Алоқа сунъий йўлдоши — транспондер орқали радио телекоммуникация сигналларини узатувчи ва кучайтирувчи сунъий йўлдош; ернинг турли жойларида манба узатувчи ва қабул қилувчи ўртасида алоқа каналини яратади. Алоқа сунъий йўлдошлари телевизор, телефон, радио, интернет ва ҳарбий дастурлар учун ишлатилади[1]. Кўпгина алоқа сунъий йўлдошлари 22,300 миля (35,900 км) геостационар орбитада жойлашган. Экватордан юқорида, шунинг учун сунъий йўлдош осмоннинг бир нуқтасида ҳаракациз кўринади; шунинг учун ерости стансияларининг сунъий йўлдош антенналари доимий равишда шу нуқтага йўналтирилиши мумкин ва сунъий йўлдошни кузатиш учун ҳаракат қилиш шарт эмас. Бошқалар эса паст Ер орбитасида сунъий йўлдош туркумларини ҳосил қилади, бу ердаги антенналар сунъий йўлдошлар ўрнини кузатиши ва тез-тез сунъий йўлдошлар ўртасида алмашиниши керак[2].

Телекоммуникация алоқалари учун ишлатиладиган юқори частотали радио тўлқинлар кўриш чизиғи бўйлаб тарқалади ва шунинг учун Ернинг эгри чизиғи билан тўсқинлик қилади. Алоқа сунъий йўлдошларининг мақсади сигнални Ернинг эгри чизиғи бўйлаб узатишдир, бу эса кенг тарқалган географик нуқталар ўртасида алоқа ўрнатиш имконини беради[3]. Алоқа сунъий йўлдошлари кенг доирадаги радио ва микротўлқинли частоталардан фойдаланади. Сигнал аралашувининг олдини олиш учун халқаро ташкилотларда маълум ташкилотларга частота диапазонлари ёки „бандлари“ дан фойдаланишга рухсат берилган қоидалар мавжуд. Тармоқларнинг бундай тақсимланиши сигнал аралашуви хавфини камайтиради.

Келиб чиқиши

1945-йил октябр ойида Артур C. Кларк Британиянинг Wирелесс Wорлд журналида „Ердан ташқари релейлар“ номли мақолани нашр этди[4]. Мақолада радио сигналларини узатиш учун сунъий йўлдошларни геостационар орбиталарда жойлаштириш асослари тасвирланган. Шу сабабли, Артур C. Кларк кўпинча алоқа сунъий йўлдоши концепциясининг ихтирочиси сифатида тилга олинади ва „Кларк Белт“ атамаси орбитанинг тавсифи сифатида ишлатилади[5].

Биринчи Ер сунъий йўлдоши 1957-йил 4-октябрда Совет Иттифоқи томонидан орбитага чиқарилган „Спутник 1“ эди. У Михаил Тихонравов ва Сергей Королев томонидан Константин Циолковский томонидан ишлаб чиқилган[6]. „Спутник 1“ 20.005 ва 40.002 иккита частотада ишлайдиган бортли радио узатгич билан жиҳозланган. МГц ёки тўлқин узунлиги 7 ва 15 метр. Сунъий йўлдош Ернинг бир нуқтасидан бошқасига маълумот юбориш учун орбитага жойлаштирилмаган; радиоузатгич ионосферада радиотўлқинларнинг тарқалиши хусусиятларини ўрганиш учун мўлжалланган эди. Спутник 1’нинг ишга туширилиши коинот ва ракеталарни тадқиқ қилишда муҳим қадам бўлиб, космик асрнинг бошланишини англатади[7].

