Amanita australis sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Amanita australis48443.jpg|300px|right]]
'''''Amanita australis''''' —- Amanitaceae oilasiga mansub [[Zamburugʻlar|qoʻziqorin]] turlaridan biri hisoblanadi. U Yer sharining faqat [[Yangi Zelandiya|Yangi Zelandiyada]] keng tarqalgan boʻlib, u yerda ''Leptospermum'' va ''Notofagus'' oʻrmonlarida uchraydi. Bu tur birinchi marta 1962–yilda Yangi Zelandiya mikologi [[Greta Stivenson]] tomonidan tasvirlangan. Oʻsha vaqtdagi nashrda Stivenson oʻzining noyob turi, ''''Limacella macrospora'''' deb oʻylaganini ham tasvirlab bergan, ammo 30–yildan koʻproq vaqt oʻtgach, bu ''''A. australis'''' bilan sinonim ekanligi aniqlandi.''&nbsp;''
Amanita australis piramidal siğil bilan qoplangan diametri 9 sm (3,5 dyum) gacha boʻlgan jigarrang qopqoqli kichik va oʻrta kattalikdagi meva tanalarini ishlab chiqaradi. Qopqoqning pastki qismidagi gillalar oq rangda boʻlib, bir-biriga yaqin joylashgan va poyaga biriktirilmagan. Poyasi, 9 santirmetrdan (3.5 dyum) uzun va qalinligi 26&nbsp;mm, halqali va bulbous asosga ega. Qoʻziqorinni boshqa [[Endemiklar|endemik]] Yangi Zelandiya turi ''[[A. nothofagi]]'' bilan chalkashtirib yuborish mumkin, ammo mikroskopik xususiyatlardagi farqlar bilan ajralib turadi<ref name="Ridley GS. 1991">Ridley GS. (1991). „The New Zealand species of Amanita (Fungi: Agaricales)“. Australian Systematic Botany. 4 (2): 325-54. doi:10.1071/SB9910325.</ref>.

== Taksonomiyasi ==
''Amanita australis'' birinchi marta 1962–yilda [[Greta Stivenson]] tomonidan 1954–yil aprel oyida Yangi Zelandiyadagi [[Nelson Lakes milliy bogʻi]]dagi [[Rotoiti koʻli]] atrofida toʻplangan namunalar asosida tasvirlab bergan. Xuddi shu vaqtda 1952–yilda Stivenson [[Vellington]] yaqinidagi [[Day’s koʻrfazi]]da toʻplangan ''[[Limacella makrosporasini]]'' tasvirlab bergan. Stivenson, bu kattaroq oʻlchamlari va amiloid sporalari tufayli ilgari tasvirlangan ''[[Limacelladan]]'' farq qiladigan yangi tur deb oʻyladi<ref>Stevenson G. (1962). „The Agaricales of New Zealand. II. Amanitaceae“. Kew Bulletin. 16 (1): 65-74. doi:10.2307/4120348. JSTOR 4120348.</ref>. Avstriyalik mikolog [[Egon Horak]] keyinchalik uni ''[[Oudemansiella]]'' jinsiga mansubligini aniqlaydi, ammo yangi kombinatsiyani yaratish uchun sababini tasvirlab berolmadi<ref>Horak E. (1971). „A contribution towards the revision of the Agaricales (Fungi) from New Zealand“. New Zealand Journal of Botany. 9 (3): 403-63. doi:10.1080/0028825x.1971.10430193.</ref>. 1986–yilda [[Pegler]] va [[Young]] ''[[Oudemansiella]]'' uchun asosan spora tuzilishiga asoslangan tasnifni taklif qilishdi, ammo ular ''O.&nbsp;macrospora'', ''Amanita'' turini hisobga olgan holda<ref>Pegler DN, Young TWK. (1986). „Classification of Oudemansiella (Basidiomycota, Tricholomataceae), with special reference to spore structure“. Transactions of the British Mycological Society. 87 (4): 583-602. doi:10.1016/s0007-1536(86)80099-7. Archived from the original on 2015-09-23. Retrieved 2011-02-11.</ref>. [[:en:Geoff Ridley|Geoff Ridley]] (talaffuzdaː Jeff Ridli) 1993–yilda Stivensonning golotip materialini oʻrganib chiqdi va ''[[L. makrosporus]]''ni ''[[A. australis]]'' bilan sinonimga aylantirib, sababini tushuntirib beradi:<blockquote>Sporalarning oʻlchami, shakli va amiloid reaktsiyasi, bazidiyaning oʻlchamlari, qisqich birikmalari va lamel chekka hujayralarining mavjudligi bu Amanita australis Stevenson ekanligini va ushbu taksonomik tushunchasiga osongina mos kelishini koʻrsatadi.... Makroskopik maʼlumotlarga koʻra, namunada toʻgʻridan-toʻgʻri talaffuz qilingan bazal lampochka va qoʻziqorin tanasida volva qoldiqlari yoʻq; ammo, bu turga taksonomik nomaʼlum boʻlgan tur deb qarash shart emas<ref>Ridley GS. (1993). „Limacella macrospora Stevenson and L. wheroparaonea, a new species, from New Zealand (Fungi, Agaricales, Amanitaceae)“. Australian Systematic Botany. 6 (2): 155-59. doi:10.1071/SB9930155.</ref>. </blockquote>Garchi Stivenson dastlab bu turni A. citrinaga oʻxshashligi sababli Amanita turkumining Phalloideae boʻlimiga joylashtirgan boʻlsa-da, endi esa u Validae boʻlimida tasniflangan; shu sababli bu boʻlimdagi koʻplab turlar bulbous poya asoslariga ega<ref>Tulloss RE. „Amanita Sect. Validae — species list and links to species pages“. Amanita Studies. Archived from the original on 2011-07-23. Retrieved 2011-02-08.</ref>. [[Ridley]] (Ridlin)ning taʼkidlashicha, ''„somon pashshasi“'' tegishli umumiy nom boʻlishi mumkin<ref>Ridley G. (2004). „A system for the development of English language names for agarics and boletes in New Zealand“ (PDF). Australasian Mycologist. 23 (1): 27-30.[permanent dead link]</ref>. [[Rodham Tulloss]] esa uni „uzoq janubdagi Amanita“ deb atagan<ref>Tulloss RE. „Amanita australis G. Stev“. Amanita studies. Archived from the original on 2011-07-22. Retrieved 2011-02-12.</ref>. Yaʼni bu oʻziga xos epithet ''australis'' „janubiy“ degan maʼnoni anglatadi<ref>Tulloss RE. „Amanita australis G. Stev“. Amanita studies. Archived from the original on 2011-07-22. Retrieved 2011-02-12. Click on the „Technical“ tab.</ref>.

