Amerika pipiti sahifasining manbasini koʻrish

{{Taxobox 
| name               =Amerika pipiti 
| image              = Anthus rubescens -Harney County, Oregon, USA-8.jpg
| image_caption      = 
| status             = LC
| status_system      = iucn3.1
| status_ref         =<ref >{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2019 |title=''Anthus rubescens'' |volume=2019 |page=e.T22718575A155437845 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22718575A155437845.en |access-date=11 November 2021}}</ref>
| regnum             = [[Hayvonlar]]
| phylum             = [[Xordalilar]]
| classis            = [[Qushlar]]
| ordo               = [[Chumchuqsimonlar]]
| familia            = Motacillidae
| genus              = [[Pipitlar]]
| species            =Amerika pipiti
| binar              = Anthus rubescens
| binomial_authority = (Tunstall, 1771)
| range_map =Anthus rubescens map.svg
}}'''Qorinli pipit''' yoki '''Amerika pipiti''' ('''''Anthus rubescens''''') [[Tinch okeani|Tinch okeanining]] shimoliy qismida uchraydigan kichik [[Sayroqi qushlar|sayroqi]] qush. Qush birinchi marta Marmaduke Tunstall tomonidan [[1771-yil|1771-yilda]] „''Ornitologiya Britannica''“ kitobida tasvirlangan. Ilgari suv pipitining bir turi sifatida tasniflangan. [[Shimoliy Amerika|Shimoliy Amerikada]] „Amerika pipiti“ va Yevroosiyoda „qorinli pipit“ nomi bilan tanilgan.

== Tavsifi ==
Boshqa pipitlar singari, qorinli pipit ham ilgʻash murakkab boʻlgan [[Tur (biologiya)|tur]] va uni odatda yugurgan holda koʻrish mumkin. ''Rubescens'' kenja turi (yoki Amerika pipiti) ustki patlari kalta chiziqli kulrang-jigarrang, koʻkrak va yon tomonlari aralash chiziqli rangda boʻladi. Qorni oq rangda, bilagi va oyoqlari qoramtir. ''Japonicus'' kenja turi (yoki yapon pipiti) tepadan qaraganda qoramtir boʻlib, pastki qismlarida qalin qora chiziqlar bor; oyoqlari qizgʻish rangga ega.

'''Oʻlchovlari'''<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=BTO BirdFacts {{!}} Buff-bellied Pipit |url=https://app.bto.org/birdfacts/results/bob10144.htm |qaralgan sana=2020-09-29 |ish=app.bto.org |til=en |arxivsana=2023-08-23 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230823214237/https://www.bto.org/understanding-birds/welcome-birdfacts }}</ref>:

* '''Uzunligi''': 16&nbsp;sm
* '''Ogʻirligi''': 22 g
* '''Qanot kengligi''': 24&nbsp;sm

== Taksonomiyasi ==
Ilmiy nomi [[Lotin tili|lotin]] tilidan olingan. ''Anthus'' – bu oʻtloq kichik qushlarining nomi boʻlib, „qizil“ degan maʼnoni anglatadi<ref name="job">{{Kitob manbasi |last=Jobling |first=James A. |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London, United Kingdom |isbn=978-1-4081-2501-4 |pages=[https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n49 49], 339}}</ref>.

Hozirgi vaqtda ikkita asosiy guruhga tegishli toʻrtta kichik tur tan olingan. Ular orasidagi [[Morfologiya (biologiya)|morfologik]] va DNK ketma-ketligidagi farqlar ancha aniq va keyingi tadqiqotlar natijasiga qarab ularni alohida turlar deb hisoblash mumkin:

