An-124 sahifasining manbasini koʻrish

{{Samolyot bilgiqutisi
| nomi = An-124
| tasvir = [[Fayl:Антонов Ан-124 9773054055093, Москва - Домодедово RP2297.jpg|220px|center]]
| turi = 
| ishlab_chiqaruvchi = 
| mamlakat = 
| birinchi_parvoz = [[24-Dekabr]] [[1982-yil]]
| xizmatga_kirish = 
| xizmatdan_kirish = 
| konstruktor = 
| foydalanuvchilar = 
| birlikning_narxi = ~ 300 mln [[AQSh dollari|$.]]<ref>{{cite news|url=http://www.izvestia.ru/news/510157|title=Возобновление сборки «Руслана» обойдётся в 20 млрд рублей|last=Девятьяров|first=Евгений|date=2011-12-19|accessdate=2011-12-20|archivedate=2011-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111220004350/http://izvestia.ru/news/510157}}</ref>
| loyiha_narxi =
| ishlab_chiqarish_yillari = 1984-2004<ref>{{cite web|url=https://vpk-news.ru/articles/269|title=Последний «Руслан»|author=Карнозов В.|date=2004-06-23|publisher=Военно-промышленный курьер|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQy5Gq3q?url=https://vpk-news.ru/articles/269|archivedate=2013-03-27}}</ref>
| ishlab_chiqarishdan_birliklar = 56<ref>[https://russianplanes.net/planelist/Antonov/An-124 An-124] {{Wayback|url=https://russianplanes.net/planelist/Antonov/An-124 |date=20190326051849 }} // Reestr rossiyskix vozdushnix sudov ''Russianplanes''.''net''</ref>
| versiyalar =
}}
'''An-124''' – Antonov konstruktorlik byurosi tomonidan ishlab chiqilgan ogʻir [[transport]] [[samolyot]]i.
Seriyali ishlab chiqarish UAPC ([[Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi|RSFSR]]) va KiAPO ([[Ukraina]] SSR) da amalga oshirildi. [[SSSR]]da [[samolyot]] uchun butlovchi qismlarni ishlab chiqarishda yuzdan ortiq korxonalar ishtirok etgan<ref>''Aksyonov P.'' [https://www.bbc.com/russian/features-44385853 „Ruslani“ snova xotyat stroit v Rossii] {{Wayback|url=https://www.bbc.com/russian/features-44385853|date=20190401035354}} // Russkaya slujba [[Би-би-си]]. – 2018. – 8 iyunya.</ref>.
[[SSSR]] parchalanib ketganidan va ikkala zavodda ham ommaviy ishlab chiqarish toʻxtatilgandan soʻng, yigʻishi yakunlanmagan [[samolyot]]lar postsovet davrida uchish holatiga kletirildi. Toʻliq ishlab chiqarishni qayta tiklashga urinishlar boʻldi, ammo ular muvaffaqiyatsiz yakunlandi.

== Tarixi ==
Dastlab ikkita loyiha ishlab chiqilgan edi: yuk koʻtarish quvvati 140 tonna boʻlgan An-126 va yuk koʻtarish quvvati 120 tonna boʻlgan An-124. Birinchi [[samolyot]]da oltita [[dvigatel]] boʻlgan, ikkinchisida esa toʻrtta boʻlishi rejalashtirilgan edi. [[1972-yil]] [[2-fevral]]da SSSR Vazirlar Kengashi Prezidiumining harbiy-sanoat masalalari boʻyicha komissiyasi [[Antonov]] korxonasida „mahsulot 200“ indeksiga ega boʻlgan toʻrt [[dvigatel]] An-124 ni yanada rivojlantirishga qaror qildi. Keyingi yili, [[1973-yil]]da mahsulotning toʻliq oʻlchamli modeli qurildi. Biroq, yangi muammolar va dizayndagi katta qiyinchiliklar O. K. Antonovni loyihani butunlay qayta ishlashga va „mahsulot 400“ belgisi ostida yangi [[samolyot]] yaratishga majbur qildi. [[1977-yil]] boshida KPSS Markaziy Qoʻmitasi va [[SSSR]] Vazirlar Kengashining 79-23-sonli qarori qabul qilindi. Qaror yangi [[samolyot]] ishlab chiqilishi toʻgʻrisida edi.

