Amudaryo daryo floti sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Naval_flag_of_Uzbekistan.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Naval_flag_of_Uzbekistan.svg/250px-Naval_flag_of_Uzbekistan.svg.png|right|thumb|250x250px| Flot bayrogʻi]]
Amudaryo daryo floti — Oʻzbekiston Respublikasi Davlat chegarasini himoya qilish qoʻmitasining daryo chegara qoʻriqlash katerlarini tashkil etish<ref name="flot.com">{{Veb manbasi|url=http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm|sarlavha=''Константин Чуприн''. Флот Узбекистана: вчера, сегодня, завтра, 25.02.10|qaralgan sana=28-avgust 2015-yil|arxivsana=17-mart 2015-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150317203158/http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm}}</ref>.

Oʻzbekiston nafaqat dengizga chiqish imkoniyatiga ega boʻlmagan, balki okeanlarga qaragan birorta ham davlat bilan chegaradosh boʻlmagan ([[Lixtenshteyn]] bilan birga) dunyodagi ikki,,eng kontinental” davlatdan biridir. Markaziy Osiyo hududi dengiz flotining rivojlanishi uzoq tarixga ega. Mustaqil davlatga aylangan Oʻzbekiston daryo floti zamonaviy davrda asosan narkotik moddalarning noqonuniy aylanishi va islom fundamentalizmiga qarshi kurashish, ularning Afgʻoniston bilan chegara orqali mintaqaga kirib kelishiga yoʻl qoʻymaslik kabi vazifalarni bajaradi.

Turli davrlarda Oʻzbekiston daryo floti,,Shmel” va,,Gyurza” zirhli katerlari bilan jihozlangan.

Oʻzbekiston daryo flotida [[Matros|dengizchidan]] 1-darajali kapitangacha boʻlgan kema darajalari tizimi qoʻllanadi.

== Shakllanish nomi ==
Ayni paytda Oʻzbekiston ommaviy axborot vositalarida ham, Oʻzbekiston Respublikasining rasmiy manbalarida ham Davlat chegarasini himoya qilish qoʻmitasining Termiz shahrida joylashgan chegara qoʻriqlash katerlarining rasmiy nomi tilga olinmagan.

Rus tilidagi ayrim manbalarda ushbu tuzilmaning nomi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat chegarasi va Oʻzbekiston flotini himoya qilish qoʻmitasining Harbiy daryo qoʻshinlari deb yuritiladi, biroq bu Oʻzbekiston ommaviy axborot vositalari va rasmiy nashrlarda uchramaydi. Maʼlumki, SSSR parchalanib ketganidan keyin sobiq SSSR Qurolli Kuchlari boʻlinmalari boʻlinish davrida Oʻzbekistondan chegara posbonlarining alohida brigadasi joʻnab ketib, uning qoʻmondonligi Termiz shahrida joylashgan.

== Oldingi tuzilmalar ==
Osiyoning ichki hududlarida harbiy dengiz flotini rivojlantirish [[Rossiya imperiyasi|Rossiya imperiyasi tomonidan]] Oʻrta Osiyo yurishi davrida boshlangan. 1852—1883-yillarda dengiz boshqarmasining Orol floti mavjud boʻlib, uning kemalari [[Sirdaryo (daryo)|Sirdaryo]] boʻylab harakatlangan. Xuddi shu nomga ega boʻlgan yangi dengiz floti fuqarolar urushi davrida (1919—1921)<ref name="flot.com">{{Veb manbasi|url=http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm|sarlavha=''Константин Чуприн''. Флот Узбекистана: вчера, сегодня, завтра, 25.02.10|qaralgan sana=28-avgust 2015-yil|arxivsana=17-mart 2015-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150317203158/http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm}}</ref> ''[[Amudaryo]] floti'' (1920—1921)<ref name="flot.com" /><ref>Амударьинская военная флотилия. // Военный энциклопедический словарь. — М.: [[Воениздат]], 1986. — С. 31.</ref> bilan birga [[Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi|RSFSR]] tomonidan harakat qilgan. Biroz vaqt oʻtgach, 1922-yilda Sirdaryo flotiliyasi faoliyat koʻrsata boshlagan<ref name="flot.com" /><ref>Сырдарьинская военная флотилия. // Военный энциклопедический словарь. — М.: Воениздат, 1986. — С. 722.</ref>.

