Amr ibn Luhay sahifasining manbasini koʻrish

{{Infobox person
 | Oti                  = Amr ibn Luhay
 | vafot_sanasi         = III yoki IV asr
 | vafot_joyi           = Arabiston yarimoroli
 | kasbi                = Qabila boshlig'i, ruhoniy
 | otasi                = Qam'a ibn Ilyos
}}
'''Amr ibn Luhay''' ([[Arab tili|arabcha]]:عمرو بن لحي) – islomdan oldingi Arabistondagi Banu Xuzoa qabilasining boshligʻi. Amr anʼanaviy arab manbalarida [[Hijoz|Hijozda]] butlarga sigʻinishni joriy qilgan birinchi shaxs sifatida tilga olingani tufayli islom anʼanalarida yomon obroʻga ega boʻldi. U '''Abul Asnom''' (butlarning otasi) nomi bilan ham tanilgan.

== Nasabi ==
Amr ibn Luhayning toʻliq nasl-nasabini bir qancha nasabnomachilar sanab oʻtganlar: Amr ibn Luhay ibn Qamʼa ibn Ilyos ibn Mudor ibn Nizor ibn Maʼd ibn Adnon<ref>Al-Muṣ’ab bin ‘Abdullāh al- Zubayrī: ''Nasab Quraysh'', pg. 7. Ed. E. Levi-Provençal. 3rd ed. Dār al-Maʼārif, Cairo, Egypt.</ref>. Demak, Amrning [[Adnan|Adnon]] avlodidan, Mudor qabilasidan ekanligini koʻrishimiz mumkin. [[Ibn Isʼhoq|Ibn Is’hoq]] ham Mudrika ibn Ilyos amakisi va Huzayma Amrning amakivachchasi ekanligini qoʻshimcha qiladi. Ilyos ibn Mudor esa uning bobosi<ref>Ibn Ishaq; Guillaume (1955). ''The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Isḥāq’s sīrat.'' London. {{ISBN|0195778286}}</ref>.

Amr ibn Luhayning Banu Xuzoa qabilasiga tegishli ekanligiga uning nisbasi al-Xuzoiy dalolat beradi. Biroq, Banu Xuzoa qahtoniy qabila guruhidir va shuning uchun otalik jihatdan Adnon naslidan emas<ref>Yāqūt bin ‘Abdullāh al-Hamawī: ''Al-Muqtaḑab min Kitāb Jamharat al-Nasab.'' 1st ed. Pg. 230. Ed. Nājī Ḥasan, Iraq 1987.</ref><ref>Abū al-‘Abbās Aḥmad al-Qalqashandī: ''Nihāyat al-Adab fī Maʼrifat Ansāb al-‘Arab.'' Vol 2. Pg. 244. Ed. Ibrāhīm al-Abyārī. Beirut 1980</ref><ref>Muḥammad ibn Aḥmad al-Faʼsī: ''Al-'Iqd al-Thamīn fi Tārikh al-Balad al-Amīn.'' Vol.1, pg. 142. Ed. By Muḥammad Ḥāmid al-Faqī. Beirut, 2nd ed. 1986.</ref>. Musulmon [[Hanafiylik|hanafiy]] olimi Badriddin Ayniy Xuzoaga tegishli hadislar sharhida Amr ibn Luhay Luhayning oʻgʻli, u esa Azdiylar boshligʻi Horisa ibn Muzayqiyaning asrab olingan oʻgʻli ekanligini tushuntiradi<ref name=":3">{{Kitob manbasi |last=al-Ayni |first=Badr al-Din |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/1821_%D8%B9%D9%85%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1%D9%A6/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_90 |title=Umdat al-Qari: Sharh Sahih al-Bukhari |publisher=Dar Al Kutub Al Ilmiyah |year=2009 |isbn=9782745122698 |location=Beirut, Lebanon}}</ref>. Badriddin Ayniy yana tushuntiradiki, adnoniy arab boshligʻi Qam’a ibn Ilyosning rafiqasi Luhayni Horisa ibn Muzayqiya bilan birga boʻlganida dunyoga keltirgan. Luhayni Horisa asrab olgan, shuning uchun Amr ibn Luhay asrab olish boʻyicha Qahtoniy, tugʻilishi boʻyicha Adnoniydir<ref name=":3" />. Ibn Abdulbarr esa Amrni Muzayqiyaning nevarasi deb daʼvo qilib, boshqacha yoʻl tutadi<ref>Ibn ‘Abd al-Barr: ''Al-Anbāh ‘ala Qabā’il al-Ruwāh''. Pg. 82.</ref>. [[Ibn Hajar al-Asqaloniy]] bu fikrga qoʻshiladi va Qahtonning oʻzini Nabajotning avlodi deb hisoblaydi<ref name=":0">{{Kitob manbasi |last=Mubarakpuri |first=Saifur Rahman |title=The Sealed Nectar: Biography of the Noble Prophet |publisher=Dar-us-Salam Publications |year=2008 |isbn=978-9960899558}}</ref>.

Amr keyingi musulmon mualliflari tomonidan Abul Asnom (butlar otasi) unvoni bilan mashhur boʻlgan.

== Arabistonga butparastlikning kirib kelishi ==
Anʼanaviy arab manbalari, keyingi islomdan keyingi davrlarda, Amrni [[Arabiston yarim oroli|Arabiston yarim oroliga]] butparastlikni kiritgan va arablarning dinini monoteizmdan shirkga oʻzgartirgan birinchi shaxs sifatida keltirgan.