[[Samolyot]]ni qurishda jami [[SSSR]] boʻylab yuzdan ortiq korxonalar ishtirok etgan. Bunda, ayniqsa, qanot pultlari, markaziy qism va fyuzelaj koʻndalang kesimining yirik oʻlchamli qismlarini tayyorlagan [[Toshkent]] [[Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi davlat aksiyadorlik jamiyati|Chkalov]] ishlab chiqarish birlashmasining hissasini alohida taʼkidlash joiz. Katta qismlar An-22 da tashilgan.

[[SSSR]]da birinchi marta BASK samolyot bortida oʻrnatildi. [[Dvigatel]]lar va [[samolyot]] tizimlarining asosiy parametrlarini, shuningdek ekipajning faoliyatini va ularga rioya qilishni nazorat qiluvchi va hujjatlashtiradigan bortda avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi hujjatlarda belgilangan operatsiyalar bilan amalga oshirilgan.

[[Samolyot]]ni loyihalash jarayonida 44 ta toʻliq oʻlchamli sinov stendlari va 3,5 mingga yaqin turli dizayndagi [[prototip]]lar qurilgan. Ayniqsa, qanot mexanizatsiyalash stendiga ulangan va [[samolyot]] parvoz simulyatoriga ulangan toʻliq oʻlchamli boshqaruv stendini alohida taʼkidlash joiz. Ushbu stend An-124 ning istalgan barqarorligi va boshqariladigan xususiyatlarini aniqlashda, shuningdek, uning turli tizimlariga talablarni ishlab chiqishda katta rol oʻynadi. IPS deyarli barcha parvoz rejimlarini va muvaffaqiyatsizlik holatlarining 75% gacha simulyatsiya qilish imkonini berdi.

Umuman olganda, dastgoh sinovlari taxminan 135 000 soat davom etdi va parvoz sinov dasturini taxminan 100 ta reysga qisqartirdi. An-124 tizimlarini sinovdan oʻtkazish uchun yer stendlaridan tashqari 4 ta uchuvchi [[laboratoriya]]dan foydalanilgan

[[1992-yil]] [[30-dekabr]]da An-124-100 samolyotining fuqarolik versiyasi parvozga yaroqlilik sertifikatini oldi.

Samolyotning bosh konstruktori – Pyotr Balabuev ([[1984-yil]]dan [[2005-yil]]gacha u butun dizayn byurosining bosh dizayneri boʻlgan). [[1986-yil]]dan Viktor Tolmachev SSSR Vazirlar Kengashining qarori bilan An-124 va An-225 samolyotlarining bosh konstruktori va loyiha menejeri etib tayinlandi<ref name="spacecom">{{cite web|url=http://www.space.com.ua/gateway/news.nsf/PagesHistoryR/54CE737EC52F32CFC225760E003470E1!open|title=Главному конструктору «Руслана» и «Мрии» Виктору Толмачёву - 75 лет|author=Андрей Барановский|date=2010|publisher=Аэрокосмический портал Украины - space.com.ua|accessdate=2015-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140501235510/http://www.space.com.ua/gateway/news.nsf/PagesHistoryR/54CE737EC52F32CFC225760E003470E1!open|archivedate=2014-05-01|deadlink=yes}}</ref><ref name="aex123239">{{cite web|url=http://www.aex.ru/news/2014/8/11/123239/|title=11 августа авиаконструктор Виктор Толмачёв отмечает 80-летний юбилей|date=2014-08-11|publisher=Aviation EXpress — AEX.RU|accessdate=2015-03-01|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402132933/http://www.aex.ru/news/2014/8/11/123239/|deadlink=no}}</ref>.