Ulugʻ Vatan urushidan soʻng, [[Orol dengizi|Orol dengizida]] (Kaspiy flotiliyasi tarkibiga kiritilgan) maxsus kemalar boʻlinmasi tashkil etilgan. Ushbu boʻlinmaning vazifasi, birinchidan, [[Boyqoʻngʻir (kosmodrom)|Boyqoʻngʻir kosmodromidan]] raketa uchirilishini potentsial qidiruv-qutqaruv qoʻllab-quvvatlash, ikkinchidan, [[Vozrojdeniye|Vozrojdeniye Orol orolida]] [[Sovet Armiyasi|Sovet armiyasining]] yashirin bakteriologik sinov poligonining faoliyatini amalga oshirish bilan bogʻliq boʻlgan<ref name="flot.com">{{Veb manbasi|url=http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm|sarlavha=''Константин Чуприн''. Флот Узбекистана: вчера, сегодня, завтра, 25.02.10|qaralgan sana=28-avgust 2015-yil|arxivsana=17-mart 2015-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150317203158/http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm}}</ref>.

[[Termiz]] viloyatidagi Amudaryo boʻyida, bevosita Oʻzbekistonning zamonaviy daryo floti faoliyat yurituvchi hududda joylashgan chegara harbiy daryo qoʻshinlari 1923-yilda tuzilgan boʻlib, keyinchalik Bosh Siyosiy Boshqarma (Davlat siyosiy boshqaruvi sudlarining Amudaryo chegara otryadi) yurisdiksiyasida boʻlgan<ref>{{Veb manbasi|muallif=В. В. Терещенко. Ведущий научный сотрудник ЦПМ ФСБ РФ|qaralgan sana=4-dekabr 2018-yil|sarlavha=«История создания и охраны среднеазиатской границы СССР»|url=http://www.vestarchive.ru/2013-2/2600-istoriia-sozdaniia-i-ohrany-sredneaziatskoi-granicy-sssr.pdf|nashriyot=www.vestarchive.ru|arxivsana=2015-12-08|arxivurl=https://web.archive.org/web/20151208143513/http://www.vestarchive.ru/2013-2/2600-istoriia-sozdaniia-i-ohrany-sredneaziatskoi-granicy-sssr.pdf}}</ref>.

SSSR parchalanishi paytida [[Afgʻoniston|Afgʻoniston]] bilan chegaraning ushbu uchastkasi SSSR KGB Oʻrta Osiyo chegara okrugining 22-alohida chegara qoʻriqlash kemalari brigadasi (9873-harbiy qism)ni Termiz shahriga joylashtirish orqali qoʻriqlangan<ref name="flot.com">{{Veb manbasi|url=http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm|sarlavha=''Константин Чуприн''. Флот Узбекистана: вчера, сегодня, завтра, 25.02.10|qaralgan sana=28-avgust 2015-yil|arxivsana=17-mart 2015-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150317203158/http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm}}</ref>.

[[Qirgʻiziston|Qirgʻizistonda]] [[Issiqkoʻl (koʻl)|Issiqkoʻlda]] hududida Sovet va keyinchalik Rossiyaning Koysariy harbiy bazasi mavjudligini hisobga olib, Oʻrta Osiyoda harbiy-dengiz kuchlarining mavjudligi ekzotik hududga qaramay, ularni joylashtirish uchun uzoq tarixga ega hodisa sifatida qaraladi<ref name="flot.com">{{Veb manbasi|url=http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm|sarlavha=''Константин Чуприн''. Флот Узбекистана: вчера, сегодня, завтра, 25.02.10|qaralgan sana=28-avgust 2015-yil|arxivsana=17-mart 2015-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150317203158/http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm}}</ref>.
[[Fayl:АртКатер.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/%D0%90%D1%80%D1%82%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80.jpg/270px-%D0%90%D1%80%D1%82%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80.jpg|thumb|270x270px|<center> Oʻzbekiston floti tarkibiga kirgan katerlarga oʻxshash 1204-,,Shmel” artilleriya kateri</center>]]
[[Fayl:Project 58150 Gyurza class.jpg|thumb|270x270px|<center> Oʻzbekiston floti tarkibiga kirgan katerlarga oʻxshash ,,Gyurza” artilleriya kateri</center>]]

== Tarixi ==
[[Oʻzbekiston Mustaqilligi kuni|Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach]], Amudaryodagi chegara qoʻshinlarining daryo boʻlinmalari ham davlat tasarrufiga oʻtgan. Ularning shaxsiy tarkibi uchun SSSR dengiz floti saflariga oʻxshash kema darajalari joriy etilgan. Sovet chegara qoʻshinlaridan yangi respublika 1204-,,Shmel” loyihasining artilleriya katerlarini olgan. 2000-yillarning boshlariga kelib, ushbu loyihaning uchta zirhli qayiqlari hali ham jangovar xizmatda boʻlgan, ammo ularning xizmat qilish muddati deyarli oʻtib boʻlgan. Ma’lumki, oʻsha paytda kemalar ularning ishlashini yana 10-15 yilga uzaytirish umidida kapital ta’mirlangan, ammo bu ta’mirlash qanchalik samarali boʻlgani haqida ma’lumot yoʻq<ref name="flot.com">{{Veb manbasi|url=http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm|sarlavha=''Константин Чуприн''. Флот Узбекистана: вчера, сегодня, завтра, 25.02.10|qaralgan sana=28-avgust 2015-yil|arxivsana=17-mart 2015-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150317203158/http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm}}</ref>.

