Amir al-Moʻminin unvoni
Амир ал-Мўминин (арабча: أَمِير ٱلْمُؤْمِنِين) арабча унвон бўлиб, ислом жамоасининг олий раҳбарини билдиради. Одатда " Мо''минлар Амири " деб таржима қилинган бўлса-да, баъзида " Мўминлар шаҳзодаси " деб ҳам таржима қилинади, бу таржима амир сўзининг қироллик ёки монархиялар ҳукмронлигидаги давлатларда якка ҳукмронлик унвони сифатида қўлланилишидан келиб чиққан. Бироқ, шарқшунос тарихчи ҲАР Гиббнинг фикрича, бу таржима „на филологик, на тарихий жиҳатдан тўғри“. [1]
Тарих
Тарихий фойдаланиш
Бу унвон ҳарбий қўмондон, амīр деган умумий арабча атамадан олинган бўлиб, Муҳаммад алайҳиссаломнинг ҳаёти давомида мусулмон ҳарбий қўмондонлари учун ишлатилган. Бу вазифани, масалан, Қодисийя жангида мусулмон қўмондони ўз зиммасига олган [1]. Умар ибн Хаттоб (р.а.) 634 йилда халифа бўлганларида (634-644), Иккинчи Рашидун халифасига унвон берилган. „Ат-Табақат ал Кубро“да ёзилишича, Абу Бакр вафот этганида ўша даврдаги мусулмонлар: „Биз мўминмиз, Умар эса бизнинг амиримиздир“, дейишган [2]. Шундан сўнг, Амир ал-мўминин унвонини Умар ибн Хаттоб эгаллаган, у ҳам бу унвонни биринчилардан бўлиб олган [2] [3] . Бу ҳарбий маъноси учун эмас, балки Қур’оннинг „Аллоҳга итоат қилинг, Расулга ва ўзларингиздан бўлган амрга итоат қилинг“ (4-сура, 58-62-оятлар) деган амридан келиб чиққан деб тахмин қилинади [1]. Фред М. Доннернинг сўзларига кўра, унвоннинг қабул қилиниши туғилаётган мусулмон давлатини марказлаштириш йўлидаги қадам бўлди, чунки амир ал-моʾминин кенгайиб бораётган мусулмонлар империясининг марказий ҳокимияти сифатида тан олиниб, генералларни тайинлаш ва ишдан бўшатиш учун масъул эди. Девондаги валийлар йирик сиёсий қарорлар қабул қилиб, фатҳ ўлжасидан улушга эга бўлган мўминлар рўйхатини тузганлар [4]. Умардан бошлаб унвон халифалик унвонларининг доимий қисмига айланди [1]; Дарҳақиқат, бу илк халифаларнинг бош унвони [4] бўлган. Ҳақиқий халифа унвони пайдо бўлганда Умавийлар халифаси Абд ал-Малик ибн Марвон ( 685-705), иккинччифитнадан кейин қонунийлигига дарз кетган ўз мавқейини мустаҳкамлаш учун восита сифатида шу унвонни қабул қилган [4].
Суннийлар орасида амир ал-моʾминин унвонини қабул қилиш халифаликка даъво қилиш билан баробар бўлди. Натижада, бу унвон мусулмон жамияти устидан умумжаҳон етакчилигига даъво қилган буюк ислом сулолалари: Умавийлар, Аббосийлар ва Фотимийлар томонидан қўлланган [1]. Кейинги асрларда у минтақавий ҳукмдорлар томонидан, жумладан, мусулмон дунёсининг ғарбий қисмларида ҳам қабул қилинди, улар халифалик даражасидан ўзларининг мустақил ҳокимияти ва қонунийлигини таъкидлаш учун фойдаланганлар [1]. Кордовадаги Умавийлар уни 928 йилда қабул қилганлар, шу сабабли у Андалуснинг бошқа бир қанча кичик ҳукмдорлари томонидан ҳам фойдаланилган. 1253-йилдан бошлаб Ифриқия ҳафсийлари халифаликка даъвогарлик қилдилар ва ундан кейин Марокашнинг маринийлари эргашдилар, улардан кейинги барча Марокаш сулолалари — сўнгги иккиси, Саъдийлар сулоласи ва ҳозирги Алавийлар сулоласи (шунингдек, уларнинг келиб чиқишига Муҳаммад [5] деб тахмин қилинади) ҳам буни даъво қилганлар [1]. Марокаш Конституциясида ҳалигача амир ал-моʾминин атамаси Марокаш қиролининг асосий унвони сифатида, „[монархиянинг] гегемон ролини ва унинг муҳим конституциявий чекловлардан ташқаридаги мавқейини қонунийлаштириш“ воситаси сифатида ишлатиб келинмоқда [5].
