Apennin yarim oroli sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|300px]]

'''Apennin yarim oroli''' — [[Janub|Janubiy]] [[Yevropa]]dagi [[yarim orol]]. Maydoni 149 ming km², eni 130 — 300&nbsp;km, uz. 1100&nbsp;km. Apennin yarim orolining janubida [[Kalabriya]] va Salentina, sharqida Gargano yarim orol bor. Apennin yarim orolio. Yevropaga [[Apennin togʻlari]] va Lombardiya pasttekisligi orqali tutashgan. [[Sitsiliya (orol)|Sitsiliya]] oroldan tor [[Messina boʻgʻozi|Messina boʻgozi]] bilan ajralgan Apennin yarim orolini gʻarbda [[Tirren dengizi|Tirren]], sharqda [[Adriatika dengizi|Adriatika]], janubida [[Ioni dengizi|Ioniya dengizlari]] oʻrab turadi. Sharqiy sohillari shimolida botqoq va lagunalar kup, janubiy baland hamda togʻli, gʻarbiy sohillari esa oʻydim-chuqur, tik va koʻp joylarda jarlikdan iborat. Apennin yarim orolio.ni boshdan-oyoq Apennin togʻlari egallagan. Tirren dengizi sohili yaqinida vulkan ([[Vezuviy]], Flegrey va boshqalar) koʻp. [[Sohil]] kambar pasttekisliklardan iborat. Apennin yarim oroli. [[Yevropa]]ning subtropik mintaqasiga kiradi. Iqlimi iliq, yozi uzoq, issiq va quruq; Oʻrta dengiz buyiga xos doim yashil oʻsimliklar oʻsadi. Tekislik va togʻ oldi qismlarini madaniy landshaft tashkil etadi. Apennin yarim orolida [[Italiya]] (hududini 73 qismi), [[Vatikan]], [[San-Marino]] davlatlari joy-lashgan.

== Geografiyasi ==
Apenin oʻlkasi [[Oʻrta dengiz]] Yevropasining
markaziy qismida joylashgan boʻlib, dengiz ichki qismiga ancha kirib
borgan. Uning hududi Apenin yarim oroli, Sitsiliya, [[Sardiniya]] va [[Korsika]]
orollari hamda Tirren dengizidagi mayda orollardan tashkil topgan.
Apenin yarim oroli shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa tomon 1100 km
masofaga choʻzilgan. Kengligi 300 km dan janubda 130 km gacha
qisqaradi, maydoni 149000 km2
. Uning janubida Klabriya va Salentina,
sharqida [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE Gargano] yarim orollari bor. Yevropaning asosiy qismi bilan Alp
togʻlari va Padana pastekisligi orqali tutashgan. Yarim orolni gʻarbda
Tirren, sharqda Adriatika, janubda Ioniya dengizlari oʻrab turadi. Yarim
orolning qirgʻoqlari kam parchalangan. Sharqiy qirgʻoqlarining shimoliy
qismida lagunalar va botqoqliklar koʻp, janubiy qismi baland va togʻli.
Gʻarbiy qirgʻoqlari nisbatan kuchliroq parchalangan, tik, koʻp joylarda
jarliklardan iborat boʻlib tekis qirgʻoqlar bilan almashinib turadi.
Apenin yarim orolining deyarli hamma qismini kuchli parchalangan
oʻrtacha balandlikdagi Apenin togʻlari egallagan va shimolda Genuya
qoʻltigʻi sohillari va Padana pastekisligidan boshlanib, janubda Messina
boʻgʻizigacha davom etadi. Faqat sohil boʻylab kambar pastekisliklar
joylashgan. Apenin togʻlarining orografik tuzilishi va relef shakllari xilma-xil. Uning asosiy qismi [[alp burmalanishi]] natijasida vujudga kelgan.
Kaledon va gertsin burmalanishlari Kolabriya Apeninida, Korsika,
Sardiniya va Sisiliyaning shimolida yuz bergan. Shuning uchun paleozoy
va alp strukturalarining litologik tarkibi bir-biridan farq qiladi. Paleozoy
strukturalari asosan kristall va metamorfik jinslardan, alp strukturalari
mezozoy va kaynozoyning ohaktoshlari, mergellari, qumtoshlari, gilli
slaneslari va flishlardan tuzilgan. Binobarin, Apenin togʻlari relef
shakllariga, tektonikasiga va litologik tarkibiga koʻra uch qismga -
Shimoliy, Markaziy va Janubiy Apeninlarga boʻlinadi.