== Yoʻqotishlar ==
2021-yil may oyi holatiga koʻra, beshta An-124 samolyoti halokatga uchragan<ref>Dannie o katastrofax privedeni po saytu {{cite web |url=https://aviation-safety.net/database/types/Antonov-124/losses |title=ASN |access-date=2021-05-26 |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526110459/https://aviation-safety.net/database/types/Antonov-124/losses |deadlink=no }}</ref>.
{| class="wikitable"
!width="50"|Sana
!width="90"|Bort raqami
!width="140"|Falokat joyi
!width="50"|Qurbonlar (Vafot etganlar/Bortdagi odamlar soni)
!width="500"|Qisqa tarif
|-----
| 13.10.1992
| {{SSSR}} SSSR-82002
| {{UKR}} , Kodra
| 8/9
| An-124 ning ikkinchi parvoz prototipi. Sinov parvozi paytida halokatga uchragan. Maksimal tezlik bosimi sharoitida parvoz paytida RLS obtekatelining buzilishi qayd etilgan. Ushbu falokatga bir qator salbiy omillar sabab boʻldi, ular orasida bu vazifani bajarish vaqtida qushlar bilan boʻlgan toʻqnashuv ham bor edi.<ref>{{cite web |url=http://www.airwar.ru/enc/craft/an124.html |title=Авиационная энциклопедия |access-date=2011-11-23 |archive-date=2022-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511135426/http://airwar.ru/enc/craft/an124.html |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.airdisaster.ru/database.php?id=237 |title=Авиационные происшествия, инциденты и авиакатастрофы в СССР и России |access-date=2013-09-02 |archive-date=2013-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809173308/http://airdisaster.ru/database.php?id=237 |deadlink=no }}</ref>.
|-----
| 15.11.1993
| {{SSSR}} RA-82071
| {{IRN}}
| 17/17
| Qoʻnish vaqtida toqqa qulab tushdi. Ekipaj xatosi.
|-----
| 08.10.1996
| {{RUS}} RA-82069
| {{ITA}}
| 2+2/23
| Ikkinchi davraga chiqayotganda qulab tushgan. Samolyot bortida jami 23 kishi boʻlgan (ekipaj). Toʻrt kishi halok boʻldi: ikki ekipaj aʼzosi, yerdagi ikki kishi<ref>{{Cite web |url=http://avia.pro/blog/aviakatastrofa-124-100-v-turine-1996 |title=Авиакатастрофа Ан-124-100 'Руслан' авиакомпании Аэрофлот в Турине |access-date=2019-03-26 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326211259/http://avia.pro/blog/aviakatastrofa-124-100-v-turine-1996 |deadlink=no }}</ref>.
|-----
| 06.12.1997
| {{RUS}} RA-82005
| {{RUS}} [[Irkutsk]]
| 45+23/23
| Uchta dvigatel parvozdan koʻp oʻtmay ishdan chiqdi. Samolyot turar-joy binolari ustiga qulagan. Uchinchi darajali uchish-qoʻnish yoʻlagiga toʻgʻri keladigan uchish ogʻirligidan oshib ketish (Irkutskdagi zavod aerodromi, bortda umumiy ogʻirligi 40 tonna boʻlgan ikkita Su-27 qiruvchi samolyoti bor edi, bu samolyotning toʻliq yukining 30 foizini tashkil qiladi).
|-
|13.11.2020
|{{RUS}} RA-82042
|{{RUS}} [[Novosibirsk]]
|0/14
|Parvozdan soʻng dvigatelning chap qismi qulab tushdi, uning boʻlaklari fyuzelajga zarar yetkazdi. Favqulodda qoʻnish vaqtida u uchish-qoʻnish yoʻlagidan 300 metr chetga chiqib ketdi<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/736952|title=Фрагменты аварийно севшего Ан-124 начали отделяться ещё в полёте|author=|website=Interfax.ru|date=|publisher=|accessdate=2020-11-13|archive-date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113083646/https://www.interfax.ru/russia/736952|deadlink=no}}</ref><ref>[https://meduza.io/news/2020/11/13/gruzovoy-an-124-poluchil-povrezhdeniya-pri-avariynoy-posadke-v-novosibirske Samolyot „Ruslan“ poluchil povrejdeniya pri avariynoy posadke v Novosibirske] {{Wayback|url=https://meduza.io/news/2020/11/13/gruzovoy-an-124-poluchil-povrezhdeniya-pri-avariynoy-posadke-v-novosibirske |date=20201113064927 }} // meduza.io</ref>.
|}

