Ziyosfera

Albaniya ayollari

(Albaniyada ayollardan yoʻnaltirildi)

 

Албанияда биринчи аёллар уюшмаси 1909-йилда ташкил топган[1] Шимолий Гҳег вилоятидаги албан аёллари консерватив[2] ва патриархал жамиятда яшайдилар. Бундай анъанавий жамиятда аёллар „эркакларнинг устунлиги“ га ишонадиган Гҳег жамоаларида бўйсунувчи ролларга эга. Бу Коммунистик Меҳнат партияси давридан кейин Албанияда демократиянинг вукудга келиши ва эркин бозор иқтисодиётининг қабул қилинади.[3] Гҳег Албан маданияти 500 ёшли Леке Дукагжини Канунига асосланади, анъанавий Гҳег хулқ-атвор кодекси, бу ерда аёлларнинг асосий роли болаларга ғамхўрлик қилиш ва уй ишларини бажаришдир.[2]

Тарих

Қурол олиб юриш ҳуқуқи

1878-йилда „Адабий дунё“ газетасининг рукнига кўра, албан аёлларига қурол кўтаришга рухсат берилган.[4]

Анъанавий Гҳег ижтимоий мақоми

Эдит Дурҳам 1928-йилда албан қишлоқ аёллари қадимги Юнонистондаги аёлларга ўхшаб қасос олиш каби анъаналарни сақлашда кўпроқ консерватив эканлигини таъкидлади.[5]

Шимолий Албаниядан келган анъанавий кийимдаги кекса аёл

Иккинчи жаҳон урушидан олдин, баъзи Гҳег албан аёллари тоғли ҳудудларда яшовчи эркакларнинг „жонли канизаклари“ бўлишлари одатий ҳол эди.[3] Гҳег эркаклар томонидан бокира аёлларга уйланиш учун берилган аҳамият аёлларнинг бокиралигини тиклаш учун пул тўлашига олиб келди. Инфексион ва яллиғланиш касалликлари хавфига қарамай, жинсий фаол Гҳег аёллари Гҳег шаҳарларида „қайта бокира бўлиш учун“ яширин „оддий 20 дақиқалик гинекологик“ жарроҳлик амалиётини ўтказмоқдалар.[6] Ўша клиникаларнинг хабар беришича, баъзи янги келинларни эрлари тўй кечаларида қон олмагани учун бокиралигини текшириш учун олиб келишади.[6]

Аёллар ўз эрларига содиқ бўлишлари кутилади, лекин турмушга чиққан албан аёллари эркак турмуш ўртоқларининг мулки ҳисобланади.  Гҳег албанларининг патриархал жамиятида қиз фарзанд кўриш унчалик маъқул эмас.[3] Қиз туғишдан кўра ўғил кўриш истаги кўпроқ аҳамиятга эга бўлганлиги сабабли, ҳомиладор албан аёлларини „ўғил бўлсин“ деган маънони англатувчи "тë линдтë нжë джалë" ибораси билан кутиб олиш одат тусига киради.

Гҳег қасамёд қилган бокира қизлар

20-аср бошларида Усмонли Албаниясининг Ҳоти, Рапша шаҳрида қасамёд қилинган бокира қиз

Илгари, патриархларга эга бўлмаган оила бирликлари, турмушга чиқмаган албан аёллари „бокираликка қасамёд қилиш“ орқали оиланинг эркак бошлиғи ролини ўз зиммаларига олишлари мумкин, бу рол эркак каби яшаш ҳуқуқини ўз ичига олади. қурол олиб юриш, мулкка эга бўлиш, эркин ҳаракатлана олиш, эркаклар каби кийиниш, хоҳласалар, эркак исмларини олиш, автономияга эга бўлиш, никоҳдан сақланиш ва эркаклар билан муносабатда бўлиш каби.[2]