Shimoliy Apenin Liguriya, Toskaniya va Apuan Apeninlarini oʻz
ichiga olib, janubda Arno daryosining yuqori oqimigacha davom etadi. Bu
togʻlar asosan paleogenning gil yotqiziqlaridan va qisman [[qumtosh]] hamda
konglomeratlardan tuzilgan. Togʻlar boʻylama va koʻndalang daryo
vodiylari bilan kuchli kesilgan, tik yonbagʻirli koʻpchilik choʻqqilari 1500-
2000 m dan oshmaydi. Eng baland nuqtasi Chimona togʻida 2163 m ga
teng. Togʻ yonbagʻirlarida jarlar, surilmalar keng tarqalgan. Apuan togʻlari
yirik oq marmar konlari bilan mashhur. Togʻlar orasida tektonik harakatlar
natijasida chuqur botiqlar hosil boʻlgan. Shimoliy [[Italiya]]ning koʻplab aholi
punktlari ana shu botiqlarda joylashgan.
Markaziy Apenin Arno va Kalore daryolari oraligʻida joylashgan
Umbriya-Marke Apenini, Abrutstso Apenini va Sobin Apeninidan tashkil
topgan va ular Apenin togʻlarining eng baland va kengaygan qismi
hisoblanadi. Bu tizmalar asosan mezozoyning ohaktoshlaridan tuzilgan
boʻlib, ular qat-qat burmalangan, tektonika taʼsirida kuchli parchalanib bir
necha massivlarga boʻlinib ketgan. Massivlar bir-biridan tektonik botiqlar
va tektonik vodiylar bilan ajralgan. Ularning yonbagʻirlari koʻpchilik
joylarda jarliklar hosil qilgan, tik va yalongʻoch. Baland choʻqqilarda
muzlik relef shakllari ham uchraydi. Markaziy Apeninning eng baland
nuqtasi Gran-Sasso-d Italiya massividagi Korno togʻi dengiz sathidan 2914
m koʻtarilgan. Oʻrmonlarniig koʻplab kesilib ketishi karst jarayonini
faollashtirgan, shuning uchun karst relef shakllari va karst tipidagi koʻllar
yaxshi rivojlangan.
Janubiy Apenin Neapol yaqinidagi Kalore vodiysidan boshlanib
[[Kalabriya]] Apeninigacha davom etadi. Bu togʻlar boʻylama choʻzilgan
ikkita polosadan-gʻarbi Neapol Apenindan va sharqi Lukan Apeninidan
iborat. Neapol Apenini Markaziy Apeninga oʻxshash mezozoy
ohaktoshlaridan tarkib topgan, maksimal balandligi 2000 m dan oshadi.
Lukan togʻlarining tuzilishida paleogenning slaneslari, gillari va
qumtoshlari ishtirok etadi. Uning eng baland nuqtasi Serra-Dolchedorme
(2271m) choʻqqisidir. Janubiy Apeninning shimoli-gʻarbiy qismida
Neapol vulkanik hududi vujudga kelgan. Unda maksimal balandlik 1281 m
boʻlgan harakatdagi Vezuviy vulkani joylashgan. Vezuviyning miloddan
oldingi dahshatli otilishlari natijasida uning etaklarida bunyod etilgan
Pompeya, Gerkoʻlanim va Stabiya shaharlari butunlay vayron boʻlib,
lavalar tagida qolib ketgan. Janubiy Apeninning sharqiy qismida Gargano yarim orolidan Salentina yarim orolitacha choʻzilib yotgan va
ohaktoshlardan tuzilgan Gargano (1056 m), Le-Murdje (686 m) va
[[Apuliya]] platolari joylashgan.
Apenin togʻ tizmalari, jumladan Janubiy Apenin burmali togʻlari Krati
daryo vodiysigacha choʻzilgan. Undan janubda Apenin togʻlarining
orografik jihatdan janubiy davomi boʻlgan qadimiy [[granit]], [[gneys]] va
kristall slaneslardan tarkib topgan Kalabriya Apenini joylashgan.