== Ishlab chiqarish ==
Samolyot parallel ravishda ikkita zavodda: [[Kiyev]] va [[Ulyanovsk]]da qurilishi kerak edi. UAPCda ASTC vakolatxonasi tashkil etildi va V.I.Novikov Bosh dizaynerning vakili etib tayinlandi.
[[File:Ан-124.jpg|thumb|]]

[[1994-yil]]gacha [[Kiev]] aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi 17 ta samolyotni ishlab chiqardi.

[[Ulyanovsk]] aviatsiya-sanoat majmuasida [[1985-yil]]dan [[1995-yil]]gacha 33 ta [[samolyot]] ishlab chiqarilgan.

[[1995-yil]]dan keyin mamlakatdagi ogʻir iqtisodiy vaziyat tufayli An-124 samolyotlarini ishlab chiqarish toʻxtatildi.

Hammasi boʻlib 56 ta samolyot, shu jumladan er usti statik sinovlari uchun bitta prototip qurilgan<ref>{{cite web|url=https://russianplanes.net/planelist/Antonov/An-124|title=Реестр самолётов типа Антонов Ан-124|publisher=russianplanes.net|accessdate=2013-03-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FHCAqm9H?url=https://russianplanes.net/planelist/Antonov/An-124|archivedate=2013-03-21}}</ref>.

== Dizayn ==
{{multiple image
| align    = right
| direction= vertical
| image1   = AN124RampDown.JPG
| width1   = 200
| caption1 = An-124 yuk qabul qilib olish jarayoni
| image2   = Forward ramp.jpg
| width2   = 200
| caption2 = An-124 yuk qabul qilib olish jarayoni
| image3   = Nose gear up.jpg
| width3   = 200
| caption3 = Shassilar ko'rinishi
}}
Antonov An-124 Ruslan – bu katta, strategik havo yuk tashuvchi, toʻrt dvigatelli [[samolyot]]. Tashqi tomondan samolyot Amerikaning [[Lockheed C-5 galaxy]]'ga juda koʻp oʻxshashliklarga ega<ref name="radiobergen">{{cite web |url= http://www.radiobergen.org/russia/antonov.htm |title= Air Force Technology - Air Force Technology - An-124 Condor - Long Range Heavy Transport Aircraft |access-date= 6 February 2015 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20150207032458/http://www.radiobergen.org/russia/antonov.htm |archive-date= 7 February 2015}}</ref>.  An-124 fyuzelyaji biroz qisqaroq, qanotlari kattaroq va oʻtgan avlodlariga nisbatan 17 foizga kattaroq yukni koʻtarishga qodir.

Bitta An-124 standart harbiy konfiguratsiyada 150 tonnagacha yukni ichki qismda tashishga qodir. Shuningdek, qanot markaziy qismi orqasidagi yuqori palubada 88 yoʻlovchini tashishi mumkin. Bu ustki palubaning oldingi qismi parvoz kemasi va ekipaj maydonida joylashgan joy hisoblanadi. Yuqori va pastki qavatlardagi yuk va yoʻlovchi almashinuvi maxsus avtomatik koʻtariluvchi narvonlarda amalga oshiriladi. Asosiy yuk boʻlinmasi cheklangan bosimga ega boʻlib, maksimla bosim 24,6 kPa dan oshib ketmasligi zarur<ref name= "Fricker 58">Fricker 1990, p. 78.</ref>. Havo yuk palubasi kamdan-kam hollarda parashyutchilarni joylashtirish yoki yoʻlovchilarni tashish uchun ishlatilgan. Sabablar tariqasida yuqori bosim va yoʻlovchilar uchun kiyim, kislorod niqoblari uchun ortiqcha xarajat keltirilgan.

