Anansi sahifasining manbasini koʻrish

{{Infobox deity
| type         = Akan
| name         = Anansi
| deity_of     = [[Hikoya]]lar, [[donolik]], [[bilim]], [[oʻtkir zehn]] va [[hiylakorlik]]
| image        = Anansi-34.png
| alt          = Anansi illyustratsiyasi
| caption      = [[Pamela Colman Smith]] tomonidan chizilgan Anansi illyustratsiyasi, 1899-yil
| other_names  = Ananse, Kwaku Anansi, Anancy, Kompa Nanzi, Ba Anansi
| symbol       = [[Oʻrgimchaklar|Oʻrgimchak]]
| ethnic_group = [[Akanlar|Akan xalqi]], [[Afro-amerikaliklar]], [[Afro-kariblar]]
| artifacts    = Bilim, hikoyalar va donolikning oʻrgimchak [[totem]]i
| abode        = [[Gana]], [[Karib havzasi]]
| consort      = Okonore Yaa
| offspring    = Ntikuma, Tikelenkelen, Nankonhwea, Afudohwedohwe, Anansewa
}}
'''Anansi''' (yoki '''Ananse''') — [[Akan dini]] va [[folklor|folklorida]] hikoyalar, [[donolik]], bilim, oʻtkir zehn, shoʻxlik va [[hiylakorlik]] bilan bogʻliq boʻlgan qahramon<ref>{{Cite web |last=Adeyemi |first=Kofi |date=2025-04-15 |title=Kwaku Anansi and the Pot of Wisdom – A Tale of Trickery, Wisdom, and Humility |url=https://www.culturesofwestafrica.com/kwaku-anansi-pot-wisdom/ |access-date=2025-08-26 |website=Cultures of West Africa |language=en-US}}</ref>. Soʻzma-soʻz tarjima qilinganda „oʻrgimchak“ maʼnosini anglatadi. Anansi oʻzi mansub boʻlgan madaniyatni aks ettiruvchi personajdir. [[Akanlar|Akan xalqi]] hozirgi [[Gana]] hududining janubiy qismida yashovchi, ijtimoiy tartibga tayanadigan xalq boʻlib, bu ularning folklorida ham oʻz aksini topgan. Koʻp jihatdan Anansi ziddiyatli personaj boʻlib, uning xatti-harakatlari ijtimoiy tartibga qarshi chiqadi, ammo isyonkorlik va shubhani eʼtiqodga singdirish orqali uning folklorik mavjudligi ushbu tartibni yanada mustahkamlaydi<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |title=Spider popular in Caribbean folklore takes center stage |url=https://www.sun-sentinel.com/news/fl-xpm-2012-06-08-fl-west-african-spider-20120608-story.html |access-date=2022-11-14 |website=Sun Sentinel|date=8 June 2012 }}</ref>.

[[Hiylagar]] (trikster) rolida u [[Gʻarbiy Afrika mifologiyasi|Gʻarbiy Afrika]], [[Afro-amerikaliklar|afro-amerikalik]] va Karib havzasi folklorining eng muhim qahramonlaridan biri hisoblanadi. Oʻrgimchak haqidagi ushbu rivoyatlar Amerika qitʼasiga [[Atlantika qul savdosi]] orqali yoyilgan<ref name=":0" />. Anansi oʻzining ayyorligi, ijodkorligi va oʻtkir zakovati orqali oʻzidan ancha kuchliroq boʻlgan raqiblarini mot qilish qobiliyati bilan mashhur<ref name=":1">{{Cite journal|last=Eriksen|first=Thomas Hylland|date=December 2013|title=The Anansi position |journal=Anthropology Today|volume=29|issue=6|pages=14–17|doi=10.1111/1467-8322.12072|issn=0268-540X}} ([http://www.therai.org.uk/at/debate Respond to this article at] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814104724/https://www.therai.org.uk/at/debate |date=14 August 2017 }})</ref>. Garchi hiylagar personaj boʻlsa-da, u hikoyalarda koʻpincha markaziy oʻrinni egallaydi hamda ham [[protagonist]], ham [[antagonist]] sifatida namoyon boʻladi.