Kalabriya tipik burmali-palaxsali togʻlardan iborat boʻlib, oʻrtacha
balandlikdagi yassi togʻliklar va togʻoraligʻi botiqlari ham uchraydi. Uning
balandligi 2000 m ga yetmaydi. Sisiliya orolidagi Nebrodi va Le-Madonne
togʻlari Apeninning janubiy tektonik davomi hisoblanadi. Orolning sharqiy
qismida harakatchan Etna vulkani dengiz sathidan 3340 m baland. Bu
butun Apenin landshaft oʻlkasining ham eng baland nuqtasidir. Sisiliyadan
shimol tomonda vulkanik Lipar orollar guruhi joylashgan. Tirren
sohilidagi rudali togʻlardan temir rudasi qazib olinadi. Korraradan qazib
olinadigan oq marmar dunyoga mashhur. Kalabriyaning kristall jinslari
qurilish va pardozlash materiallari sifatida ishlatiladi. Markaziy Apenindan
qoʻngʻir koʻmir va lignit, Abrutstso togʻlaridan boksit va bitumli slanes
qazib olinadi. Sitsiliyada neft va oltingugurt konlari bor.
Apenin yarim oroli uchun subtropik mintaqaning oʻrta dengiz iqlim
tipi xarakterli. Bu tipdagi iqlim ayniqsa dengiz sohillarida hukmronlik
qiladi. Togʻ tizmalarida balandlik iqlim mintaqalari shakllangan. Iqlim
sharoiti ikki yoʻnalishda shimoldan janubga va gʻarbdan sharqqa tomon
muayyan ravishda oʻzgarib boradi. Gʻarbda iqlim sharqqa nisbatan iliqroq
va namroq. Iqlimning oʻzgarishida, ayniqsa atmosfera yogʻinlarining
taqsimlanishida orografik tuzilish katta rol oʻynaydi.
Apeninning Liguriya sohillarida qish iliq va yoz issiq, yanvarning
oʻrtacha harorati +8°S, iyulniki +24°S ga teng. Yillik yogʻin miqdori
3000-3400 mm gacha boradi, sovuq va qorli kunlar deyarli boʻlmaydi. Bu
tor polosa Italiya Riverasi deb yuritiladi. Undan janubda Florentsiya va
Rim kengliklari oraligʻida joylashgan hududda iqlim Riveraga qaraganda
unchalik yumshoq emas. Yanvarning oʻrtacha harorati +5°,+6°S, iyulniki
+24°,+25°S. Yillik yogʻin miqdori gʻarbda 1000 mm dan oshsa, sharqda
500 mm ga ham yetmaydi. Eng issiq joy yarim orolning janubiy qismi va
Sisiliya orolidir. Iyulning oʻrtacha harorati +28°S, yanvarniki +10°,+12°S
ni va yillik yogʻin miqdori 600 mm ni tashkil etadi. Eng kam yogʻin Adriatika dengizi sohillarida, ayniqsa Salentina yarim orolida kuzatiladi.
Yogʻin miqdori 400-500 mm dan oshmaydi. Togʻlarda 700-800 m
balandlikda eng issiq oyning oʻrtacha harorati +20°S atrofida. Yanvarning
0°S li izotermasi shimolda 500 m va janubda 1000 m balandlikdan oʻtadi.
Etna choʻqqisida qor 8-9 oygacha saqlanadi.
Apenin yarim oroli daryolari qisqa, kam suvli, aksariyatining suvi yoz
oylarida juda kamayib qoladi. Ularning suv rejimi bir xil emas. Shimoldagi
daryolar bahor va kuzda, janubdagi daryolar qishda yomgʻir suvlaridan
toʻyinib toʻlib oqadi. Daryolari Oʻrta dengiz havzasidagi Liguriya, Tirren,
Ioniya va Adriatika dengizlariga quyiladi. Eng katta daryosi Tibr Markaziy
Apenin togʻlaridan boshlanib, Tirren dengiziga quyiladi. Uzunligi 405 km,
havzasining maydoni 17170 km2
. Kemalar daryolarning quyilish joyidan
Rimgacha qatnaydi. Qolgan daryolari — Arno, Ombrane, Gorilyano,
Kalore, Ofanta, Krata va boshqalar Tibrga nisbatan ancha kichik.
Apeninda uncha katta boʻlmagan koʻllar ham bor. Bular Trazimen,
Bolsena, Brachchano, Lezima va Varano kabi karst koʻllaridir.