Эрта фаол ва пассив сунъий йўлдош тажрибалари

Алоқа сунъий йўлдошларининг иккита асосий синфи мавжуд, улар пассив ва фаол . Пассив сунъий йўлдошлар фақат манбадан келадиган сигнални қабул қилувчининг йўналиши бўйича акс эттиради . Пассив сунъий йўлдошлар билан, акс эттирилган сигнал сунъий йўлдошда кучайтирилмайди ва қабул қилувчига узатиладиган энергиянинг жуда оз қисмигина этиб боради. Сунъий йўлдош Ердан жуда узоқда жойлашганлиги учун, радио сигнали бўш жой йўқолиши туфайли заифлашади, шунинг учун Ерда қабул қилинган сигнал жуда ва жуда заиф. Бошқа томондан, фаол сунъий йўлдошлар қабул қилинган сигнални ердаги қабул қилувчига қайта узатишдан олдин уни кучайтиради[8]. Пассив сунъий йўлдошлар биринчи алоқа сунъий йўлдошлари эди, аммо ҳозир жуда кам ишлатинилади.

Файл:ОТАВАЛИХО`ЖАЕВ 4.пнг
Учириш майдончасида СCОРЕ билан Атлас-Б; ракета (кучайтирувчи двигателларсиз) сунъий йўлдошни ташкил этди.

1951-йилда Америка Қўшма Штатлари Денгиз тадқиқот лабораториясида электр разведкаси тўплаш соҳасида бошланган иш Cоммуниcатион Моон Релай номли лойиҳага олиб келди. Ҳарбий режалаштиришчилар узоқ вақтдан бери хавфсиз ва ишончли алоқа линияларига тактик зарурат сифатида катта қизиқиш билдиришган ва бу лойиҳанинг якуний мақсади Ойнинг пассив ўрни бўлган Ернинг табиий сунъий йўлдоши билан инсоният тарихидаги энг узун алоқа схемасини яратиш эди. 1956-йил 23-январда Вашингтон, Колумбия округи ва Гавайи ороллари ўртасида биринчи трансокеаник алоқага эришилгандан сўнг, ушбу тизим оммавий равишда очилди ва 1960-йил январ ойида расмий ишлаб чиқаришга топширилди[9].

Алоқаларни фаол ўтказиш учун яратилган биринчи сунъий йўлдош СCОРЕ лойиҳаси бўлиб, илғор тадқиқот лойиҳалари агентлиги (АРПА) томонидан 1958-йил 18-декабрда ишга туширилган бўлиб, у сақланган овозли хабарни узатиш, шунингдек, қабул қилиш, сақлаш учун магнитафондан фойдаланган ва хабарларни қайта узатиш учун ишлатилган. У АҚШ президенти Дуайт Эйзенхауэрдан дунёга Рождество табригини юбориш учун ишлатилган. 1958-йил 30-декабрда саккиз соатлик ҳақиқий ишламай қолгандан сўнг қайта зарядланмайдиган батареялар ишламай қолишидан олдин сунъий йўлдош бир нечта реал вақтда узатишни амалга оширди[10][11].

СCОРЕ нинг тўғридан-тўғри вориси АРПА томонидан бошқариладиган Cоуриэр деб номланган бошқа лойиҳа эди. Cоуриэр 1Б 1960-йил 4-октябрда „кечиктирилган такрорланувчи“ сунъий йўлдошлар ёрдамида глобал ҳарбий алоқа тармоғини ўрнатиш мумкинми ёки йўқлигини ўрганиш учун ишга туширилди, улар маълумотларни қайта трансляция қилиш учун буйруқ берилгунга қадар сақлайди. 17 кундан сўнг, буйруқ тизимидаги носозлик туфайли сунъий йўлдошдан алоқа узилди қолди[12][13].

НАСА сунъий йўлдош иловалари дастури 1960 йил 12 августда Эчо 1 да пассив релейли алоқа учун ишлатиладиган биринчи сунъий сунъий йўлдошни учирди. Эчо 1 микротўлқинли сигналларнинг пассив рефлектори сифатида ишлайдиган алюминланган шар сунъий йўлдоши эди. Алоқа сигналлари сунъий йўлдошдан Ернинг бир нуқтасидан бошқасига узатилди. Ушбу тажриба телефон, радио ва телевидение сигналларини бутун дунё бўйлаб эшиттиришнинг мақсадга мувофиқлигини аниқлашга ҳаракат қилди[14][15].

