Amerigo Vespuchchi
Америго Веспуччи (италянча: Америго Веспуccи, лотинча: Америcус Веспуcиус; 1454-йил 9-март, Флоренсия — 1512-йил 22-феврал, Севиля) — флоренсиялик денгиз сайёҳи. Испания ва Португалия флотида хизмат қилган.
| Америго Веспуччи | |
|---|---|
| италянча: Америго Веспуccи , лотинча: Америcус Веспуcиус | |
|
| |
| Таваллуди |
09.03.1454 |
| Вафоти |
22.02.1512 Севилла, Испания |
| Имзоси | |
![]() | |
1499 ва 1501—1502-йилларда Жанубий Американинг шимолига уюштирилган экспедицияларда қатнашган. Веспуччи биринчи бўлиб, у ерлар дунёнинг янги қитъаси деган фикрни илгари сурган ва уни Янги Дунё деб атаган. Кейинроқ лотарингиялик ҳариташунос М. Валдземюллер (1505) Колумб кашф этган материкни В. шарафига Америка деб аташни таклиф этган. Кейинчалик бу ном ҳаммага манзур бўлди, 1538-йилдан Меркатор ҳаритасидан бошлаб Шимолий Америка ҳам шундай атала бошлади. 1501-1502-йилларда Бразилия ва Ғарбий Ҳиндистон қирғоқларига сузиб бориб, у бу ҳудудлар Осиёнинг шарқий чеккаси эмас (дастлаб Колумб саёҳатларида тахмин қилинганидек), " Янги дунё " деб таърифланган алоҳида қитъа эканлигини исботлади. 1507-йилда янги қитъа Веспуччи номининг лотинча кўринишидан келиб чиққан ҳолда Америка деб номланган.
Биографияси
Америго Веспуччи 1454-йил 9-мартда Флоренсияда туғилган. Сувга чўмиш пайтида унга Авлиё Эмерик шарафига исм берилди . Америгонинг иккита укаси бор эди: каттаси — Антонио (Пиза университети олими), ўртаси — Гироламо (Суриядаги савдогар) . Уларнинг қариндоши Марко Веспуччи (Сан-Марко аҳлининг ўғли), Симонетта Веспуччининг эри (неэ Симонетта Каттанео) эди.
Америго Веспуччи республика нотариуси Анастасио (Настагио) Веспуччининг учинчи ўғли эди. У Флоренсиядаги Авлиё Марк монастирининг доминикалик роҳиби, олим амакиси Жоржио Антонио Веспуччидан пухта таълим олди, у унга лотин тилини ўргатди (лотин тилида 1478-йил 18-октябрда отасига хат ёзар эди), ва физика, денгиз астрономияси ва географияда катта муваффақиятлар кўрсатди. Савдогар сифатида у 1490- йилда Севиляга борди (унинг жияни Жованни, катта акаси Антонионинг кенжа ўғли у билан бирга саёҳат қилди), у ерда флоренсиялик Жаннотто Берардининг бой савдо уйи хизматига кирди. Бу уй Колумбни 1493- йилда иккинчи саёҳати учун пул билан таъминлаганлиги сабабли , Америго Веспуччи испан адмиралини ҳеч бўлмаганда шу вақтдан бошлаб таниган деб тахмин қилиш мумкин. Колумб ўлимидан сал олдин уни ўғлига ҳалол, ишончли инсон сифатида тавсия қилди. қилди.