Apenin yarim orolining nam iqlimli shimoliy hududlari uchun oʻrmon
qoʻngʻir tuproqlari xarakterli. Kserofit oʻrmonlarda va butazorlarda jigar
rang tuproqlar keng tarqalgan. Ayniqsa qoʻngʻir va jigar rang
tuproqlarning karbonatli turlari katta maydonni egallagan. Neapol vulkanik
hududidagi vulkanik jinslarda serhosil tuproqlar shakllangan. Terassalarda
qizil tuproqlar hosil boʻlgan. Apenin landshaft oʻlkasining florasi Oʻrta
dengiz Yevropasining boshqa oʻlkalari florasidan shu bilan farq qiladiki,
uning tarkibida Markaziy Yevropa, Osiyo va Afrikaga xos oʻsimlik turlari
kam uchraydi. Apenin oʻrmonlari uzoq oʻtmishdan boshlab kishilar
tomonidan ayovsiz kesish jarayonini boshdan kechirib kelgan. Ayniqsa
dengiz sohillaridagi va Markaziy Apenindagi oʻrmonlar butunlay yoʻq
qilib yuborilgan, hozirgi paytda yarim orolning oʻrmonlar bilan band
boʻlgan maydoni atigi 20% ni tashkil etadi. Oʻrmon massivlari Apeninning
shimoliy qismida va janubda Kalabriya yarim orolida yaxshi saqlangan.
Shimolning flora tarkibida bargini toʻkadigan daraxtlar va butalar yetakchi
rol oʻynaydi. Doimiy yashil oʻrmonlar va makvislar gʻarbda Livorno
hududidan boshlab, sharqda Ankonadan janubda paydo boʻla boshlaydi.
Butazorlar ikkilamchi oʻsimliklar boʻlib, ular kesib yuborilgan oʻrmonlar
oʻrnida vujudga kelgan. Daryo vodiylari boʻylab sambitgullar (tolgullar)
keng tarqalgan. Kuchli botqoqlangan qumoq qirgʻoqlarda, Toskaniya va
Rim Maremmasida Italiya qaragʻayi ekilgan. Madaniy oʻsimliklar ichida
zaytun daraxtlari, don ekinlari, tokzorlar koʻpchilikni tashkil etadi. Rimdan
janubda sitrus oʻsimliklari — apelsin, mandarin va limon plantasiyalari
boshlanadi. Ayniqsa, Kalabriya yarim oroli va Sitsiliya oʻzining apelsin va
mahalliy limon plantasiyalari bilan mashhur. Italiya Riverasi manzarali
oʻsimliklarga boy. Sohil boʻylab palmalar hiyoboni choʻzilgan. Katta
maydonlarda apelsinzorlar, zaytunzorlar, anjirzorlar, tokzorlar barpo
etilgan.
Apenin meredian boʻylab uzoq masofaga choʻzilganligi munosabati
bilan togʻlardagi mintaqalarning balandlik chegaralari shimol va janubda
har-xil. Doimiy yashil oʻrmonli va butazorli quyi mintaqaning yuqori
chegarasi shimolda 300-500 m va janubda 700-800 m dan oʻtadi. Bu
mintaqadan yuqorida shimolda 800-1000 m va janubda 1000-1500 m
balandlikkacha kashtan, eman, grab, joʻka, buklardan tashkil topgan keng
bargli oʻrmonlar mintaqasi joylashgan. Oʻrmonlarning quyi yarusida
doimiy yashil flora vakillari uchraydi. Undan yuqorida shimolda 1300-
1400 m gacha va janubda 1800-2000 m gacha boʻlgan balandliklarda igna
bargli, buk va eman aralash oʻrmonlar mintaqasi joylashgan. Apenin
togʻlari uncha baland boʻlmaganligi sababli subalp va alp oʻtloqzorlari
juda kam uchraydi. Ular faqat eng baland choʻqqilardagina bor. Etna
vulkani yonbagʻirlari uchun relikt oʻsimliklar xarakterli. Bu yerda muzlik
davridan saqlanib qolgan relikt qaragʻay oʻsadi.

== Havolalar ==
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Sitsiliya_(orol)
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Yevropa
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Apennin_tog%CA%BBlari
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Messina_bo%CA%BBg%CA%BBozi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Tirren_dengizi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Adriatika_dengizi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Ioni_dengizi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Vezuviy
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Italiya
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Vatikan
* https://uz.wikipedia.org/wiki/San-Marino
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Korsika
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE .

== Manbalar ==
{{manbalar}}
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* T. V. Vlasova. Materiklar tabiiy geografiyasi (okeanlar tutash qismlari bilan birga)- Oʻqituvchi. T., 1981[1]
* X.Vaxobov, A. A. Abdulqosimov, N. R. Alimkulov MATERIKLAR VA OKEANLAR TABIIY GEOGRAFIYASI -Toshkent ,2021[2]
{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->
[[Turkum:Yarim orollar]]
[[Turkum:Yevropa]]
[[Turkum:Italiya geografiyasi]]
[[Turkum:Orollar boʻyicha geografiya]]