== Tavsifi ==
 {{multiple image
| align = left
| direction = vertical
| width = 180
| image1 = Amanita australis 48560.jpg
| caption1 = Oq gifalar bir-biriga yaqin joylashgan va poyaga biriktirilmagan.
| image2 = Amanita australis 31674.jpg
| caption2 = Piyozsimon poyaning tagida to'q binafsha rangli, volval qoldiqlari bo'lishi mumkin..
}}
A. australis qopqogʻining shakli dastlab qavariq koʻrinishda boʻlib, keyinchalik astalik bilan tekislanadi va hatto markaziy chuqurcha koʻrinishiga aylanishi mumkin. Uning diametri 20–90&nbsp;mm (0,8-4 dyum) ga etadi. Qopqoqning cheti baʼzan boʻlinish xususiyatiga ega boʻlib, yirtiqsifat koʻrinish berish uchun orqaga aylanadi. Qopqoqning oʻrtasi toʻq kulrang rangli, asal yoki [[izabellin]]li boʻlib, chetidan rangpar rangga aylanadi. Sirti nam yoki hoʻl boʻlganda yopishqoq boʻlib qoladi, lekin nam boʻlib qolsa qurib qolishi mumkin. Volva qoldiqlari konussifat piramidasimon [[sig'il]]larni hosil qilib, ular markazida eng zich toʻplanadi va siyrak hamda chetga qarab past boʻyli boʻladi. Ular dastlab oq rangda, soʻngra kulrang-sepiya yoki [[izabellin]] rangda boʻlib, uchlari oq rangga boʻyalgan boʻladi.<ref name="Ridley GS. 1991"/>
=== Tashqi tuzilishi ===
''Amanita australis'' gilfalari bir-biriga yaqin joylashgan boʻlib, poyaga biriktirilmagan, 6–10&nbsp;mm (0.24-0.39 dyum) keng va oq rangga ega. Lamelulalar (qopqoq chetidan poyaga toʻliq choʻzilmaydigan koʻrinishdagi kalta gʻaltaklar) uchlari kesilgan shaklda boʻladi. Poyasining uzunligi 37–90&nbsp;mm (1.5-3.5 dyum)dan baland, kengligi esa 6–26&nbsp;mm (0.24-1.02 dyum) diametrida va eng tor markaziga ega. U ichi boʻsh va 14 mmdan 38 mmgacha boʻlgan keskin diametridagi bulbous asosga ega. Poyaning halqa sathidan yuqori yuzasi oq rangda boʻlib, mitseliyning junli tutamlari bilan qoplangan; halqa ostida oq rangda, buffdan kulrang koʻndalang, yivli tasmalar mavjud. Poydevorda chang boʻlaklari boʻlgan volval qoldiqlari boʻlishi mumkin yoki boʻlmasligi ham mumkin, tanasi esa kulrang-kulrang-sepiya rangga ega. Halqa pardasimon, oppoq rangli, avval erkin osilib turadi, keyin esa poyaga yopishadi. Qopqoqning gʻovak tanasi oq rangda boʻlib, vaqti-vaqti bilan qalpoqning oʻrtasi ostidan rangpar izabellin hosil boʻladi; poyasining yumshoq toʻqimasi ham oq rangga ega.<ref name="Ridley GS. 1991"/>