* ''A. r. rubescens'' – <small>(Tunstall, 1771)</small> '''{{Visible anchor|Amerika pipiti}}''' – [[Kanada|Kanadaning]] shimolidan sharqda Grenlandiyagacha va [[AQSh|AQShning]] shimoli-sharqida koʻpayadi, Markaziy Amerikada qishlaydi
* ''A. r. pacificus -'' <small>(Todd, 1935)</small> Alyaskadan Oregongacha boʻlgan Tinch okeani boʻyidagi Kordilyerada koʻpayadi, Meksikaning gʻarbiy qismida qishlaydi. Alyaskaning janubida koʻpayadigan qushlar baʼzan ''A. r. geophiliusning'' alohida kichik turi sifatida tan olingan<ref>{{Veb manbasi |muallif=Lee |ism=Cin-Ty |sarlavha=Siberian (A. r. japonicus) versus American Pipits (A. r. rubescens, pacificus, alticola) in basic plumage |url=https://www.surfbirds.com/ID%20Articles/Pipits1.html |qaralgan sana=2021-10-25 |ish=www.surfbirds.com |arxivurl=https://web.archive.org/web/20030128015047/http://www.surfbirds.com:80/ID%20Articles/Pipits1.html |arxivsana=2003-01-28}}</ref>
* ''A. r. altikola -'' <small>(Todd, 1935)</small> Janubiy Britaniya Kolumbiyasidan Kaliforniyagacha boʻlgan [[Qoyali togʻlar|Rokki togʻlarida]] koʻpayadi, Meksikada qishlaydi
* ''A. r. japonicus'' – <small>(Temminck & Schlegel, 1847)</small> '''{{Visible anchor|Yapon pipiti}}''' yoki '''Sibir pipiti''' – Sharqiy [[Palearktika oblasti|Palearktikaning]] koʻp qismida (shu jumladan [[Yaponiya|Yaponiyada]]) koʻpayadi.

Bu tur Yevropa qoya pipiti (''A. petrosus'') va suv pipiti (''A. spinoletta'') bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, barcha uch tur ilgari alohida turlar deb hisoblangan. Ularni ovozi va baʼzi koʻrinish jihatlari bilan farqlash mumkin, adashgan qushlarni hisobga olmaganda qoya pipiti va qorinli pipitlar simpatrik holda topilmaydi. [[Markaziy Osiyo|Markaziy Osiyodagi]] kichik bir hududda bir-biriga mos keladi.
[[File:Anthus_rubescens_-_Buff-bellied_Pipit_-_XC111042.ogg|thumb| Anthus rubescens – qorinli pipit – XC111042]]

== Xulq-atvori ==
Qorinli pipitning ikkala kichik turi ham koʻchmanchidir. Qorinli pipit Shimoliy Amerikaning [[Tinch okeani]] sohillarida va Shimoliy Amerikaning janubiy qismidan [[Markaziy Amerika|Markaziy Amerikagacha]] boʻlgan [[Atlantika okeani|Atlantika]] qirgʻoqlarida qishlaydi<ref name="iucn status 11 November 2021"><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFBirdLife_International2019"><span class="cx-segment" data-segmentid="200">BirdLife International (2019). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="201">[https://www.iucnredlist.org/species/22718575/155437845 „''Anthus rubescens''“]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="202">''[[IUCN Red List|IUCN Red List of Threatened Species]]''. '''2019''': e.</span><span class="cx-segment" data-segmentid="204">T22718575A155437845. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22718575A155437845.en|10.2305/IUCN.]]</span></span><span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22718575A155437845.en|<span class="cx-segment" data-segmentid="206">UK.2018-2.</span><span class="cx-segment" data-segmentid="207">RLTS.</span>]]</span><span class="cx-segment" data-segmentid="208"><span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22718575A155437845.en|T22718575A155437845.en]]</span><span class="reference-accessdate">. </span></span></cite><span data-segmentid="209" class="cx-segment"><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFBirdLife_International2019"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">11 November</span> 2021</span>.</cite><span class="citation-comment" style="display: none; color: #33aa33; margin-left: 0.3em;">|date= / |doi= mismatch</span></span></ref>. Qorinli pipitning qishlash oraligʻi XX asrda shimolga qarab kengayganligi va qushlar qishlov hududlarda kamroq yashaganligi ehtimoli mavjud: masalan, shimoliy [[Ogayo|Ogayoda]] bu tur „umumiy boʻlmagan tur“ sifatida qayd etilgan. 1900-yillarda (oʻn yillikda) may va sentyabr/oktyabr oylarida migratsiya qayd etilgan, ammo bugungi kunda bu mintaqada „keng tarqalgan koʻchib yuruvchi tur“ hisoblanadi. Mart va may oylari va sentyabr oyining oxiridan noyabrgacha, koʻplab qushlar shimolda qishlaydi. Osiyo qushlari qishni asosan [[Pokiston|Pokistondan]] sharqda va [[Janubi-Sharqiy Osiyo|Janubi-Sharqiy Osiyoda]] oʻtkazadi, vaqti-vaqti bilan shimolda [[Yunnan|Yunnangacha]], baʼzilari esa [[Yaponiya|Yaponiyada]] yil boʻyi yashaydi yoki koʻchib yuradi. Amerika va Osiyo kenja turlari mos ravishda Gʻarbiy va [[Sharqiy Yevropa|Sharqiy Yevropaga]] adashib kelib qolgan noyob turlardir.

