Alfred Haar
Алфред Ҳаар (Ҳаар Алфрéд ; 1885-йил 11-октабр, Будапешт — 1933-йил 16-март, Сегед) - венгриялик математик . 1904-йилда Геттинген университетида ўқишни бошлади. Докторлик диссертациясига Девид Ҳилберт раҳбарлик қилган. Ҳаар ўлчови, Ҳаар тўлқини ва Ҳаар трансформацияси унинг шарафига номланган. 1912-1919 йилларда Клуж-Напокадаги Франс Жозеф университетида дарс берган. Фригес Риэсз билан биргаликда у Сзегед университетини математика марказига айлантирди. У Риэсз билан биргаликда Аcта Сcиэнтиарум Матҳематиcарум журналига асос солган.
Ҳаётий
Ҳаар 1885-йил 11 октябрда Будапештда Игнак Ҳаар ва Эмма Фучс оиласида венгер-яҳудий [1] оиласида туғилган. 1903-йилда у Фасори Эвангеликус Гимназиум ўрта мактабини тугатган ва у ерда Ласло Ратзнинг талабаси бўлган. У университет таълимини Будапештда бошлаган, кейин математика ва фанни ўрганиб, Геттингенга кўчиб ўтган. У ўргатган кўплаб машҳур профессорлар орасида Лоран Эöтвöс, Жозсеф Кüрсчак, Cонстантин Cаратҳéодорй, Давид Ҳилберт, Феликс Чристиан Клеин ва Эрнст Зермело бор.
Ўрта мактаб йилларида у мактаб ўқувчилари учун "Кöзéписколаи Матҳематиcаи Лапок" математика журнали билан ҳамкорлик қилди ва миллий Эöтвöс Лорáнд математика танловида ғолиб чиқди. У Будапешт Техник Университетига Кимёвий муҳандислик факултети талабаси сифатида ўқишга кирди, лекин ўша йили Будапешт университетига, бир йилдан сўнг эса Гöттинген университетига ўтди. Унинг докторлик тадқиқотига 1909-йил июн ойида битирган Ҳилберт раҳбарлик қилган. Унинг 49 бетлик диссертацияси Штурм-Лиоувил функциялари ва сферик функциялар тизимларини ўрганади, ҳозирда кенг қўлланиладиган Ҳаар ортогонал тизимлари билан танишади. Худди шу йили у университетда махсус профессор бўлиш ҳуқуқига эга бўлди.
1912-йилда Австрия-Венгриянинг Колозсвар шаҳридаги Франс Жозеф университети (ҳозирги Руминиядаги Клуж-Напока) уни Гюла Фаркас ва Фригес Риэс билан бирга профессор-ўқитувчи сифатида ишлашга таклиф қилди ва у „Кватика“ профессори бўлди. Ўша пайтдаги маъруза матнларининг бир қисми кейинчалик китобга айланди. Трансилванияни Руминияга ўтказган Трианон шартномасидан сўнг, университет янги чегаралардаги энг яқин шаҳар бўлган Сзегедга кўчиб ўтиши керак эди, у ерда Риэсз билан биргаликда Математика маркази ва биринчи халқаро миқёсда эътироф этилган Венгрия математик журнали Аcта га асос солди. Сcиэнтиарум Матҳематиcарум .
Унинг Сегед университетидаги докторантларидан бири Бела Сзокефалви-Наги эди.
Хаар 1933-йил 16 мартда ошқозон саратонидан вафот этди.
Тадқиқот соҳалари
Унинг натижалари математик таҳлил ва топологик гуруҳлар соҳаларидан келиб чиқади; У, айниқса, ортогонал функсия тизимлари, сингуляр интеграллар, аналитик функсиялар, дифференсиал тенгламалар, тўпламлар назарияси, функсиялар яқинлашуви ва вариацион ҳисобларни ўрганган.
Нашрлар
- Ҳаар, А. (1910), „Зур Тҳеориэ дер ортогонален Функтионенсйстеме Эрсте Миттеилунг“, Матҳ. Анн. (Алманcа), 69-жилд, 331–371-бет, „Бу, Давид Ҳилберт'ин гöзетиминде язıлан Ҳаар'ıн тезидир.“
{{cитатион}}: CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге () - Ҳаар, А. (1918), „Диэ Минкоwскисче Геометриэ унд диэ Аннäҳерунг ан стетиге Функтионен“, Матҳ. Анн. (Алманcа), 78-жилд, 294–311-бет
{{cитатион}}: CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге ()
Манбалар
- ↑ Трансcендинг Традитион: Жеwиш Матҳематиcианс ин Герман Спеакинг Аcадемиc Cултуре, Биргит Бергманн, (Спрингер 2012), паге 63
- О'Cоннор, Жоҳн Ж.; Роберцон, Эдмунд Ф., „Алфред Ҳаар“, МаcТутор Ҳисторй оф Матҳематиcс арчиве (инглиз)
{{cитатион}}: CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге () - Матҳематиcс Генеалогй Прожеcтъте Алфрéд Ҳаар
- „Литературе бй анд абоут Алфрéд Ҳаар“. Герман Натионал Либрарй cаталогуэ. 8 оcак 2014да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23 şубат 2021.