An-124 toʻrtta [[Lotarev D-18]] turbofan dvigatellari bilan jihozlangan boʻlib, ularning har biri 238–250 kN gacha kuch ishlab chiqarishga qodir. Kerakli qoʻnish masofasini kamaytirish uchun reversatorlar mavjud. Uchuvchilarning taʼkidlashicha, havo yuk koʻtaruvchisi boshqaruvda nisbatan yengil va uning oʻlchamidagi samolyotni boshqarish oson<ref name= tsb1>{{cite web |url= http://www.tsb.gc.ca/eng/rapports-reports/aviation/2000/a00o0279/a00o0279.asp |title= AVIATION Reports – 2000 – A00O0279 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131017093317/http://www.tsb.gc.ca/eng/rapports-reports/aviation/2000/a00o0279/a00o0279.asp |archive-date= 17 October 2013 |publisher= [[Transportation Safety Board of Canada]] |date = 31 July 2008 |access-date= 24 April 2012 |quote= The AN124 has been described by training personnel and pilots as being very easy to handle for an aircraft of its size. The AN124 tends to be very light on the controls}}</ref>. Bir juft TA18-200-124 yordamchi quvvat bloklari (APU) asosiy qoʻnish moslamalari oldida joylashgan. Ushbu APU’lar tomonidan ishlab chiqarilgan issiqlik va portlash taʼsiri natijasida baʼzi aeroportlar yoʻl qoplamalarini himoya qilishni talab qiladi<ref name= CPHapu>{{cite web |last= Nielsen |first= Erik |title= Copenhagen Airport, Use of auxiliary power unit (APU) |url= http://www.boeing.com/commercial/noise/copenhagen.html#apu |publisher= [[Copenhagen Airport]] / [[Boeing]] |access-date= 22 January 2013 |page= 6.5 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130509130529/http://www.boeing.com/commercial/noise/copenhagen.html |archive-date= 9 May 2013}}</ref>. An-124 ning qoʻnish moslamasi 24 gʻildirak uchun oleo tirgak osma tizimi bilan jihozlangan. Ushbu suspenziya qoʻpol yerlarda qoʻnish imkonini beradigan tarzda sozlangan, bu esa old yuk eshigi orqali oson yuklash va tushirish imkonini beradi<ref name= "radiobergen"/>. Yuklashni osonlashtirish uchun moʻljallangan boshqa funksiyalar, shu jumladan yuk palubasidagi 30 tonnagacha yuk koʻtarishga qodir boʻlgan koʻprikli kran mavjud<ref name= "ruslantech">{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20090511184037/http://www.ruslanint.com/Technical?ID=58 |archive-date=2009-05-11|url= http://www.ruslanint.com/Technical?ID=58 |title= An124-100 technical specification |publisher= Ruslan International |access-date = 24 July 2010}}</ref>.