Oʻzining qarindoshlari singari, bu tur hasharotxoʻrlardandir. Qorinli pipitning koʻpayish hududi [[tundra]], lekin koʻpayish mavsumidan boshqa paytlarda siyrak oʻsgan oʻtlar orasida uchraydi.

== Koʻpayishi ==
[[Fayl:Anthus_rubescens_MWNH_1588.JPG|thumb| Tuxum, Wiesbaden muzeyi kolleksiyasi]]
Qorinli pipitlar qor eriyotgan paytdan juftlasha boshlaydi. Narlar moda uchun boʻladigan jangda gʻalaba qozonish va butun koʻpayish mavsumida u bilan juftlashish uchun yakkama-yakka kurasha boshlaydi. Qushlar, shuningdek, uy qurish uchun qulay boʻlgan qor erigan joylar uchun ham kurashadilar. Bu lahza ham juda muhim, chunki qor erishi bu qushlar uchun asosiy oziq-ovqat manbai boʻlgan artropodlarning koʻpayishini anglatadi. Jang va juftlashishdan soʻng, uy qurish keyingi bosqich. Uyalar koʻpincha quruq yoki hoʻl oʻtloqlar ustida quriladi. Ideal uyaning tarkibi uya qoʻyadigan joy atrofida nima boʻlishi muhim emas, odatda uyalar oʻtlardan, qoldiqlardan yoki yangi mayin oʻtlardan, baʼzan esa ot tuklaridan tayyorlanadi. Qorili pipitlar shugʻullanishi kerak boʻlgan oxirgi muammo – bu uyaning mustahkamligi. Uya haqiqatan ham chumolilar yoki qirgʻiylar kabi koʻplab yirtqichlar uchun nishon boʻladi. Agar uya mustahkam boʻlsa, tuxum qoʻyilishi mumkin. Agar sharoitlar, masalan, harorat va uya qoʻyish joyi optimal boʻlmasa, moda tuxum qoʻymaydi. Moda birinchi tuxum qoʻyish jarayonida bezovta qilinsa tuxum qoʻyish muddati kechikishi mumkin. Umuman olganda, qor eriganidan keyin (aprel-may oylarida) iyul oyining oʻrtalariga qadar 4-5 kun davomida qorinli pipitlar doimiy ravishda tuxum qoʻyishadi. Ushbu davrdan keyin narlarda urugʻ hajmi kamayadi va moda har qanday juftlashishni rad etadi. Debriyaj hajmi odatda 5 ta tuxumdan iborat, ammo u qor yogʻishiga, ota-onalarning reproduktiv qobiliyatiga va yirtqichlarga qarab farq qilishi mumkin. Tuxumlar 13-14 kun davomida bosib yotiladi. Bu vaqt ichida moda uyasini tark etmaydi, lekin uya atrofidagi har qanday harakatga nisbatan juda reaktiv harakatda boʻladi. Ovqat olib kelgan va oʻz hududini himoya qiladigan moda bilan sayrash orqali muloqot qiladi. Tuxumdan chiqqandan keyin toʻrt-besh kun oʻtgach, polaponlar yosh oriq, koʻk-kulrang rangli tez tushib ketadigan patlarda boʻlishadi. Bir hafta davomida moda bosib yotadi, lekin ikkala ota-ona ham ularni boqadi. Ushbu 7 kundan keyin qushlar uchishga tayyor, ammo uchirmalik paytida ham 14 kun davomida ota-onalari tomonidan oziqlantiriladi.

== Muhofaza maqomi ==
Bu keng tarqalgan tur [[Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi|IUCN]] xavf darajalari turkumiga kiritilmagan<ref name="iucn status 11 November 2021"/>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Havolalar ==
{{Commons category|Anthus rubescens}}
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i6970id.html Amerika pipiti – ''Anthus rubescens''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100531212145/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i6970id.html |date=2010-05-31 }} – USGS Patuxent Qushlarni identifikatsiyalash maʼlumotlar markazi
* [http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/American_Pipit.html Amerika pipiti turlari hisobi] – Kornell ornitologiya laboratoriyasi
{{Taxonbar|from=Q871527}}
{{Tashqi havolalar}}
[[Turkum:Shimoliy Amerika qushlari]]
[[Turkum:Webarxiv andozasi wayback havolalari]]
[[Turkum:Qushlar]]
[[Turkum:Qushlar ekotizimi]]