Uskunalar eskirganligi sababli Oʻzbekiston AQSh Davlat Eksport nazorati va chegara xavfsizligiga koʻmaklashish departamenti (EXBS dasturi) koʻmagida harbiy flotni modernizatsiya qilishni boshlagan. Amerika Qoʻshma Shtatlari Oʻzbekistonga 5,6 million Aqsh dollari miqdorida yordam koʻrsatgan<ref name="flot.com">{{Veb manbasi|url=http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm|sarlavha=''Константин Чуприн''. Флот Узбекистана: вчера, сегодня, завтра, 25.02.10|qaralgan sana=28-avgust 2015-yil|arxivsana=17-mart 2015-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150317203158/http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm}}</ref>. Ayniqsa, Oʻzbekiston floti uchun yigirma besh metrlik 58150-loyihali,,Gyurza”<ref name="flot.com" />zirhli daryo katerlari yaratilgan. Ularning dizayni va qurilishi Ukrainada amalga oshirilgan. Loyihani ishlab chiquvchisi Nikolayevdagi,,Kema qurish ilmiy-konstruktorlik markazi” davlat korxonasi boʻlgan. Sergey Krivko harbiy kemalarning bosh konstruktori boʻlgan. Loyihalashtirilgan qayiqlar Kiyevdagi,,Leninskaya Kuznitsa” zavodida qurilgan. Ukrainaning,,Antonov Airlines” kompaniyasining An-124-100 ogʻir yuk tashish samolyoti yordamida,,Jayhun” (№ 01 bort) va,,Sayhun” (bort № 02) qayiqlari Termizga yetkazilgan. ,,Jayhun” qoʻrgʻoshin qayigʻi Oʻzbekistonga birinchi boʻlib 2005-yil noyabr oyida yetkazilgan. Shundan soʻng, Qoʻshma Shtatlar mamlakat daryo flotiliyasi uchun umumiy qiymati 2,9 million AQSH dollari boʻlgan yana 14 ta patrul katerlarini yetkazib berish niyatida ekanligini maʼlum qilgan<ref name="flot.com" />.

== '''Shaxsiy tarkib''' ==
Oʻzbekiston daryo flotiliyasi tarkibidagi harbiy xizmatchilar chegara qoʻshinlarining kema tartibini tashkil qiladi<ref name="flot.com">{{Veb manbasi|url=http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm|sarlavha=''Константин Чуприн''. Флот Узбекистана: вчера, сегодня, завтра, 25.02.10|qaralgan sana=28-avgust 2015-yil|arxivsana=17-mart 2015-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150317203158/http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm}}</ref>.

Oʻzbekiston daryo flotiliyasini dengizchilar va komandirlar bilan toʻldirish muddatli harbiy xizmatga chaqirish orqali amalga oshiriladi. Harbiy xizmat muddati 12 oy<ref name="flot.com">{{Veb manbasi|url=http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm|sarlavha=''Константин Чуприн''. Флот Узбекистана: вчера, сегодня, завтра, 25.02.10|qaralgan sana=28-avgust 2015-yil|arxivsana=17-mart 2015-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150317203158/http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm}}</ref>.