== Operatsiyalarda qoʻllanishi ==
[[2000-yil]]larda [[Germaniya]] [[NATO]]ning strategik havo yuklari talablari uchun An-124 [[samolyot]]larini ijaraga olish tashabbusi bilan chiqdi. Airbus A400M mavjud boʻlgunga qadar SALIS GmbH kompaniyasidan ikkita samolyot ijaraga olingan<ref name="nato">{{cite news |title= Strategic airlift agreement enters into force |work= NATO Update |date= 23 March 2006 |url= http://www.nato.int/docu/update/2006/03-march/e0323a.htm |access-date= 7 April 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060407102615/http://www.nato.int/docu/update/2006/03-march/e0323a.htm |archive-date= 7 April 2006 |url-status= live}}</ref>. Shartnomaga koʻra Antonov aviakompaniyasining An-124-100 samolyotlari va Volga-Dnepr samolyotlari NATOning SALIS dasturi doirasida 18 davlatning soʻrovlari boʻyicha yuk tashish uchun ishlatilishi zarur edi. Ushbu davlatlar: Belgiya, Vengriya, Gretsiya, Daniya, Kanada, Lyuksemburg, Niderlandiya, Norvegiya, Buyuk Britaniya, Polsha, Portugaliya, Slovakiya, Sloveniya, Finlyandiya, [[Fransiya]], Germaniya, [[Chexiya]] va Shvetsiya edi. Ikkita An-124-100 samolyoti doimiy ravishda Leyptsig/Xalle aeroportida toʻliq stavkada faoliyat olib bordi<ref>{{cite web |url= http://www.nato.int/issues/strategic-lift-air/index.html |title= Strategic Airlift Interim Solution (SALIS) |publisher= [[NATO]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20090509120747/http://www.nato.int/issues/strategic-lift-air/index.html |archive-date=9 May 2009}}</ref>. Samolyot NATO uchun ayniqsa Iroq va Afgʻonistondagi operatsiyalarda juda foydali boʻldi<ref>{{cite web |url= http://www.deagel.com/news/Antonov-An-124-NATO-SALIS-Program-Extended-Through-End-of-2010_n000005519.aspx |title= Antonov An-124 NATO SALIS Program Extended Through End of 2010 |publisher= deagel.com |archive-url= https://web.archive.org/web/20120923040037/http://www.deagel.com/news/Antonov-An-124-NATO-SALIS-Program-Extended-Through-End-of-2010_n000005519.aspx |archive-date= 23 September 2012}}</ref>. 2013-yilga kelib An-124 100 dan ortiq mamlakatdagi 768 ta aeroportga tashrif buyurgan<ref>{{cite web |url= http://www.antonov.com/aircraft/30-years-since-the-an-124-ruslan?lang=en |title= 30 years since the AN-124 Ruslan maiden take-of |publisher= Antonov.com |access-date= 21 June 2013 |url-status= bot: unknown |archive-url= https://timetravel.mementoweb.org/memento/2011/http://www.antonov.com/aircraft/30-years-since-the-an-124-ruslan?lang=en |archive-date= 22 January 2018}}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

== Havolalar ==
* [http://walkarounds.scalemodels.ru/v/walkarounds/avia/after_1950/An-124-100/ Fotoobxod An-124-100 Ruslan RA-82041, #9773054055089 na MAKS-2009] [http://walkarounds.scalemodels.ru/v/walkarounds/avia/after_1950/An-124/ Vtoroy obxod]
* [https://web.archive.org/web/20120808002912/http://www.avia-mir.com/ru/an/index-an-124.php An-124 Ruslan] na sayte AviaMir (foto i video samolyota)
* [https://web.archive.org/web/20120728003524/http://www.antonov.com/aircraft/transport-aircraft/an-124-100-ruslan Informatsiya o An-124 Ruslan] na sayte GP „Antonov“
* [https://web.archive.org/web/20091124103322/http://avia.biz.ua/content/view/128/75/ „Ruslan“] na Aviatsionnom portale „Servis i texnologii“
* [http://scalemodels.ru/modules/photo/viewcat_cid_190.html Fotografii An-124-100 Ruslan] na scalemodels.ru
* [https://lenta.ru/news/2007/08/22/ruslan/ Na MAKSe-2007 podpisano soglashenie o vozobnovlenii seriynogo proizvodstva gruzovix samolyotov An-124 „Ruslan“] // [[Лента. Ру]], avgust 2007
* [https://web.archive.org/web/20120327234633/http://top.rbc.ru/economics/27/03/2012/643557.shtml Podrezannie krilya: kak spasti An-124 „Ruslan“] // [[РБК]], 27 mar 2012
; Video
* [https://video.tochka.net/168639-an-124-100-quotruslanquot/ Videoprezentatsiya An-124-100] na tochka.net
* {{YouTube|ho3WQiMU0vA|«Руслан, который объединил мир»|logo=1}}

[[Turkum:Sovet transport vositalari]]
[[Turkum:Antonov samolyotlari]]