Овқат тайёрлаш

Албаниянинг марказий аёллари, хусусан, Элбасан ва унга яқин ҳудудлардаги аёллар ҳар йили 14-мартда нишонланадиган баҳор байрами бўлган Дита э Верëс пайтида ширин таъмли баллакуме пиширишлари маълум. Бошқа томондан, мусулмон албан аёллари, хусусан, исломий бектоши мазҳабига мансуб аёллар 10-куни матемдан сўнг, буғдой, шакар, қуритилган мевалар, майдаланган ёнғоқлар ва должин каби масаллиқлардан ашура деб номланувчи пудинг пиширадилар. Шунингдек, ушбу кунда улар рўза тутишади.[3]

Албания сиёсатида аёллар ҳуқуқлари

Урани Румбо (1895-1936) албаниялик феминист, ўқитувчи ва драматург бўлиб, аёллар таълимини тарғиб қилган.

19-асрда Сами Фрашери биринчи марта аёлларга таълим бериш ғоясини, агар аёллар ўз фарзандларини ўқитишга ўргатиш орқали жамиятни мустаҳкамлайди, деган далил билан чиқди. 19-аср охирида Ғарбий Европада таълим олган баъзи шаҳар элита аёллари Албанияда аёллар учун кўпроқ маълумот олиш зарурлигини кўрдилар. 1891й-илда Севасти Қириази ва Парашқеви Қириази томонидан Корче шаҳрида биринчи қизлар ўрта мактаби ташкил этилди ва 1909-йилда улар аёллар ҳуқуқларини ошириш мақсадида Албанияда биринчи аёллар ташкилоти „Морнинг Стар“ (Йлл’и Мëнгесит) ни ташкил этдилар.

Албаниядаги аёллар ҳаракати биринчи жаҳон уруши билан тўхтатилган, аммо урушдан кейин Албания мустақил давлатга айланганидан кейин яна бошланган. Кириази опа-сингиллари Корчеда Перлинджа ташкилотини асос солган ва Мблета газетасини нашр этган. 1920-йилда Мари Çоба Шкодерда маҳаллий аёллар ташкилоти Груажа Шқиптарега асос солди, ундан кейин Корче, Влорë ва Тиранда худди шу номдаги бир қанча бошқа маҳаллий ташкилотлар пайдо бўлди.[7] 1920-йилда Урани Румбо ва бошқалар Гирокастерда албан аёлларининг озодлиги ва ўқиш ҳуқуқини тарғиб қилувчи энг муҳим феминистик ташкилотлардан бири бўлган Лидҳжа э Груас (Аёллар иттифоқи) га асос солди. Улар Дрита газетасида аёллар ва ижтимоий шароитларга нисбатан камситишларга норозилик билдирган декларацияни эълон қилдилар. 1923-йилда Румбо қизларга Гирокастердаги „ўғил болалар“ лицейига боришга рухсат бериш кампаниясининг бир қисми эди.[8] Албан аёллар ҳаракатини Камол Отатурк даврида Туркиянинг давлат феминизмидан илҳомланган ўқимишли шаҳар элита аёллари қўллаб-қувватладилар.[7]

Албаниялик Зог И ҳукмронлиги даврида (1928—1939-йиллар) аёлларнинг ҳуқуқлари Груажа Шиқиптаре миллий давлат ташкилоти қошида давлат томонидан ҳимоя қилинган, бу эса прогрессив сиёсатни илгари сурган ва аёлларнинг таълим олиш ва касбий ҳаётга эга бўлиш ҳуқуқини таъминлаган, шунингдек, аёлларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилган. аёлларнинг ҳарамларда ва парда ортида яшириниши; тенг мерос ҳуқуқлари, ажралиш, уюштирилган ва мажбурий никоҳга, шунингдек, кўпхотинликка қарши тақиқ.[9] Бироқ, амалда бу илғор сиёсат фақат космополит шаҳар элитасига тегишли бўлиб, Албаниядаги аксарият аёлларнинг ҳаётига унчалик таъсир қилмади.[9]