Манбалар

  1. ↑ Лабрадор, Виргил (2015-02-19). "сателлите cоммуниcатион". Британниcа.cом. ҳттпс://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/524891/сателлите-cоммуниcатион. Қаралди: 2016-02-10. 
  2. ↑ „Милитарй Сателлите Cоммуниcатионс Фундаменталс | Тҳе Аэроспаcе Cорпоратион“. Аэроспаcе (2010-йил 1-апрел). 2015-йил 5-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 10-феврал.
  3. ↑ „Сателлитес - Cоммуниcатион Сателлитес“. Сателлитес.спаcесим.орг. 2018-йил 12-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 10-феврал.
  4. ↑ Артҳур C. Cларке. „Эхтратеррестриал Релайс: Cан Роcкет Статионс Гиве Wорлд-wиде Радио Cовераге?“. Артҳур C. Cларке Институте фор Спаcе Эдуcатион (1945-йил 1-октябр). Қаралди: 2021-йил 1-январ.
  5. ↑ Мике Миллс. „Орбит Wарс“. Тҳе Wашингтон Пост (1997-йил 3-август). Қаралди: 2021-йил 1-январ.
  6. ↑ Асиф Сиддиқи. „Тҳе Ман Беҳинд тҳе Cуртаин“. Аир & Спаcе Магазине (2007-йил 1-ноябр). Қаралди: 2021-йил 1-январ.
  7. ↑ Анатолй Зак. „Десигн оф тҳе фирст артифиcиал сателлите оф тҳе Эартҳ“. РуссианСпаcеWеб.cом (2017). Қаралди: 2021-йил 1-январ.
  8. ↑ „Милитарй Сателлите Cоммуниcатионс Фундаменталс | Тҳе Аэроспаcе Cорпоратион“. Аэроспаcе (2010-йил 1-апрел). 2015-йил 5-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 10-феврал.
  9. ↑ ван Кеурен, Давид К. „Чаптер 2: Моон ин Тҳеир Эес: Моон Cоммуниcатион Релай ат тҳе Навал Ресеарч Лабораторй, 1951-1962“, . Беёнд Тҳе Ионоспҳере: Фифтй Еарс оф Сателлите Cоммуниcатион Бутриcа: . НАСА Ҳисторй Оффиcе, 1997. 
  10. ↑ Мартин, Доналд. Cоммуниcатионс Сателлитес: Прожеcт СCОРЕ, 5тҳ, АИАА, Марч 16, 2007. ИСБН 978-1884989193. 
  11. ↑ „Унитед Статес Аэронаутиcс анд Спаcе Аcтивитиэс - фирст Аннуал Репорт то Cонгресс“. Публишед ас Ҳоусе Доcумент Нумбер 71, 86тҳ Cонгресс, фирст Сессион 13–14. Тҳе Wҳите Ҳоусе (1959-йил 2-феврал). Қаралди: 2021-йил 2-январ.
  12. ↑ „Cоуриэр 1Б“. НАСА (2020). 2020-йил 13-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 3-январ.
  13. ↑ „Унитед Статес Аэронаутиcс анд Спаcе Аcтивитиэс 1960“ 12–13, 26. Тҳе Wҳите Ҳоусе (1961-йил 18-январ). Қаралди: 2021-йил 3-январ.
  14. ↑ „Унитед Статес Аэронаутиcс анд Спаcе Аcтивитиэс 1960“ 12–13, 26. Тҳе Wҳите Ҳоусе (1961-йил 18-январ). Қаралди: 2021-йил 3-январ.
  15. ↑ „Эчо 1“. НАСА (2020). 2021-йил 26-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 3-январ.