=== '''Flot unvonlari''' ===
Oʻzbekiston daryo flotida SSSR harbiy-dengiz flotining unvonlar tizimi qabul qilingan<ref name="flot.com">{{Veb manbasi|url=http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm|sarlavha=''Константин Чуприн''. Флот Узбекистана: вчера, сегодня, завтра, 25.02.10|qaralgan sana=28-avgust 2015-yil|arxivsana=17-mart 2015-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150317203158/http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm}}</ref>. Barcha flot darajalari harbiy unvonlarda yozishmalarga ega. Biroq, harbiy unvonlardan farqli oʻlaroq, Oʻzbekiston flot unvonlarida yuqori unvonli ofitserlar mavjud emas, ular orasida eng yuqorisi 1-darajali kapitan unvoni hisoblanadi<ref>''Хасанмурад Джураев.'' Допризывная подготовка юношей: Учебное пособие для 10—11 классов общеобразовательных школ. Изд. 2-е. — Ташкент: Шарк, 2005. — 208 с. — С. 21.</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://www.lex.uz/mobileact/138223|sarlavha=Закон Республики Узбекистан о всеобщей воинской обязанности и военной службе. Статья 9.|qaralgan sana=30-avgust 2015-yil|arxivsana=6-mart 2016-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160306031946/http://www.lex.uz/mobileact/138223}}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://www.lex.uz/mobileact/78717|sarlavha=Ўзбекистон Республикасининг қонуни умумий ҳарбий мажбурият ва ҳарбий хизмат тўғрисида. 9-модда|qaralgan sana=30-avgust 2015-yil|arxivsana=10-yanvar 2017-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20170110100228/http://www.lex.uz/mobileact/78717}}</ref>.
{| class="wikitable" border="2" cellpadding="4" style="font-size: 90%;"
! style="background:#B0C4DE;" | '''Unvonlarning  nomlanishi'''
! style="background:#B0C4DE;" | '''Oʻzbekistondagi harbiy unvonlar'''
! style="background:#B0C4DE;" | '''Pagon'''
|-
| —
| Armiya generali
| —
|-
| —
| general-polkovnik
| —
|-
| —
| general-leytenant
| —
|-
| —
| general-mayor
| —
|-
| birinchi darajadagi kapitan
| polkovnik
|[[Fayl:10.UZN-CPT1.svg|link=Файл:10.UZN-CPT1.svg|129x129px]]
|-
| ikkinchi darajadagi kapitan
| podpolkovnik
|[[Fayl:10.UZN-CPT2.svg|link=Файл:10.UZN-CPT2.svg|129x129px]]
|-
| uchinchi darajadagi kapitan
| mayor
|[[Fayl:09.UZN-CPT3.svg|link=Файл:09.UZN-CPT3.svg|129x129px]]
|-
| kapitan-leytenant
| kapitan
|[[Fayl:08.UZN-CPLT.svg|link=Файл:08.UZN-CPLT.svg|129x129px]]
|-
| katta leytenant
| katta leytenant
|[[Fayl:07.UZN-SLT.svg|link=Файл:07.UZN-SLT.svg|129x129px]]
|-
| leytenant
| leytenant
|[[Fayl:06.UZN-LT.svg|link=Файл:06.UZN-LT.svg|129x129px]]
|-
| ''kichik leytenant''
| ''kichik leytenant''
|[[Fayl:05.UZN-JLT.svg|link=Файл:05.UZN-JLT.svg|129x129px]]
|-
| Michman
| praporshik
|[[Fayl:Uzbekistan-Navy-OR-6.svg|link=Файл:Uzbekistan-Navy-OR-6.svg|50x50px]]
|-
| bosh starshina
| katta serjant
|[[Fayl:04.UZN-CPO.svg|link=Файл:04.UZN-CPO.svg|50x50px]]
|-
| birinchi darajadagi starshina
| serjant
|[[Fayl:03.UZN-PO1.svg|link=Файл:03.UZN-PO1.svg|50x50px]]
|-
| ikkinchi darajadagi starshina
| kichik serjant
|[[Fayl:02.UZN-PO2.svg|link=Файл:02.UZN-PO2.svg|50x50px]]
|-
| matros
| ridavoy
|[[Fayl:01.UZN-SN.svg|link=Файл:01.UZN-SN.svg|50x50px]]
|}

== Vazifalar ==
Amudaryo daryo flotining qayiqlari Afgʻoniston bilan Amudaryo boʻylab 156 kilometrlik chegarani qoʻriqlaydi, ularning vazifalariga, giyohvand moddalar savdosi, kontrabanda va noqonuniy migratsiyaga qarshi kurashish masalalari kiradi. Bundan tashqari, Amudaryo daryo floti mintaqaga islom fundamentalizmining kirib kelishini toʻxtatish uchun moʻljallangan<ref name="flot.com">{{Veb manbasi|url=http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm|sarlavha=''Константин Чуприн''. Флот Узбекистана: вчера, сегодня, завтра, 25.02.10|qaralgan sana=28-avgust 2015-yil|arxivsana=17-mart 2015-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150317203158/http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm}}</ref>.

== Manbalar ==
{{Manbalar|group="ком"}}

;
{{Manbalar|2}}

== Havolalar ==

* ''Konstantin Chuprin.'' [http://flot.com/nowadays/concept/opposite/uzbekiannavy.htm Oʻzbekiston floti: kecha, bugun, ertaga, 25.02.10]
* [http://pv-afghan.narod.ru/militant_action_table/22_OBSK.htm Chegara qo'riqlash kemalarining 22-alohida brigadasi]
{{Oʻzbekistonda suv transporti}}

[[Turkum:Oʻzbekiston qurolli kuchlari]]
[[Turkum:1992-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar]]