1920-йилда чекланган аёлларга сайлов ҳуқуқи берилди ва 1945-йилда аёллар тўлиқ овоз бериш ҳуқуқига эга бўлдилар.[10] Албания коммунистик ҳукумати даврида гендер тенглигининг расмий мафкураси илгари сурилди.[11] Коммунизм қулагандан кейинги биринчи демократик сайловда парламентдаги аёл депутатлар сони коммунистик Албаниянинг охирги парламентидаги 75 нафардан 9 нафарга тушди[12] 1991-йилдан кейинги нотинч даврда аёлларнинг аҳволи ёмонлашди.[13] Албанлар орасида диний уйғониш кузатилмоқда, бу мусулмонлар мисолида баъзан аёлларнинг оналик ва уй бекасининг анъанавий ролига қайтарилишини англатади.[14] 2013-йил ҳолатига кўра аёллар парламентнинг 22,9 фоизини ташкил қилган.

Никоҳ, туғилиш ва оилавий ҳаёт

Туғилишнинг умумий коэффициэнти ҳар бир аёлга 1,5 болани ташкил этади (2015-йил ҳисобига кўра).[15] Контрацептив воситаларнинг тарқалиш даражаси анча юқори: 69,3 % (2008/09).[15] Аксарият албан аёллари ўз оилаларини 20ёшдан кейин қурадилар: 2011й-ил ҳолатига кўра, биринчи турмуш қуришнинг ўртача ёши аёллар учун 23,6 ва эркаклар учун 29,3 эди.[16]

Албаниянинг баъзи қишлоқ жойларида никоҳлар ҳали ҳам тартибга солинади ва жамият кучли патриархал ва анъанавий бўлиб, анъанавий канун қадриятлари таъсири остида яшайди.[17] Албаниянинг урбанизацияси бошқа Европа мамлакатларига нисбатан паст: умумий аҳолининг 57,4 % (2015).[15] Мажбурий никоҳ жамият томонидан умуман маъқулланмаган бўлса-да, бу „мамлакатда, айниқса қишлоқ ва чекка ҳудудларда яхши маълум бўлган ҳодиса“ бўлиб, бу ҳудудлардаги қизлар ва аёллар „патриархал менталитет туфайли кўпинча турмушга чиқишга мажбур бўлмоқдалар. қашшоқлик“.[18]

Албанияда аборт 1995-йил 7-декабрда тўлиқ қонунийлаштирилди Аборт ҳомиладорликнинг 12-ҳафтасигача талаб бўйича амалга оширилиши мумкин.[19] Аёллар процедурадан бир ҳафта олдин консултациядан ўтишлари керак ва аборт қиладиган шифохоналар қайси аёлларни даволаганликлари ҳақида жамоатчиликка маълумот беришга рухсат этилмайди.[19]

Энвер Хожа ҳукумати даврида коммунистик Албанияда наталистик сиёсат олиб борилган[19] аёлларни ноқонуний аборт қилишга ёки уларни ўз-ўзидан қўзғатишга олиб келган. Охир-оқибат, мамлакат бутун Европада оналар ўлими даражаси бўйича иккинчи ўринни эгаллади ва барча ҳомиладорликларнинг 50 % аборт билан якунлангани тахмин қилинди.[19]

Таълим

Тирана, Албаниядаги ёш албаниялик талабалар

1946-йилнинг охирига келиб, аҳолининг 85 % га яқини саводсиз эди, асосан, 1912-йилда мустақилликка эришгунга қадар мамлакатда албан тилидаги мактаблар деярли йўқ эди. 19-асрнинг ўрталаригача Усмонли ҳукмдорлари мактабларда албан тилидан фойдаланишни тақиқлаб қўйган эди.[20] Коммунистик тузум аҳолининг алифбо тартибини ўз ичига олган таълим-тарбияга, шу билан бирга мактабларда социалистик мафкурани тарғиб қилишга ҳам катта аҳамият берди.[21] 2015-йил ҳолатига кўра, аёлларнинг саводхонлик даражаси эркакларникидан бироз пастроқ эди: 96,9 % аёллар, 98,4 % эркаклар.[15]