Шу билан бирга, унвон жиҳод („Муқаддас уруш“)га буйруқ маъносини сақлаб қолган ва халифаликка даъво қилишни назарда тутмаган ҳолда тарих давомида шундай ишлатилган [1] [5]. Бу маънода илк Усмонли султонлари, айниқса, 1517 йилда Аббосийлардан халифалик унвонини олганларидан кейин камдан-кам қўллаганлар, шунингдек, замонавий давргача Ғарбий Африканинг турли мусулмон саркардалари томонидан ишлатилган [1]. Бу унвон Бобурийлар империясининг олтинчи императори Аврангзеб томонидан ишлатилган . Бу унвонни Қўқон хонлигидаги Муҳаммад Умархон ҳам қабул қилади [6].
Абдулқодир ал-Жазоирий 1834 йилда бу унвонни эгаллаган [7] . Афғон ҳукмдори Дўст Муҳаммадхон 1836 йилда сикҳларга қарши жиҳод эълон қилганида ҳам худди шундай усулни қўллаган [5] [8] .Тарихчи Ричард Пеннелнинг фикрига кўра, бу намуна минтақа ҳукмдорлари учун устидан кенг кўламли ва мутлақ ҳокимият, хорижий давлатлар билан алоқалар ўрнатиш, шариатни сақлаш ва мусулмонлар ҳудудини динсизлардан ҳимоя қилиш [5] амир ал-моʾминин маъноси билан ишлатилишини акс эттиради. Темур (Тамерлан) ҳам шу унвондан фойдаланган.
Замонавий фойдаланиш
1996 йилда бу унвон Толибон етакчиси Муҳаммад Умар томонидан қабул қилинган [5]. Мулла Муҳаммад Умар 1996 йил апрел ойида Қандаҳорда Толибон томонидан чақирилган тахминан 1000-1500 нафар афғон уламосидан иборат шўро (йиғилиш) томонидан Пайғамбарнинг ридосини оломон олдида намойиш қилганида бу унвонга сазовор бўлган. Бу унвон Умарнинг Афғонистондаги раҳбариятига ва унинг Бурҳониддин Раббоний бошчилигидаги ҳукуматга қарши жиҳод эълон қилганлигига қонунийлик берди. Унинг издошлари ва бошқа жиҳодчилар, хусусан, Ал-Қоида раҳбари Айман аз-Завоҳирий Умарни ҳалигача Амир ал-Мўминин деб аташган. Мулла Умарнинг вориси Мулла Ахтар Муҳаммад Мансурга 2015-йил июл ойида Толибоннинг янги раҳбари этиб тайинланганидан кейин бу унвон берилган эди[9]. Толибоннинг учинчи олий раҳбари Ҳибатуллоҳ Охундзода ҳам 2016-йилда сайланганидан сўнг, бу унвонга сазовор бўлди ва 2021-йилда Афғонистон раҳбари бўлди . Марокаш конституциясига кўра , Марокаш Қироли Амир ал-Мўминин дейилади [10] . 2005 йилда " Исломий давлат " етакчиси Абу Умар ал-Бағдодий бу унвонни „Исломий давлат“ 2014 йилда ўз халифалигини эълон қилишидан тўққиз йил олдин қабул қилган [5]. Абу Умар ал-Бағдодий 2006 йилнинг октябрида Мужоҳидлар Шўроси томонидан янги эълон қилинган Ироқ Ислом Давлатининг биринчи амири сифатида тайинланганидан кейин бу унвонга сазовор бўлган[11][12] . Ричард Пеннел изоҳлаганидек, унвонни даъво қилиш орқали улар ўзларини потенсиал „кутиб турган халифалар“ [5] сифатида кўрсатишди, аммо ҳозирча бу унвон шунчаки уларнинг ўзлари эгаллаган ва назорат қилган [5]ҳудудлардаги „фаол ҳокимият“га даъволарини ифодалаш эди.
