An-Nayriziy
Abu al-Abbos al-Fazl ibn Hotim an-Nayriziy (arabcha: أبو العباس الفضل بن حاتم النيريزي; forscha: ابوالعباس فضل بن حاتم نیریزی; lotincha: Anaritius, Nazirius, tax. 865 – tax. 922) hozirgi Eron hududidagi Fors viloyatida joylashgan Nayrizdan chiqqan, fors matematigi va astronomi edi.
Hayoti
An-Nayriziy haqida juda oz maʼlumot mavjud, biroq uning nisbasi Neyriz shahriga ishora qiladi. U oʻz asarlarida Abbosiy xalifasi al-Mutazidni tilga olgan va shu sababli olimlar an-Nayriziyning shu davrda Bagʻdodda yashab ijod qilganini taxmin qiladilar[1]. An-Nayriziy al-Mutazid uchun atmosfera hodisalari haqida kitob yozgan. U tax. 922-yilda vafot etgan[2].
Matematika
An-Nayriziy Evklidning Negizlar kitobining al-Hajjoj ibn Yusuf ibn Mator tomonidan qilingan arabcha tarjimasiga sharh yozgan. Tarjima ham, sharh ham bizgacha yetib kelgan, shuningdek, XII asrda lotin tiliga Cremonalik Gerard tomonidan qilingan tarjimasi ham mavjud. An-Nayriziy sharhida iskandariyalik Geron va Kilikiyalik Simplicius tomonidan yaratilgan, Negizlarga bagʻishlangan yana ikki sharhdan oʻziga xos parchalarning nusxalari saqlangan[1].
An-Nayriziy umbra (versa)ni, yaʼni tangentga ekvivalent boʻlgan kattalikni, haqiqiy trigonometrik chiziq sifatida qoʻllagan, undan oldin forslik astronom al-Marvaziy ham shunday qilgan edi[2]. U Pifagor teoremasini Pifagor qoplamasidan foydalanib isbotlab bergan[3].
An-Nayriziy parallel chiziqlar bir-biridan teng masofada joylashgan, degan farazga asoslanib, parallel postulatning matematik isbotini bergan. U qiblani son jihatdan belgilashning aniq usuliga doir risola va balandliklar, kengliklar hamda chuqurliklarni oʻlchash uchun moʻljallangan qurilma haqida matn yozgan[1].
Astronomiya
An-Nayriziy sferik usturlob haqida risola yozgan, u shu mavzudagi eng mukammal forscha asar boʻlgan. Asar toʻrt kitobga boʻlingan[4]:
- Usturlob haqidagi tarixiy va tanqidiy kirish;
- Asbobning tavsifi va uni boshqa astronomik asboblar bilan solishtirish;
- Asbobning qoʻllanilishi;
- Asbobning qoʻllanilishi.
Ibn an-Nadim oʻzining al-Fihrist kitobida an-Nayriziyni sakkizta asarini qayd etgan va mashhur astronom sifatida tilga olgan[manba kerak].
An-Nayriziyni eng muhim astronomik asarlari — uning Ptolemeyning Al-Majistiy asariga yozgan sharhi va ikkala ziji yoʻqolgan. U sferik usturlob va astrologik konyunksiyalar haqida ham har ikkisi bizgacha yetib kelgan risolalar yaratgan[1].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Hogendijk 1986, s. 1050.
- ↑ 2,0 2,1 Sarton 1962, ss. 598–.599.
- ↑ Nelsen 2003.
- ↑ Sarton 1962, ss. 598–599.