1492- йилда Флоренсиядаги Медиcи савдо уйи Америго Веспуччини Донато Никколини билан биргаликда Кадис ва Севиля қароргоҳларига юборди . 1495- йил декабр ойида италиялик савдогар Жаннотто Берарди Севиляда вафот этади ва Веспуччи унинг ишларини ўз қўлига олишга мажбур бўлади. 1495- йил 9- апрелда Жаннотто Берарди Испания тожини 900 тонна сиғимли 12 та кема билан таъминлаш бўйича шартнома олди. Берарди вафотидан сўнг, 1495- йил декабр ойида Америго Веспуччи ушбу савдо уйининг ҳисоботини бошқаришни бошлади; 1495-йил 10-апрелда Испания ҳукумати Колумб билан муносабатларни узди ва Веспуччи 1498-йилнинг майигача Ҳиндистонни етказиб бериш ҳуқуқини қўлга киритди. 1496-йил 12-январда у денгизчиларнинг иш ҳақини тўлаш учун хазиначи Пинелодан 10000 мараведис олади . Дарҳақиқат, у Ҳиндистонда Андалусияда битта (агар иккита бўлмаса) экспедицияни, хусусан Колумбнинг учинчи экспедициясини этказиб бериш учун шартнома тузди . Ушбу навигатор корхонасининг муваффақияти Америго Веспуччини дунёнинг янги кашф этилган қисми билан танишиш учун савдони тарк этишга илҳомлантирди. Америкага саёҳат Америго Веспуччи навигатор сифатида 1499-йил 20-майда тўртта кема билан Кадис яқинидаги Пуэрто-де-Санта-Мариядан сузиб кетган испан адмирали Алонсо де Ожеданинг биринчи экспедициясида иштирок этди ; 23½ кунлик сузиб юргандан сўнг у Суринам қирғоғига , 3° шимолий бурчакка қадам қўйди. w. (Кейп-Париадан жануби-шарқда икки юз денгиз мили) — улар Колумбдан олинган янги қирғоқ чизиғи харитаси туфайли ушбу маршрутни танладилар (Колумб харитани ўзи 1498-йил октябр ойида юборган); бу қирғоқни ўрганиб чиқди, Маракайбо кўрфазига кирди, у ерда сувнинг ўртасида жойлашган устунлардаги турар-жойни топди ва уни Венесуэла — Кичик Венеция деб атайди, Париа қирғоқлари бўйлаб ғарбий икки юздан ортиқ лигани сузиб ўтди ва Ғарбий Ҳиндистон оролларига ташриф буюрди. , феврал ойида [ манба аниқланмаган 259 кун ] 1500 Cадизга қайтиб келди. Саёҳат пайтида экспедиция икки юз ҳиндистонликни қул сифатида асирга олди.
Ўша йили экспедиция аъзоси бўлган учувчи Хуан де ла Коса ўзининг машҳур дунё харитасини тузди, у ерда экспедиция томонидан босиб ўтилган Жанубий Америка қирғоқларининг шимолий қисмида у рўйхатга олинганларга мос келадиган 22 номни белгилаб қўйди. Веспуччи томонидан.
Қирол Мануэл И нинг таклифига биноан , 1500-йил охирида Веспуччи Португалияга бориб , Португалия кемаларида Лиссабондан янги қитъанинг қирғоқларига яна икки марта саёҳат қилди; биринчиси 1501-йил майдан 1502-йил сентябргача, иккинчиси адмирал Гонсало Коэло бошчилигида 1503-йил 10-майдан 1504-йил 18-июнгача давом этган. У саёҳатларини командир сифатида эмас, балки космограф ва рул бошқарувчиси сифатида қилган; Фақат Бразилия қирғоқларининг кўп қисми ўрганилган охирги саёҳатида у кичик кемага буйруқ берди. Колумб томонидан Мануэл И нинг рақиби Арагон қироли Фердинанд ИИ га тавсия этилган Америго Веспуччи 1505-йилда яна испан хизматига кирди ва 1508-йил 22-мартда Ҳиндистонга саёҳатлар учун бош рул бошқарувчиси (навигатор) этиб тайинланди. 1512-йил 22-февралда Севиляда вафот этган.