Шиа қарашлари
Шиа мусулмонлари бу унвонни фақат Муҳаммаднинг куёви, шиалар томонидан биринчи имом ва Муҳаммаднинг расман тайинланган вориси деб ҳисобланган имом Алига [1] қўллайди. Шиаларнинг фикрича, Муҳаммад тириклигида бу унвон унга берилган ягона шахс бўлган [13].
Исмоилийлик қарашлари
Исмоилий Фотимий халифалари бу унвонни ўз унвонининг бир қисми сифатида ишлатган [1] ва исмоилийлардан бўлган амир ал-моʾминин Низорий ҳар доим ҳозирги замон имоми ҳисобланади . Носириддин Тусийнинг " Саёҳат " (" Сайр ва-сулук ") асарида у мўминларнинг қалблари мўминлар амирига боғланганлигини, фақат Амр (ёзма сўз)нинг ўзи эмаслигини тушунтиради. Дунёда доимо ҳозир тирик имом бор ва унга эргашган мўмин ҳеч қачон адашмайди [14].
Зайдийлик қарашлари
Зайдийлар орасида бу унвон жиҳодга раҳбарлик қилиш билан боғлиқ маънони сақлаб қолди ва шунинг учун қурол кучи билан ўз ҳуқуқини талаб қилиш учун чиққан ҳар қандай имом бу унвонга ҳақли эди [1]. Шундай қилиб, унвон Яман монархиясининг охиригача Яманнинг Зайдий имомлари унвонининг бир қисми эди[1]. Рустамийлар сулоласидан ташқари хорижийлар бу атамани ишлатмаганлар [1].
Мусулмон бўлмаган фойдаланиш
Баҳоийликнинг илоҳий асари бўлган " Китоб-и-Иқон "да Ислом пайғамбари Муҳаммаднинг куёви Алига мўминлар амири унвони қўлланади [15].
Шунга ўхшаш (лекин бир хил эмас) ном Туркий тилда сўзлашувчи Липка татарлари томонидан Полша-Литва Ҳамдўстлиги монархига Литва Буюк Герсоги сифатида берилган. Оталик унвони „ватан“ („Ватан“)даги каби „Ватад“ деганда ишлатилган, бу „ноисломий мамлакатлардаги мусулмонлар ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи“ деган маънони англатади. Буюк Герсоглик янги ватан сифатида қаралди. Ватад Олтин Ўрда ва Полша (Лечистон) ва Литва (Липка) мамлакатлари ўртасидаги дипломатик эслатмаларда „Довуд“ номи билан танилган Литвадаги Витаутас ёки Полшадаги Вłадисłав номининг ўзгариши сифатида кўриб чиқилди. Айтиш мумкинки, Буюк Касимир давридан бери Полша-Литва монархи Полша қироли сифатида яҳудийлар ва бошқа насроний бўлмаганларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш вазифасини юклаган.
Бадиий адабиётда
Жеймс Жойснинг 1939-йилда чоп этилган " Финнеганлар уйғониши " романида (34.6-бет) бош қаҳрамон ҳақида ёмон миш-мишлар тарқатаётган хабарчи „Ўша ерда, қўрқинчлиларнинг сардори“ сифатида тасвирланган.
Франсиянинг Изногоуд комедик сериалида сериалнинг бош қаҳрамонларидан бири бўлган халифа Хорун Ал Пуссага кўпинча қуйилар томонидан содиқлар қўмондони сифатида мурожаат қилинади (асл франсуз тилида cоммандеур дес cроянц).
Маргарет Атвуднинг 1985 йилги дистопик романида "Чўрининг эртаги" номли хаёлий Гилад республикаси раҳбарлари, милитаристик теономия „Мўминларнинг қўмондонлари“ деб аталади.
Яна қаранг
- Алмамий
- халифа
- Саҳобага сунний қараш
- Таққослаш
- Эътиқод ҳимоячиси
- Муқаддас Рим императори
- Шура
Манбалар
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 Гибб 1960.