Amanita australis sporasi oq rangda boʻlib odatda 9-12 dan 8-10,5 [[Mikrometr (o'lchov)|mkm]]gacha, sharsimon yoki [[wiktionary:ellipsoid|ellipsoid]] va yupqa devorli tuzilishga egadir. Ular gialin (shaffof) va amiloid boʻladi, yaʼni ular Melzer reaktivida koʻk-qoradan qora rangga boʻyaladi. Bazidiyalar [[Bazidiyalar|43,5-76,5]] dan 10,5-17 mkmgacha, asosan toʻrt sporali va ularning asoslarida qisqichli tuzilgan. Giffa qirralarida 16-39.5 dan 10.5-27.5 &nbsp;mkmgacha boʻlgan koʻp miqdorda sharsimon, elliptik yoki toʻrsimon [[gialin hujayralar]] mavjud. Qopqoqning [[kutikulasi]] 220-270 &nbsp;mkmgacha kengligida, jelatinlangan suprapellis (yuqori qatlam) va jelatinlanmagan subpellis (pastki qatlam) dan iborat. Qopqoqdagi volval qoldiqlari 10-86 dan 9-85 &nbsp;mkmgacha boʻlgan koʻp sferik, toʻrsimon yoki [[wiktionary:napiform|sholgʻom shaklidagi]] hujayralardan iborat. Bu hujayralar sargʻish rangga ega boʻlib, qopqoq yuzasiga perpendikulyar boʻlgan zanjirlarda joylashgan boʻlib, sigʻilning uchida kichikroq va rangpar boʻlib, oʻrtacha koʻp gifalar bilan boʻyalgan 4–10&nbsp;mm kengligida. Qisqichli birikmalar esa gifalarda koʻp boʻladi.<ref name="Ridley GS. 1991"/>

=== Oʻxshash turlari ===
[[Fayl:Amanita_nothofagi_34865.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/39/Amanita_nothofagi_34865.jpg/150px-Amanita_nothofagi_34865.jpg|right|thumb|150x150px|{{Center|''A. nothofagi''}}]]
Siğillarini yoʻqotgan va rangi ''oʻchgan Amanita australis'' qoʻziqorinlari Yangi Zelandiyaning boshqa turdagi ''[[A. nothofagi]]'' oʻxshab qolishi mumkin. Ikki turni mikroskop yordamida ishonchli tarzda ajratib olish mumkin — ''A.&nbsp;nothofagi'', ''A&nbsp;australis''dan farqli oʻlaroq, bazidiya tagida qisqich birikmalariga ega emas. [[''A.&nbsp;australis'']] shuningdek, [[Shimoliy Amerika|Shimoliy Amerikaning]] sharqiy va Sharqiy Osiyoda tarqalgan [[''A. abrupta'']] [[Urugʻ (zoologiya)|turiga]] ham biroz oʻxshab ketadi, lekin u ham keskin bulbous poya asosiga ega.<ref>Kuo M. (August 2003). „Amanita abrupta“. MushroomExpert.Com. Archived from the original on 2012-03-14. Retrieved 2011-02-12.</ref>

== Yashash joyi va tarqalishi ==
''Amanita australis'' faqat Yangi Zelandiyaning shimoliy va janubiy orollarida joylashgan boʻlib, u janubiy olxa (''Nothofagus'' turi) (jumladan, Yangi Zelandiya qizil olxasi, kumush olxa, Yangi Zelandiya qora olxasi, qattiq olxa) bilan [[mikoriza]]l assotsiatsiyada oʻsadi. ''Manuka'' va ''Kanuka'' turidagi qoʻziqorin odatda yolgʻiz oʻsadi, lekin kamdan-kam hollarda guruhlashgan holda oʻsishi ham topilgan.<ref name="Ridley GS. 1991"/>

== Yana qarang ==
* [[Amanita australis turlari roʻyxati]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Tashqi havola ==
* [https://biotanz.landcareresearch.co.nz/scientific-names/1cb17d3b-36b9-11d5-9548-00d0592d548c Amanita australis images from Landcare Research NZFUNGI database]

 

[[Turkum:Oʻsimliklar]]