Alptakin sahifasining manbasini koʻrish

'''Alptakin''' (shuningdek, '''Aftakin''') – [[buvayhiylar]]ning [[Turkiy xalqlar|turkiy]] [[Ofitser|harbiy zobit]]i, 973—975-yillarda [[Iroq (mintaqa)|Iroq]]da buvayhiylarga qarshi muvafaqqiyatsiz [[qoʻzgʻolon]]da ishtirok etib, keyinroq qoʻzgʻolon yetakchisiga aylangan. 300 nafar tarafdorlari bilan gʻarbga qochib, [[Bilod ash-Shom|Suriya]]dagi hokimiyat boʻshligʻidan foydalangan holda, [[Damashq]] bilan birga yana bir nechta shaharlarni qoʻlga kiritgan. Alptakin keyingi 3 yil davomida [[Fotimiylar xalifaligi]]ning Damashqni egallash urinishlariga qarshi tura oldi. Biroq oxir-oqibat [[xalifa]] [[al-Aziz Billoh]]dan magʻlub boʻlib, asir olingan. [[Misr]]ga olib kelingach, Fotimiylar qoʻshini tarkibiga kirgan. Oradan koʻp oʻtmay, [[vazir]] [[Yaʼqub ibn Killis|Ibn Killis]] tomonidan zaharlab oʻldirilgan.

== Yoshligi va Buvayhiylarga qarshi isyon ==
Alptakin [[Iroq (mintaqa)|Iroqning]] buvayhiy hukmdori [[Izz ud-Davla|Izz ud-Davla Baxtiyor]]ning ozod qilingan odami boʻlgan{{sfn|Gil|1997|p=343}}. Alptakin haqida 973-yilgacha, [[Bagʻdod]] va Iroqning koʻplab hududlarini zabt etishga muvaffaq boʻlgan turkiy zobit [[Sabuktakin]]ning qoʻzgʻoloniga qoʻshilguniga qadar hech narsa maʼlum emas. Shundan soʻng, Sabuktakin boshliq turkiy isyonchilar Izz ud-Davla mustahkam oʻrnashib olgan [[Vosit]] shahrini qamal qildilar. Sabuktakin qamal vaqtida vafot etgach, Alptakin turklarning yangi rahbari etib saylandi. Ayni paytda Izz ud-Davlaning amakivachchasi [[Adud ud-Davla]] boshliq buvayhiylar qoʻshini Iroq tomon yurish boshlab, 975-yilda [[Diyala daryosi]] boʻyidagi jangda qoʻzgʻolonchilarni butunlay tor-mor etishga erishgan{{sfn|Kennedy|2004|p=224}}.

== Suriyaga bostirib kirishi va Fotimiylar bilan urush ==
[[Fayl:Syria in the 9th century.svg|thumb|right|250px|Ilk islom Suriyasi va uning viloyatlari xaritasi]]
Buvayhiylardan magʻlubiyatga uchragan Alptakin {{circa|300}} nafar safdoshlari bilan [[Bilod ash-Shom|Suriya]]ga qochib ketdi{{sfn|Kennedy|2004|p=205}}. U yerda [[Hims]] shahrini egallashga muvaffaq boʻldi{{sfn|Gil|1997|p=343}}. Shundan soʻng, Alptakin [[qarmatlar]] bilan ittifoq tuzib, 975-yilning qishida [[Oʻrta yer dengizi]] qirgʻoqlariga bostirib kirdi hamda [[Fotimiylar xalifaligi|Fotimiylar]]ning [[Saydo|Sidon]] shahrini qamal qildi. Alptakin qisqa vaqt ichida shaharni egallashga muvaffaq boʻldi. Natijada, Fotimiylarning {{nts|4000}} nafar qoʻshini qirgʻin qilindi{{sfn|Gil|1997|p=343}}. Keyin [[Tiberiya]]ni egallab, [[Damashq]]qa yurish qildi. Shaharni qattiq qarshiliksiz egallab oldi. Bu vaqtda Vizantiya imperatori [[John I Tzimiskes|Ioann I Tsimiskes]] Suriyaga qarshi [[John Tzimiskesning Suriyaga harbiy yurishlari|harbiy harakatlar olib borayotgan edi]]. Bu holat Alptakinni oʻzi egallagan hududlarni Ioannga topshirishga majbur qildi{{sfn|Romane|2015|p=73}}. Biroq Alptakin diplomatik yoʻllar orqali vizantiyaliklarning shaharni oʻz hududlariga qoʻshib olishga urinishlarini bartaraf eta oldi.

Fotimiylar [[xalifa]]si [[al-Aziz Billoh]] oʻz sarkardasi Javhar boshchiligida qoʻshin yubordi. Javhar Oʻrta yer dengizi qirgʻoqlarini qaytarib olishga hamda 976-yil iyul oyida qamal qilingan Damashqqacha kirib borishga muvaffaq boʻldi{{sfn|Gil|1997|p=348}}.