== Kelib chiqishi ==
Oʻrgimchak haqidagi ertaklar [[Gʻarbiy Afrika]] boʻylab keng tarqalgan boʻlsa-da<ref name=":0">Lee, F H. ''Folk Tales of All Nations''. New York: Tudor publ. Co, 1930. Print, p. 15</ref>, Ganadagi Anansi hikoyalari ushbu turkumning asosi hisoblanadi, chunki uning ismi [[Akan tili|akan tilidagi]] „oʻrgimchak“ soʻzidan olingan<ref name=":2">{{cite book | last = Haase | first = Donald | title = The Greenwood Encyclopedia of Folktales and Fairy Tales | publisher = Greenwood Publishing Group | pages = 31 | year = 2008 | isbn = 978-0-313-33441-2 | url = https://archive.org/details/unset0000unse_w7y9/page/31 }}</ref>. Keyinchalik bu hikoyalar [[Vest-Indiya]], [[Surinam]], [[Syerra-Leone]] (bu yerga [[Yamayka marunlari]] tomonidan olib kirilgan) va [[Niderlandiya Antil orollari]] (jumladan, [[Kyurasao]], [[Aruba]] va [[Bonayre]]) hududlariga yoyildi.

Anansi turli xil nomlar bilan tasvirlanadi: „Ananse“, „Kwaku Anansi“, „Anancy“ va uning Yangi Dunyodagi versiyalari — „Ba Anansi“<ref name="Herskovits 1934">{{cite book|last1=Herskovits|first1=Melville J|author-link=Melville J. Herskovits|last2=Herskovits|first2=Frances|title=Rebel Destiny Among the Bush Negroes of Dutch Guiana|url=https://archive.org/details/rebeldestinyamon00hers|location=New York, London|publisher=Whittlesey House, McGraw-Hill Book Company|year=1934}}</ref>{{rp|102–123}}, „Kompa Nanzi“, „Nancy“, „Aunt Nancy“ va „Sis' Nancy“. Hikoyalarda har doim erkak sifatida tasvirlansa-da, baʼzi nomlari ayol ismlarini eslatadi<ref>{{cite book |last=Courlander |first=Harold|author-link=Harold Courlander|date=1996 |title=A Treasury of African Folklore |url=https://archive.org/details/treasuryofafrica0000cour/page/136 |location=New York |publisher=Marlowe & Company |page=[https://archive.org/details/treasuryofafrica0000cour/page/136 136] |isbn=1-56924-816-8 }}</ref>.

U koʻpincha [[antropomorfizm|antropomorfik]] oʻrgimchak (inson yuzli) yoki sakkiz oyoqli inson qiyofasida gavdalanadi. Hikoyalarda uning oilasi ham tilga olinadi: rafiqasi Okonore Yaa (ayrim hududlarda Aso yoki Shi Maria); toʻngʻich oʻgʻli Ntikuma, katta boshli oʻgʻli Tikelenkelen, oriq oyoqli Nankonhwea va qorni katta Afudohwedohwe<ref>{{cite web |title=Ananse – Ghana's Amazing Spider-Man |url=https://yen.com.gh/34207-feature-ananse-ghanas-amazing-spider-man.html#34207 |website=Yen Ghana|date=13 January 2016 }}</ref>. Shuningdek, [[Efua Sutherland]] asarlarida uning goʻzal qizi Anansewa ham uchraydi<ref>{{cite book |last1=Sutherland |first1=Efua |title=The Marriage of Anansewa; Edufa: Two Plays |date=1990 |publisher=Longman Publishing}}</ref>.