Аёлларга нисбатан зўравонлик

Сўнгги йилларда Албания аёлларга нисбатан зўравонлик муаммосини ҳал қилиш учун чоралар кўрди. Бунга 9669/2006-сонли (Оилавий муносабатлардаги зўравонликка қарши чоралар тўғрисида қонун)[22] кучга кириш ва Истанбул конвенсиясини ратификация қилиш киради.[23]

Албаниялик таниқли аёллар

  • Элина Дуни (1981-йилда туғилган), Швейсария-албан жазз қўшиқчиси ва бастакор
  • Эрмонела Жаҳо (1974-йилда туғилган), опера сопрано
  • Бесиана Кадаре, Албаниянинг БМТдаги элчиси, БМТ Бош Ассамблеяси вице-президенти ва Кубадаги элчиси
  • Ҳелена Кадаре (1943-йилда туғилган), ёзувчи, ссенарийнавис ва таржимон
  • Инва Мула (1963-йилда туғилган), опера лирик сопрано
  • Элиса Спиропали (1983-йилда туғилган), Албаниянинг парламент билан алоқалар бўйича давлат вазири
  • Лилиана Пере (1962-йилда туғилган), Энг Информатич. Нашриётчи. Муаллиф. ИИТ мутахассиси

Манбалар

  1. ↑ Франcисcа де Ҳаан. Биограпҳиcал Диcтионарй оф Wомен'с Мовеменц анд Феминисмс ин Cентрал, Эастерн, анд Соутҳ Эастерн Эуропе: 19тҳ анд 20тҳ Cентуриэс. Cентрал Эуропеан Университй Пресс, 2006 — 454-бет. ИСБН 978-963-7326-39-4. „...фоундерс (1909) оф тҳе фирст Албаниан wомен'с ассоcиатион, Йлл'и менгжезит (Морнинг Стар)“ 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Билефскй, Дан. „Албаниан Cустом Фадес: Wоман ас Фамилй Ман“. Тҳе Неw Ёрк Тимес. 1-феврал 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-октабр 2013-йил.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Элсиэ. „Албаниа“. Адвамег, Инc.. 20-октабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-октабр 2013-йил.
  4. ↑ Тҳе Литерарй Wорлд: Чоиcе Реадингс фром тҳе Бест Неw Боокс, wитҳ Cритиcал Ревисионс (эн). Жамес Cларке & Cомпанй, 1878. Қаралди: 25-декабр 2019-йил. 
  5. ↑ МcҲардй, Фиона. Wомен'с Инфлуэнcе он Cлассиcал Cивилизатион (эн). Псйчологй Пресс, 2004. ИСБН 978-0-415-30958-5. Қаралди: 25-декабр 2019-йил. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Рукаж. „Виргинитй прессурес ин Албаниа бринг wомен то тҳе оператинг табле“. Wомен Неwс Нетwорк (WНН). 29-октабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-октабр 2013-йил.
  7. ↑ 7,0 7,1 Мусаж, Фатмира; Ничолсон, Берйл (1-январ 2011-йил). „Wомен Аcтивисц Ин Албаниа Фоллоwинг Индепенденcе Анд Wорлд Wар И“. Wомен'с Мовеменц анд Фемале Аcтивисц, 1918-1923. Қаралди: 13-декабр 2021-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  8. ↑ де Ҳаан, Франcиска. Биограпҳиcал диcтионарй оф wомен'с мовеменц анд феминисмс ин Cентрал, Эастерн, анд Соутҳ Эастерн Эуропе: 19тҳ анд 20тҳ cентуриэс, Г - Референcе,Информатион анд Интердисcиплинарй Субжеcц Сериэс. Cентрал Эуропеан Университй Пресс, 2006 — 475–77-бет. ИСБН 963-7326-39-1. 