Ushbu harakatlarga javoban qarmatlar Alptakinga yordam berish uchun qoʻshin yubordilar. Baʼzi manbalarga koʻra, Alptakinning oʻzi qarmatlarga yordam soʻrab murojaat qilgan. Bu harakat Javharni 977-yil yanvar oyida qamalni toʻxtatishga majbur qildi{{sfn|Gil|1997|pp=348–349}}. Ittifoqchilar Javharni Ramlagacha taʼqib qildilar. Ramlada ittifoqqa [[Banu Tayy]] [[badaviy]]lari qoʻshildilar. [[Yarqon daryosi]] boʻyida boʻlib oʻtgan shiddatli jangda Javhar magʻlubiyatga uchragach, Ramlani tark etib, [[Ashkelon]]ga chekindi. Qarmatlar 977-yil 12-martda Ramlaga kirdi{{sfn|Gil|1997|p=349}}. Alptakin va qarmatlarning birlashgan qoʻshini Fotimiylar qoʻshini chekingan [[Ashkelon]]ni qamal qildi. 978-yil apreligacha choʻzilgan uzoq qamal natijasida ochlikdan qiynalgan Fotimiylar qoʻshini tinchlik bitimi imzolashga rozi boʻldi. Shartnomaga koʻra, Alptakin Damashqdan tashqari [[Falastin (mintaqa)|Falastin]]ni ham qoʻlga kiritdi. Fotimiylar hukmronligining shimoliy chegarasi esa [[Gʻazo]] shahri boʻylab belgilandi{{sfn|Gil|1997|p=349}}{{sfn|Kennedy|2004|p=321}}. Shartnoma Fotimiylarga yanada maqbul boʻlishini istagan Alptakin Fotimiylar xalifasini oliy hukmdor sifatida tan olishga rozi boʻldi. Biroq bu oddiy bir rasmiyatchilik edi, xolos. Alptakin oʻz nazoratidagi hududlardan olinadigan barcha daromadlarni oʻzida saqlab qolishi belgilandi{{sfn|Gil|1997|p=349}}{{sfn|Kennedy|2004|p=321}}.

978-yilda Adud ud-Davla tomonidan hududlari egallab olingan Izz ud-Davla ikki ukasi va boshqa [[daylamiy]] tarafdorlari bilan Damashqqa qochib bordi. Ularni Alptakin samimiy kutib olib, daylamiylarni oʻz qoʻshini tarkibiga kiritdi{{sfn|Gil|1997|p=350}}. Bu orada al-Aziz boshliq Fotimiylarning yangi qoʻshini Damashq tomon yurish boshladi. Ramla yaqinida turklar va Fotimiylar oʻrtasida jang boʻlib oʻtdi. Alptakin fotimiylarning chap qanotiga hujum qilib, koʻpchilikni oʻldirdi. Biroq Fotimiylar jang koʻlamini oʻzgartirishga muvaffaq boʻldilar. Ular Alptakin qoʻshinining markaziy va oʻng qanotiga hujum uyushtirib, taxminan {{circa|20}} ming nafar askarni oʻldirdilar{{sfn|Gil|1997|p=351}}{{sfn|Kennedy|2004|p=322}}.

Alptakin jang maydonidan choʻlga chekinishga majbur boʻldi. U yerda chanqoqdan oʻlishiga bir bahya qoldi. Lekin [[Banu Tayy|Tayy]] qabilasi sardori hamda eski doʻsti [[Mufarrij ibn Dagʻfal ibn al-Jarroh]] hayotini asrab qoldi. Mufarrij Alptakinni uyiga keltirib, izzat-ikrom bilan kutib oldi. Biroq oʻz uyida ekanida Mufarrij xiyonat qildi hamda Alptakinni {{nts|100000}} [[oltin dinor]] evaziga al-Azizga topshirdi{{sfn|Gil|1997|p=351}}{{sfn|Canard|1965|pp=482–483}}.

Alptakin [[Fotimiylar xalifaligi|Fotimiylar]] [[poytaxt]]i [[Qohira]]ga olib ketilib, al-Aziz uni izzat-ikrom bilan kutib olgach, Alptakinni turkiy tarafdorlari bilan birga oʻz qoʻshini tarkibiga kiritdi. Biroq oradan koʻp oʻtmay, al-Azizning [[Vazir (Fotimiylar xalifaligi)|vazir]]i [[Yaʼqub ibn Killis]] Alptakinni zaharlab, oʻldirdi{{sfn|Gil|1997|p=352}}.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* {{EI2 | title = D̲j̲arrāḥids | first = Marius | last = Canard | authorlink = Marius Canard | volume = 2 | pages = 482–485 | url = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/djarrahids-SIM_2013 }}
* {{A History of Palestine, 634–1099}}
* {{The Prophet and the Age of the Caliphates | edition = Second}}
* {{cite book|last=Romane|first=Julian|title=Byzantium Triumphant|date=2015|publisher=Pen and Sword Books|isbn=978-1473845701}}

[[Turkum:Gʻilmon]]
[[Turkum:Buvayhiylar sulolasi qullari]]
[[Turkum:Zaharlab oʻldirilganlar]]
[[Turkum:Fotimiylar xalifaligi generallari]]
[[Turkum:10-asr Fotimiylar xalifaligi kishilari]]
[[Turkum:10-asrda tugʻilganlar]]
[[Turkum:978-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar]]
[[Turkum:10-asr suriyaliklari]]
[[Turkum:Fotimiylar gʻilmoni]]
[[Turkum:Buvayhiylar sulolasiga qarshi isyonlar]]
[[Turkum:Suriya Fotimiylar xalifaligi davrida]]