Anʼanaviy rivoyat quyidagicha: u obroʻli va taqvodor qabila boshligʻi Amrning [[Levant|Levantga]] borishi va u yerdagi odamlar bilan uchrashishi bilan boshlanadi<ref name=":02">{{Kitob manbasi |last=Mubarakpuri |first=Saifur Rahman |title=The Sealed Nectar: Biography of the Noble Prophet |publisher=Dar-us-Salam Publications |year=2008 |isbn=978-9960899558}}</ref><ref name=":1">{{Kitob manbasi |last=محمد لطفي جمعة |url=https://www.hindawi.org/books/30353837/22/ |title=ثورة الإسلام وبطل الأنبياء: أبو القاسم محمد بن عبد الله |publisher=Hindawi Foundation |chapter=كيف فكر عمرو بن لحي في عبادة الأوثان للتجارة}}</ref>. Ularning butga sigʻinishidan taʼsirlanib, u butlar Xudo uchun vositachi boʻlishga qodir ekaniga ishonadi. Shunday qilib, u arablar uchun [[Haj]] mavsumida sajda qilishlari uchun oʻrnatgan [[Hubal]] butlaridan birini uyiga olib ketishga ruxsat etiladi. Amr, shuningdek, monoteistik arab diniga marosimlar va xurofotlarni kiritadi<ref name=":02" /><ref name=":1" />. Amr [[Jin|jinlardan]] boʻlgan sherigining yordami bilan [[Jidda]] qirgʻogʻida dafn etilgan [[Nuh alayhis-salom|Nuh]] qavmining butlarini topib, qazib olishga muvaffaq boʻladi<ref name=":02" />. Keyin yangi topilgan butlarni joylashtirish uchun ibodatxonalar quradigan boshqa qabilalarga tarqatadi<ref name=":2">{{Veb manbasi |muallif=Tremblay |ism=Jean-Marie |sana=2005-02-02 |sarlavha=Maurice Gaudefroy-Demombynes, MAHOMET |url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http://classiques.uqac.ca/classiques/gaudefroy_demombynes_maurice/mahomet/mahomet_intro.html#federation=archive.wikiwix.com&tab=url |qaralgan sana=2024-03-26 |ish=texte}}</ref>. Keyin, bir muncha vaqt oʻtgach, barcha arablar butlarga sigʻinishni boshlaydilar va ota-bobolari [[Ibrohim|Ibrohimning]] dinini unutadilar<ref name=":02" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />.

Bu hikoyaga qoʻshilmagan kam sonli olimlardan biri [[Hishom ibn al-Kalbiy|Ibn al-Kalbiy]] boʻlib, u Amr butparastlikni kiritganiga rozi boʻlgan, lekin u Xuzayma ibn Mudrikani birinchi boʻlib Hubal butini sigʻinish uchun oʻrnatgan (yuqorida aytilgan Amr oʻrniga) deb hisoblagan<ref>{{Kitob manbasi |last=Faris |first=N.A. |url=https://archive.org/details/KitabAlAsnam |title=The Book of Idols (A translation of Kitāb al-Asnam by Ibn al-Kalbi) |year=1952}}</ref>.

== Davri ==
[[Claude Addas|Klod Addas]] Amrning umrini eramizning 3-asrlariga toʻgʻri keladi degan va oʻz xulosasini Ibn al-Kalbiyning [[Kitob al-Asnom|„Kitob al-asnom“]] sharhiga asoslaydi<ref>Addas, Claude (2015). ''La maison muhammadienne: aperçus de la dévotion au Prophète en mystique musulmane. Bibliothèque des sciences humaines.'' Paris: Gallimard. {{ISBN|978-2-07-014763-2}}</ref>. 12-asrdagi „Kitob al-Milol van-Nihol“ Amrni [[Sosoniylar davlati|Sosoniylar]] shohi [[Shopur II|Shopur Zul Aktafning]] zamondoshi deb hisoblaydi, bu esa Amrni milodiy IV asrda yashagan deb koʻrsatishi mumkin<ref>{{Kitob manbasi |last=Ash-Shahrastani |title=Kitāb al-Milal wa al-Nihal; The Book of Religious and Philosophical Sects |publisher=Dar Sader |year=1842 |isbn=9953138532}}</ref>. Biroq, undan oldingi yillarda Arabiston yarimorolida butlarga sigʻinish qayd etilgan, jumladan, Ossuriya shohlari Sennaxerib va [[Asarxaddon]] hukmronligi davriga oid neo-ossuriya yozuvlari ham [[Kedar|kedariy]] arablarning butlarga sigʻinishini aniq isbotlaydi<ref>{{Kitob manbasi |last=al-Turki |first=Hind |title=The Kingdom of Qedar: A study in political and cultural history during the first millennium BCE |publisher=King Fahd National Library |year=2011}}</ref>.

== Islomda ==
Amrning oxiratdagi taqdiri paygʻambar [[Muhammad]] tomonidan tasvirlangan. [[Sahihi Buxoriy|„Sahih al-Buxoriy“]] da [[Abu Hurayra|Abu Hurayradan]] rivoyat qilingan.

[[Imom al-Buxoriy|Buxoriyning]] oʻzi ham, [[Muslim ibn Hajjoj]] va Ibn Hajar al-Asqaloniy kabi keyingi muhaddislar kabi rivoyatning sahih ekanligiga rozi boʻlgan<ref>Ibn Ḥajar: ''Fatḥ al-Barī''. Ḥadīth No. 3520; vol. 6; pg. 632.</ref>.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:IV asr Arab xalqlari]]
[[Turkum:3-asr arab shaxslari]]