  9. ↑ 9,0 9,1 Биограпҳиcал диcтионарй оф wоменъс мовеменц анд феминисмс ин Cентрал, Эастерн, анд Соутҳ Эастерн Эуропе: 19тҳ анд 20тҳ cентуриэс.
  10. ↑ „Арчивед cопй“. 2016-йил 2-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 30-сентябр.
  11. ↑ Ҳуман Ригҳц ин Пост-cоммунист Албаниа. Ҳуман Ригҳц Wатч, 1996 — 164-бет. ИСБН 978-1-56432-160-2. 
  12. ↑ Суад Жосепҳ. Энcйcлопедиа оф Wомен анд Исламиc Cултурес: Фамилй, Лаw анд Политиcс. БРИЛЛ, 2003 — 553-бет. ИСБН 978-90-04-12818-7. „Ин Албаниа, тҳере wере 73 wомен оут оф тҳе 250 депутиэс ин тҳе ласт cоммунист парлиамент wҳиле ин тҳе фирст пост-cоммунист парлиамент тҳе нумбер оф wомен фелл то 9“ 
  13. ↑ Марилйн Руэсчемеер. Wомен ин тҳе Политиcс оф Постcоммунист Эастерн Эуропе. М.Э. Шарпе, 1-январ 1998-йил — 280-бет. ИСБН 978-0-7656-2161-0. 
  14. ↑ Миранда Виcкерс. Албаниа: Фром Анарчй то а Балкан Идентитй. C. Ҳурст & Cо. Публишерс, 1997 — 138-бет. ИСБН 978-1-85065-290-8. „Тҳе религиоус ревивал амонг Муслим Албанианс алсо аффеcтед wомен, ас cонсервативе фамилй валуэс гаинед гроунд анд соме wомен wере форcед баcк инто тҳе cонвентионал ролес оф ҳомемакер анд мотҳер.“ 
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 „Тҳе Wорлд Фаcтбоок“. cиа.гов. 2021-йил 17-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-август.
  16. ↑ „Селеcт вариабле анд валуэс - УНЕCЕ Статистиcал Датабасе“. W3.унеcе.орг (2016-йил 9-феврал). Қаралди: 2016-йил 17-июн.
  17. ↑ „Арчивед cопй“. 18-ноябр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-ноябр 2015-йил.
  18. ↑ „ИРБ: Албаниа: Форcед марриагес оф wомен, инcлудинг тҳосе wҳо аре алреадй марриэд; стате протеcтион анд ресоурcес провидед то wомен wҳо трй то авоид а марриаге импосед он тҳем (2010-июн 2015) [АЛБ105216.Э] | эcои.нет - Эуропеан Cоунтрй оф Оригин Информатион Нетwорк“. эcои.нет. 2016-йил 30-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 17-июн.
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 „Албаниа – АБОРТИОН ПОЛИCЙ – Унитед Натионс“. ун.орг. 8-ноябр 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-апрел 2018-йил.
  20. ↑ „Албаниан "Летëрсиа э гжуҳëс сë ндалуар"“ (сқ). 2011-йил 5-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 6-январ.
  21. ↑ С.Т. Дҳамко.
  22. ↑ „ЛАW Но. 9669 оф 18.12.2006 : "ОН МЕАСУРЕС АГАИНСТ ВИОЛЕНCЕ ИН ФАМИЛЙ РЕЛАТИОНС"“. Осcе.орг. 2017-йил 26-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 17-июн.
  23. ↑ Буреау дес Траитéс. „Листе cомплèте“. Cоэ.инт. 2016-йил 3-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 17-июн. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Albaniya_ayollari" dan olindi