- ↑ 2,0 2,1 Видани. „"Амеэр ал-Му'минеэн"“ (эн). Умар ибн Ал-Кҳаттаб (радиАллаҳу анҳу) (2012-йил 19-ноябр). Қаралди: 2021-йил 17-август.
- ↑ „Лифе оф Умар Ибн Ал-Кҳаттаб“. 2011-йил 11-октябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Доннер 2012.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 Пеннелл 2016.
- ↑ Леонид Николаэвич Соболев. Латест Ҳисторй оф тҳе Кҳанатес оф Бокҳара анд Коканд. Фореигн Департмент Пресс, 1876. Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; наме "Соболев1876" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент - ↑ Жоҳн Эспосито (2003). "Абд ал-Қадир". Тҳе Охфорд Диcтионарй оф Ислам. Охфорд: Охфорд Университй Пресс. 1 б. ИСБН 9780195125597. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=6ВеCWҚфВНжкC&пг=ПА1. Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; наме "ЭИҚадир" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент - ↑ Назиф Шаҳрани „Стате Буилдинг анд Соcиал Фрагментатион ин Афгҳанистан: А Ҳисториcал Перспеcтиве“, . Тҳе Стате, Религион, анд Этҳниc Политиcс: Афгҳанистан, Иран, анд Пакистан Али Бануазизи: . Сйраcусе Университй Пресс, 1986 — 35-бет. ИСБН 9780815624486. Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; наме "Шаҳрани1986" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент - ↑ Тҳомас Жосcелйн. „Тҳе Талибан'с неw леадершип ис аллиэд wитҳ ал Қаэда“. ФДД'с Лонг Wар Жоурнал (2015-йил 31-июл). Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; наме "Жосcелйн2015" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент - ↑ „Тҳе Роле оф тҳе Амир ал Муминин ин Мороccо ин эстаблишинг тҳе валуэс тҳат превент эхтремисм. Моҳаммед Ал Яади.“. Фундаcиóн Мезқуита де Севилла.
- ↑ Эван Коҳлманн. „Cонтроверсй Гроwс Овер Суппосед Унитй оф Ирақи Мужаҳидеэн ас Ал-Қаида Анноунcес Фоундинг оф Сунни Исламиc Стате“. Cоунтертеррорисм Блог (2006-йил 15-октябр). 2009-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган. Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; наме "Коҳлманн2006" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент - ↑ Cоле Бунзел (Марч 2015). "Фром Папер Стате то Cалипҳате: Тҳе Идеологй оф тҳе Исламиc Стате". Тҳе Броокингс Прожеcт он У.С. Релатионс wитҳ тҳе Исламиc Wорлд (Wашингтон, Д.C.: Cентер фор Миддле Эаст Полиcй, Броокингс Институтион) (Аналйсис Папер Но. 19). ҳттпс://www.броокингс.эду/wп-cонтент/уплоадс/2016/06/Тҳе-идеологй-оф-тҳе-Исламиc-Стате.пдф. Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; наме "Бунзел2015" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент - ↑ Мажлеси, Баҳар ал-Анwар, Вол. 37, П. 339, ҳадитҳ 81
- ↑ Вирани, Шафиқуэ Н. (2007-04-01), „Салватион анд Имамате“, Тҳе Исмаилис ин тҳе Миддле Агес, Охфорд Университй Пресс: 165–182, дои:10.1093/аcпроф:осо/9780195311730.003.0009, ИСБН 978-0-19-531173-0, қаралди: 2020-11-17
- ↑ [1] „Тҳе Китáб-и-Íқáн ПАРТ ОНЕ“. БАҲАъИ РЕФЕРЕНCЕ ЛИБРАРЙ. Ретриэвед 2014-09-11.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Воиcе" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Wасеэм2003" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
- Доннер, Фред М.. Муҳаммад анд тҳе Белиэверс: Ат тҳе Оригинс оф Ислам. Ҳарвард Университй Пресс, 2012. ИСБН 978-0-674-06414-0.
- Пеннелл, Ричард (2016). "Wҳат ис тҳе сигнифиcанcе оф тҳе титле 'Амīр ал-му'минīн'?". Тҳе Жоурнал оф Нортҳ Африcан Студиэс 21 (4): 623–644. дои:10.1080/13629387.2016.1157482.