ref=Vickers|автор=Vickers, Miranda}}</ref>.

=== Chegarani delimitatsiya qilish ===
Albaniyaga aholi haqidagi maʼlumotlar va London Kongressi qarorlari asosida yangi davlat chegaralarini aniqlash uchun komissiyalar yuborildi. Biroq komissiya Albaniya janubining chegarasini aniqlay olmadi, chunki geografik, iqtisodiy va strategik xarakterdagi qarama-qarshiliklar mavjud edi. Bahsli hududning katta qismi Albaniyaga qoldirildi, bu esa mahalliy yunonlar orasida gʻazabga sabab boʻldi va qoʻzgʻolonga olib keldi. Mojaro faqat [[Korfu protokoli]]<ref>{{Veb manbasi|familiya=Draper|ism=Stark|sarlavha=The conceptualization of an Albanian nation|url=http://sdraper.ece.wisc.edu/researchDir/pdf/ERS_97.pdf|ish=Ethnic and Racial Studies|nashriyot=Volume 20, Number 1|kirish sanasi=2012-02-02|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120320105942/http://sdraper.ece.wisc.edu/researchDir/pdf/ERS_97.pdf|arxivsana=2012-03-20}}</ref> imzolangandan keyin yumshatilgan.
[[Fayl:AutonomyDeclaration1914.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/AutonomyDeclaration1914.jpg/150px-AutonomyDeclaration1914.jpg|thumb|150x150px| Shimoliy Epirning Mustaqillik Deklaratsiyasi]]

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

== Havolalar ==

* [http://www.scribd.com/doc/11444724/Books-about-Albania-and-the-Albanian-people Albaniya va alban xalqi haqidagi kitoblar] -da arxivlangan ''(scribd.com'' Arxivnaya kopiya
* [https://web.archive.org/web/20120204171006/http://www.albanianhistory.net/home.html Albaniya tarixining matnlari va hujjatlari]{{Ref-en}} <small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small>
* ''[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/altoc.html Kongress kutubxonasi] Arxivirovanoarxivlangan 2012 yil iyul yilning.''{{Ref-en}} <small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small>

 {{Turkumsiz|date=Aprel 2024}}