== Ijtimoiy ahamiyati ==

=== Ogʻzaki anʼanalar ===
Anansi hikoyalari mutlaqo [[ogʻzaki anʼana]]ning bir qismi boʻlgan va uning oʻzi nutq mahorati hamda donolik timsoli sifatida koʻrilgan. „Oʻrgimchakning donoligi butun dunyo donoligidan koʻra buyukroqdir“ degan naql mavjud<ref>{{Cite book |last1=Barker |first1=William Henry |url=https://archive.org/details/westafricanfolkt00barkrich/page/24/mode/2up |title=West African folk-tales |last2=Sinclair |first2=Cecilia |date=1917 |publisher=London, G. G. Harrap & company |others=University of California Libraries}}</ref>. [[Ashantilar|Ashanti]] ogʻzaki madaniyatida bu hikoyalar shunchalik muhim oʻrin tutganki, barcha turdagi masallar „anansesem“ (oʻrgimchak hikoyalari) deb atala boshlangan. Bu borada [[Robert Sutherland Rattray]] va [[Peggy Appiah]] kabi olimlar koʻplab tadqiqotlar olib borishgan.

=== Qarshilik ramzi ===
Anansi koʻpincha qullarning [[qarshilik koʻrsatish]] va omon qolish ramzi sifatida ulugʻlangan. Buning sababi, Anansi oʻzining ayyorligi yordamida oʻzidan ancha kuchliroq boʻlgan zolimlarni magʻlub eta olgan. Bu xatti-harakatlar modeli [[plantatsiya]] tizimi sharoitida afrikalik qullar uchun oʻziga xos omon qolish strategiyasi boʻlib xizmat qilgan. Tarixchi [[Lawrence W. Levine]] oʻzining „Black Culture and Consciousness“ asarida taʼkidlashicha, asirlikdagi afrikaliklar bu hikoyalar orqali oʻzlarining oʻtmishi bilan aloqani saqlab qolishgan va oʻzliklarini asrab qolishgan.

== Ommabop Anansi hikoyalari ==
Adabiyotda Anansi bilan bogʻliq juda koʻp hikoyalar toʻplangan boʻlib<ref>{{cite book | last = Courlander | first = Harold | author-link = Harold Courlander | title = The Hat-Shaking Dance and Other Tales from the Gold Coast | url = https://archive.org/details/hatshakingdancea00cour | url-access = registration | publisher = Harcourt | year = 1957 | isbn = 978-0-15-233615-8}}</ref>, ulardan biri Anansi qanday qilib dunyodagi barcha hikoyalarning egasiga aylangani haqidadir<ref name = "Yankah 1983">{{Cite book | last = Yankah | first = Kwesi | author-link = Kwesi Yankah | title = The Akan Trickster Cycle: Myth or Folktale? | publisher = University of the West Indies|location=Trinidad | year = 1983 | url = https://scholarworks.iu.edu/dspace/bitstream/2022/125/1/Akan_Yankah.pdf | access-date =17 March 2019| archive-url= https://web.archive.org/web/20081210072211/https://scholarworks.iu.edu/dspace/bitstream/2022/125/1/Akan_Yankah.pdf| archive-date= 10 December 2008 | url-status= live}}</ref>. [[Gail E. Haley]] tomonidan yozilgan va [[Caldecott medali]]ga loyiq koʻrilgan „A Story a Story“ asari ushbu anʼanani bolalar adabiyotida davom ettirgan<ref>{{cite book | last = Haley | first = Gail E. | title = A Story a Story | publisher = Topeka Bindery | year = 1999 | isbn = 0-88103-606-4 }}</ref>.

== Anansi festivali ==
Anansi festivali [[Karib havzasi]]dan kelib chiqqan bolalarni oʻz ajdodlari anʼanalari, qoʻshiqlari va raqslari bilan bogʻlash maqsadida tashkil etilgan. Birinchi festival 2007-yil 30-iyunda [[Florida]] shtatining Pembroke Pines shahrida boʻlib oʻtgan<ref>{{Cite web |title=The Anancy Festival |url=https://www.anancyfestival.com/ |access-date=2022-11-14 |language=en-US}}</ref>. Hozirda ushbu festivallar [[Neyrobi]] (Keniya) va [[Akkra]] (Gana) kabi shaharlarda ham oʻtkaziladi.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

[[Turkum:Akan mifologiyasi]]
[[Turkum:Afrika xudolari]]
[[Turkum:Afrika folklori]]
[[Turkum:Mifologik oʻrgimchaklar]]
[[Turkum:Hiylagar xudolar]]