Хатлар
Америго Веспуччи қолдирган ягона ёзма ёдгорликлар унинг баъзи олижаноб шахсларга ёзган дўстона мактубларидан иборат, масалан: Лорензо ди Перфранcеско де Медиcига (Лорензо ди Пиэрфранcеско деъ Медиcи) ва Флоренсиядаги Гонфалониэр Содеринига, уларни Лотарингия ҳукмдорига этказган . Рене ИИ , географик кашфиётлар тарғиботчиси. Бу хатлар Америго Веспуччи вафотидан кейин дарҳол Флоренсияда нашр этилган. Америго Веспуччининг саёҳатлари номи остида нашр этилган асарлар у томонидан ёзилмаган ва кўплаб қарама-қаршиликларни ўз ичига олган.
„Қуатуор навигатионес“ (лотинча — „Тўрт денгиз саёҳати“) сарлавҳаси остида нашр этилган унинг саёҳатлари кундалиги нашр этилиши керак бўлган, аммо ҳеч қачон бўлмаган кенгроқ асардан кўчирма ёки парчадир. Америго Веспуччининг кичик асарлари, агар улар „Раccолта“ ёки яқинда саёҳатлар тўпламида қайта нашр этилмаганида, вақтинчалик, ўткинчи ҳодиса бўлиб қолар эди. 1507-йилда Виценсада „Мондо нуово э паэси нуоваменте ретровати да Албериcо Веспузио Флорентино“ номли аноним нашри олтита китобда нашр этилган, унинг муаллифи биринчи ўйланганидек Франкансон де Монталбоддо эмас, балки венециялик космограф ва картограф Алессан эди. Зорзи. Ушбу „Янги дунё“ кейинчалик 1508-йилда Миланда лотин тилида нашр этилган, ўша йили Нюрнберг шифокори Руҳамер томонидан немис тилига таржима қилинган ва 1516-йилда франсузча таржимада пайдо бўлган .
1504-йилда „ Учинчи саёҳат“ китобини нашр этган китоб сотувчиси Иоганн Оттмар дунё харитасида Птолемейнинг 1507-йилги Рим нашрида ҳам топилган " Янги дунё " номини Америго номи билан боғлади, аммо ҳеч қаэрдан ҳатто топа олмади. Америгонинг ўзи буни билганлиги ёки бунга ҳисса қўшганлиги ҳақида озгина далолат беради. Аксинча, Янги Дунёни „Америка“, яъни Америго мамлакати деб аташ таклифи биринчи марта Лотарингиянинг Сент-Ди шаҳрида китоб сотувчиси Мартин Валдсеэмюллер томонидан 1507-йилда нашр этилган . номи Гилакомила ёки Илакомила, франсуз тилидан таржима қилинган, „Cосмограпҳиаэ интродуcтио“ китобидаги Америгонинг саёҳати ва бошқалар, инсупер қуатуор Америcи Веспуcии навигатионес. Кристофер Колумб томонидан ёзилган асарларнинг камлиги ва Америгонинг дўстлари, жумладан Рене ИИ унинг саёҳатлари ҳақидаги хабарларни тарқатишга ғайрат билан ҳаракат қилганлиги сабабли, қизиқувчан жамоатчилик Янги Дунё ҳақидаги бу биринчи маълумотни умумий маъқуллаш билан кутиб олди. Валдсеэмюллернинг китоби кўпчиликнинг эътиборини тортди ва тўртта нашрга эга эди: 1507 , 1509 , 1535 ва 1554 . Унинг Янги Дунёга Америго номини „Америка“ деб номлаш таклифи катта қўллаб-қувватланди. Бу ном аллақачон Апиан томонидан 1520-йилда чизилган умумий географик харитада, кейин Помпониус Меда Вадиан нашрида ва 1522-йилда Метзда нашр этилган Птолемей нашрининг битта харитасида топилган, шунинг учун Америка номи тез орада томонидан қабул қилинган . барча олимлар, шу жумладан Испания. Ушбу ҳолатни тушунтириш учун Александр Гумболдт шарафига эга бўлиб, у буни ўзининг „Янги дунё бўйича географик маълумотларнинг тарихий ривожланиши бўйича танқидий тадқиқотлари“ (Иделер томонидан немис тилига таржимаси, 3 жилдда. Берлин, 1836-39) асарида баён қилган.
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |
