Аппендицит — аппендикс, яъни кўричак чувалчангсимон ўсимтасининг носпецифик яллиғланиш касаллиги[3]. Касаллик белгилари одатда қориннинг пастки ўнг томонида оғриқ, кўнгил айниши, қусиш, оғиз қуриши ва иштаҳанинг пасайиши кўринишида намоён бўлади. Бироқ, тахминан 40 % ҳолатларда бундай типик белгилар пайдо бўлмаслиги ҳам мумкин. Апендикс ёрилиши оғир асоратлар: қорин парда ички қаватининг кенг, тарқалган, оғриқли яллиғланиши ва сепсисга олиб келиши мумкин[11].

Аппендицит
Синонимлари Эпитифлит[1].Эпитифлит[2]
Белгилари Қориннинг ўнг пастки қисмидаги оғриқ, кўнгил айниши, қусиш ва иштаҳанинг пасайиши
Мутахассислик Умумий жарроҳлик
Аломатлар Қоринда оғриқ, кўнгил айниши, қусиш, иштаҳанинг пасайиши[3].
Ташхис усуллари Симптомларга асосланиб, қон, сийдик таҳлили ва қўшимча инструментал текширувлар[4][5].
Дифференсиал ташхис Холецистит, панкреатит, гастроэнтерит, буйрак санчиг`и, ошқозон ярасининг тешилиши[6].
Даволаш

Аппендектомия (аппендиксни жарроҳлик йўли билан олиб ташлаш)

Истисно: Инфилтратив Аппендицитда консерватив даво қилинади[7][8].
Учраш тезлиги 11.6 миллион (2015)[9]

Аппендицит аппендикс ички бўшлиғининг тиқилиб қолиши натижасида юзага келади[12][7]. Вирусли инфексия, паразитлар, ўт тошлари ва ўсмалар туфайли ёки яллиғланган лимфоид тўқималар туфайли келиб чиқиши мумкин[13]. Ушбу тиқилиб қолиш аппендиксдаги босимнинг ошишига, тўқималарида қон оқимининг пасайишига ва яллиғланишни келтириб чиқарадиган аппендикс ичидаги бактерияларнинг кўпайишига олиб келади[7][14]. Агар бу жараён даволанмаса, аппендикс ёрилиб, қорин бўшлиғига бактериялар чиқиб кетиши мумкин ва бу жараён асоратларнинг кучайишига олиб келади[15][16].

Аппендицит ташхиси асосан беморлардаги клиник белгиларга қараб қўйилади[17]. Бундан ташқари, беморларни актив кузатиш, обектив, лаборатория ва инструментал текширувларни ўтказиш ҳам яхши самара беради[4]. Инструментал текширувлардан аппендицит касаллигида кенг қўлланадиганлари ултратовуш ва компютер томографиясидир (КТ)[4]. Ўткир аппендицитни аниқлашда компютер томографияси ултратовушга қараганда аниқроқ эканлиги исботланган[18]. Лекин, болалар ва ҳомиладор аёлларда кўпроқ ултратовуш текшируви қўлланади. Чунки компютер томографиясининг радиация нурлари она ва бола организмига салбий таъсир ўтказиши мумкин[4].

Ўткир аппендицит учун стандарт даволаш усули яллиғланган аппендиксни жарроҳлик йўли билан олиб ташлашдир[7][19]. Бу операция қорин бўшлиғида очиқ кесма (лапаротомия) орқали ёки лапароскопия ёрдамида бир нечта кичикроқ кесмалар орқали амалга оширилиши мумкин. Антибиотиклар перфорацияга учрамаган аппендицитнинг айрим ҳолатларида самарали бўлиши мумкин[20][21]. 2015-йилда 11,6 миллионга яқин аппендицит ҳолати қайд этилиб, бу касалликдан 50, 100 га яқин бемор ўлган[9][10]. Америка Қўшма Штатларида ҳар йили аппендицит билан оғриган 300 000 дан ортиқ беморда аппендектомия амалиёти бажарилади[22].

Аппендицит касаллиги нафақат одамларда, балки аппендикс ўсимтаси мавжуд бўлган ҳайвонларда ҳам учраши мумкин. Аппендикс ўсимтаси бор ҳайвонларга қуёнлар, гвинея чўчқаси, маймунлар ва отлар мисол бўла олади. Лекин отларнинг аппендикс ўсимтаси жуда катта бўлиб, кўр ичак билан орасидаги чегара яхши ифодаланмаган бўлади. Бундан ташқари отларнинг ичакларида яллиғланиш жараёнлари бошланса аппендикс билан бирга кўр ичак ҳам яллиғланади. Шу сабабли ветеринария соҳасида отларга аппендицит ташхиси қўлланилмайди. Умуман олганда ҳайвонларда аппендицит касаллиги мавжуд бўлган тақдирда ҳам, бундай ташхис қўйиш жуда қийин[23].

Этиологияси

Овқат ҳазм қилиш тизимида аппендикснинг жойлашиши
3D still showing appendicitis.
Аппендикснинг 3Д модели.

Ўткир аппендицит аппендикснинг бирламчи обструксияси (тўсилиши) натижасида келиб чиқади[24][25]. Ушбу тўсиқ пайдо бўлгач, аппендикс шиллиқ билан тўлиб, катталашади. Шиллиқ ишлаб чиқарилишининг давом этиши аппендикс деворлари ичидаги босимнинг янада ошишига олиб келади. Босимнинг кўтарилиши тромбоз ва майда томирларнинг тиқилиб қолишига, лимфа оқимининг бузилишларига сабаб бўлади. Бу даражага етиб келганда аппендикснинг ўз-ўзидан тикланиши камдан-кам ҳолларда содир бўлади. Аппендикс қон томирларининг тиқилиб қолиши натижасида аввал ишемия, кейин эса некротик жараён юзага келади. Бактериялар некрозга учраган аппендикс деворларидан чиқа бошлагач, атрофидаги тўқималар ҳам йиринглай бошлайди. Натижада сепсис, перитонит ва камдан-кам ҳолларда аппендикснинг ёрилиши юзага келади. Ушбу жараёнлар ривожланган сари аста-секин қориндаги оғриқ ва бошқа белгилари пайдо бўла бошлайди[26].

Қўзғатувчи омилларга безоарлар, ёт жисмлар, травма, ичак қуртлари[27], лимфаденит ва кўпинча аппендиколитлар ёки фекалиткар деб аталадиган калсификацияланган нажас тошлари киради[28][29]. Қўзғатувчи омиллардан фекалитлар кўпроқ диққатни тортади, чунки ривожланган мамлакатларда аппендицитга чалинган беморларни текшириб кўрилганда кўпчилигида ушбу элементлар топилган[30].

Нажас тошларининг пайдо бўлиши йўғон ичакнинг ўнг қисмида резервуари борлиги ва нажас ўтиб кетиш вақтининг чўзилиши билан бўглиқ деб ҳисобланган. Бироқ, кейинги тадқиқотларда бу ўз исботини топмади[31]. Дивертикуляр касалликлар ва аденоматоз полиплар тарихан номаълум бўлган ва турли Африка қабилаларида аппендицит кам учрайдиган ёки умуман бўлмаган ҳолатларида йўғон ичак саратони ҳам жуда кам учраган. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, аппендицит ва бошқа юқорида айтиб ўтилган йўғон ичак касалликларининг кўпайишида таркибида клечаткаси кам бўлган таомларни мунтазам истемол қилиш муҳим рол ўйнайди[32][33].

Эпидемиологияси

2004-йилда 100 000 аҳолига нисбатан аппендицит касаллиги туфайли ногирон бўлиб қолган аҳоли сони[34]
  маълумотлар йўқ
  2.5 дан кам
  2.5–5
  5–7.5
  7.5–10
  10–12.5
  12.5–15
  15–17.5
  17.5–20
  20-22.5
  22.5–25
  25–27.5
  27.5 дан ко`п

Аппендицит кўпинча 5 ёшдан 40 ёшгача бўлган одамларда учрайди[35]. 2013-йилда бу касаллик бутун дунё бўйлаб 72 000 кишининг ўлимига сабаб бўлган. Бу кўрсаткич 1990-йилда 88 000 тани ташкил этар эди[36].

Клиник манзараси

МcБурней нуқтасининг жойлашуви (1), киндикдан (2) ўнг ёнбош суяги олдинги юқориги ўсимтасигача бўлган масофанинг учдан икки қисмида жойлашган(3)[37][38]

Ўткир аппендицит қориндаги оғриқ, кўнгил айниши, қусиш ва иситма каби клиник белгилар билан бошланади. Кўричак ўсимтасининг шишиши ва яллиғланиши ўша жойдаги қорин пардани ҳам таъсирлантира бошлайди[39]. Кўричак типик жойлашган бўлса, бу ҳолатда оғриқ қориннинг ўнг пастки соҳасида сезилади. Оғриқнинг бу классик жойлашуви уч ёшгача бўлган болаларда аниқланмаслиги мумкин.

Аппендицитда оғриқ киндик атрофида кучсиз бошланади ва бир неча соатдан кейин одатда қориннинг ўнг пастки қисмига ўтади (Кочер симптоми). Бу ҳолатда қорин девори юмшоқ босимга (палпация) ҳам жуда сезгир бўлади. Қўл бармоқлари учки қисмлари билан қорин деворининг пастки ўнг қисмини босиб туриб бирданига қўйиб юбориш натижасида оғриқнинг кучайиши (Блумберг симптоми) ҳам мусбат натижа беради. Агар аппендикс ретросекал жойлашган бўлса (кўричак орқасида жойлашган бўлса), қориннинг ўнг пастки қисмига чуқур босим берилганда ҳам оғриқ сезилмаслиги мумкин (соқов аппендицит). Бунинг сабаби шундаки, газ билан тўлган кўричак яллиғланган аппендиксни босимдан ҳимоя қилади. Худди шундай, агар аппендикс тўлиқ тос бўшлиғида жойлашган бўлса, одатда қорин бўшлиғида ҳеч қандай оғриқ сезилмайди. Бундай ҳолларда яллиғланиш жараёни кечаётган, атипик жойлашган аппендиксни Образцов ва Иванов каби бир нечта симптомлар ёрдамида аниқлаб олиш мумкин[40].

Диагностикаси

КТ томографиясида аппендицитнинг кўриниши

Аппендицит ташхиси касаллик симптомлари, клиник, лаборатор ва инструментал текширувларга асосланиб қўйилади. Касаллик кечишига кўра типик ва атипик бўлади. Одатда аппендицит анорексия, кўнгил айниши ёки қайт қилиш билан бирга киндик атрофида бошланадиган ва бир неча соатдан сўнг қориннинг ўнг пастки қисмига ўтадиган оғриқлар билан бошланади[3]. Оғриқ, анорексия, лейкоцитоз ва иситма типик кечаётган аппендицитнинг классик белгилари ҳисобланади.

Атипик кечишида эса бошланғич аломат сифатида бирданига қориннинг ўнг пастки қисмидаги ўғриқлар пайдо бўлиши мумкин. Аппендицитнинг атипик кечишида кўпинча ултратовуш ва компютер томографияси ёрдамида ташхис қўйилади[5].

Клиник текширувлар

  • Кочер симптоми — киндик атрофида бошланган оғриқнинг 2-5 соат ўтгач ўнг ёнбош соҳасига кўчиб ўтиши[41].
  • Массоуҳ ёки кўйлак симптоми — Чап қўл билан кўйлак пастки учи тортилади ва қов суягига босиб ушлаб турилади. Ўнг қўл бармоқ учлари билан тўш суяги ҳанжарсимон ўсимта олдида қорин девори бироз босилиб, нафас олиш вақтида ўнг ёнбош соҳасига қараб тез сирпанувчи ҳаракат юзага келтирилади ва қўл учлари қориндан олинмай турилади[42].
  • Ровсинг симптоми — тебранувчи палпация билан чап ёнбош соҳасига тегилганда, ўнг ёнбош соҳасида оғриқнинг кучайиши[43].
  • Ситковский (Розенштейн) симптоми — текширилаётган одам чап томонга ёнбошлаб ётганида, ўнг ёнбош соҳасида оғриқ кучайиши[44].
  • Бартомиэр-Мишелсон симптоми — чап ёнбоши билан ётган беморнинг ўнг ёнбош соҳаси палпация қилинганда оғриқнинг кучайиши[41].
  • Псоас симптоми — шунингдек, „Образцов белгиси“ сифатида ҳам танилган. Бемор чалқанча ётган ҳолатида ўнг ёнбош соҳасига ўнг қўл билан энг оғриқли соҳа босиб турилиб, шу вақтнинг ўзида беморга ўнг оёқни 30° га тиззани букмасдан кўтариши сўралади. Бунда оғриқ кучаяди[40].
  • Дунфи симптоми — бемордан йўталганда ўнг ёнбош соҳасида оғриқнинг кучайиши[45].
  • Гамбургер симптоми — бемор овқат эйишни рад этади[46].

Лаборатор текширувлар

Аппендицит учун махсус лаборатория текширувлари мавжуд бўлмаса-да, инфексия белгиларини текшириш учун умумий қон таҳлили ўтказилади. Аппендицит билан оғриган одамларнинг 70-90 фоизида лейкоцитлар нормадан баланд чиқади. Лекин қорин бўшлиғи ва чаноқ аъзоларининг бошқа кўплаб касалликлари ҳам лейкоситларнинг кўпайишига сабабчи бўлиши мумкин[47]. Интерлейкин-6, калпротектин ва НГАЛ каби янги молекулаларнинг диагностикаси самарадорлиги болалар аппендицитида ўрганилган ва ўртача фойдалилиги аниқланган[48][49][50].

Сийдик таҳлили одатда инфексияни кўрсатмайди, аммо ҳомиладорлик ҳолатини, айниқса туғиш ёшидаги аёлларда эктопик ҳомиладорлик эҳтимолини аниқлаш учун керак бўлади. Сийдикни таҳлил қилиш қорин оғриғининг сабаби сифатида сийдик йўллари инфексиясини истисно қилиш учун ҳам муҳимдир. Сийдик таҳлилда бир кўрув майдонида 20 дан ортиқ лейкоситлар мавжудлиги сийдик йўллари яллиғланишидан далолат беради[51].

Инструментал текширувлар

Болаларда аппендицитга хос қорин оғриғи бошланган заҳоти зудлик билан жарроҳ консултациясини олиш ва қўшимча текширувларни амалга ошириш керак[52]. Чунки болаларда симптомларнинг аниқланиши катталарга нисбатан қийинроқ бўлади. Қўшимча текшириш усулларини танлаётганда радиация таъсирини ҳам инобатга олиш керак. Шу сабабли болаларга биринчи навбатда ултратовуш текшируви, бу текширув билан аниқлаб бўлмаган ҳолатдагина КТ текширувини амалга ошириш керак[53][54][55]. Катталар ва ўсмирларда аппендицит ташхисини қўйиш учун компютер томографияси ултратовушга қараганда аниқроқдир. Компютер томографиясининг сезгирлиги 94 %, ўзига хослиги 95 %. Ултратовуш текширувининг умумий сезувчанлиги 86 %, ўзига хослиги 81 % ни ташкил этади[56].

Ултратовуш текшируви

Ўткир аппендицитнинг ултратовуш тасвири

Қорин бўшлиғи ултратовуш текшируви, айниқса допплер сонография аппендицитни аниқлаш учун самарали усул ҳисобланади. Ултратовуш текшируви ўнг ёнбош бўшлиғида эркин суюқлик тўпланишини, рангли допплер ёрдамида эса аппендиксдаги қон оқимини кўриш мумкин[57]. Баъзи ҳолларда (тахминан 5 %)[58], қориннинг ўнг пастки қисми ултратовуш текширувида аппендицит жараёнининг мавжудлигига қарамай, ҳеч қандай анормалликларни аниқламайди. Бу кўпинча аппендицит бошланган, лекин ҳали сезиларли даражада катталашмаган вақтида нўтўғри хулоса чиқарилишига сабабчи бўлади. Бундан ташқари, қорин деворларида тўпланган ортиқча ёғ ва ичакдаги газлар бу текширувни ўтказишда қийинчиликлар туғдиради. Ушбу қийинчиликларга қарамай, тажрибали сонография мутахасиси аппендицит ва шунга ўхшаш аломатларга эга бўлган бошқа касалликларни ажрата олади[59].

Компютер томографияси

Компютер томографияда ўткир аппендицитнинг кўриниши.
Ўткир аппендицитга олиб келган фекалит.

Компютер томографияси (КТ) аппендицит ташхисини қўйиш учун жуда қулай текширув усули, айниқса анамнез ва клиник симптомлар ёрдамида ташхис қўйиш қийин бўлган вазиятларда КТ ёрдамида касалликни аниқлаб олиш мумкин. 2019-йилги Cочране текшируви катталардаги ўткир аппендицит ташхиси учун КТнинг сезгирлиги ва ўзига хослиги юқори эканлигини аниқлади[61]. Радиация нурининг зарарли таъсири туфайли болалар ва ҳомиладор аёлларга КТ қўллаб бўлмайди[62][63].

Аппендикс нажас билан тўлиб, интралуминал дистансияга олиб келиши мумкин ва бу ҳолатни ултратовушдан фарқли ўлароқ компютер томографияси ажратиб бера олади[64]. Бундан ташқари, қўшни ичак девори билан солиштирганда ёки атрофидаги ёғ, ёғли тутқичларининг яллиғланиш белгилари ҳам ташхисни аниқлаштиришда ёрдам беради. Бироқ, бу белгиларнинг йўқлиги ташхис қўйишга тўсқинлик қила олмайди[64].

Магнит-резонанс томография

Магнит-резонанс томография (МРТ) болалар ва ҳомиладор аёлларда аппендицит ташхисини қўйиш учун тобора кенг қўлланилмоқда. Ҳомиладорликда фақатгина иккинчи ва учинчи триместрда қўллаш мумкин бўлиб, айниқса бачадоннинг кенгайиши аппендиксни сиқиб чиқарган ҳолатларида МРТ ёрдамида уни аниқлаш мумкин. Ҳомиладорликнинг биринчи триместрида МРТ текшируви мумкин эмас. Чунки ҳомилада ҳали органогенез жараёни кечаётганлиги сабабли магнит майдоннинг зарарли таъсири бўлади[65].

Рентген текшируви

Оддий рентгенограммада кўринадиган аппендиколит

Умуман олганда, қорин бўшлиғининг оддий рентгенографияси аппендицит ташхисини қўйишда самарали эмас[66][67]. Лекин рентгенография ёрдамида сийдик йўллари тошларини, ингичка ичак тутилишини ёки тешилган ярани аниқлаш мумкин ва бу дифференсиал ташхислашда муҳим аҳамиятга эга. Аппендицит ташхиси қўйилган беморланинг 5 % дан камроғида ўнг пастки томондаги ичакларда шунчаки шаффоф бўлмаган нажас тўпланган бўлиши мумкин[68].

Баҳолаш тизимлари

Аппендицит билан касалланиши мумкин бўлган одамларни аниқлашга ҳаракат қилиш учун бир нечта баҳолаш тизимлари ишлаб чиқилган[69].

Алварадо энг машҳур баҳолаш тизимларидан бири ҳисобланади. 5 дан паст балл тўпланганда аппендицит касаллиги йўқлигини, 7 ёки ундан ортиқ балл тўпланганда эса ўткир аппендицитни прогноз қилса бўлади[69]. 5 ёки 6 балл тўплаган одамлар аппендицитга шубҳа қилинади ва қўшимча инструментал текширувлар ўтказилади.

Алварадо шкаласи
Ўнг ёнбош соҳасига кўчиб ўтувчи оғриқ 1 балл
Анорексия 1 балл
Кўнгил айниши ва қайт қилиш 1 балл
Ўнг ёнбош соҳасидаги оғриқ 2 балл
Блумберг симптоми мусбатлиги 1 балл
Иситма 1 балл
Лейкоситлар сонининг кўпайиши (лейкоцитоз) 2 балл
Лейкоситар формуланинг чапга силжиши 1 балл
Умумий балл 10 балл

Патологик анатомияси

Ҳатто клиник жиҳатдан тасдиқланган аппендицит учун ҳам аппендектомия намуналарини мунтазам гистопатологик текшириш зарур. Чунки операциядан кейинги даволаш пайтида кутилмаган қўшимча патологияларнинг олдини олиш муҳим ҳисобланади[70]. Шуниси эътиборга лойиқки, аппендектомия намуналарининг тахминан 1 фоизида аппендикс саратони тасодифан топилади[71].

Периаппендицит — аппендикс атрофидаги тўқималарнинг яллиғланиши бўлиб, кўпинча қорин бўшлиғининг бошқа патологиялари билан биргаликда топилади[72].

Умумий патология ва ёруғлик микроскопияси хусусиятларига кўра ўткир аппендицитнинг таснифи[73]
Намуна Макроскопик патология Рангли микроскопия Расм Клиник аҳамияти
Ўткир интралуминал яллиғланиш Кўринмайди
  • Фақат нейтрофиллар
  • Трансмурал яллиғланиш йўқ
Йўқ
Шиллиқ қаватнинг ўткир яллиғланиши Кўринмайди
  • Шиллиқ ва шиллиқ ости қаватида нейтрофиллар
  • Шиллиқ қават зарарланиши
Энтерит учун иккиламчи бўлиши мумкин.
Йирингли ўткир аппендицит Кўринмас бўлиши мумкин.
  • Хира шиллиқ қават
  • Кенгайган аппендикс
  • Шиллиқ қават, шиллиқ ости ва хусусий мушак қаватида нейтрофиллар
  • Кенг тарқалган яллиғланиш
  • Кўпинча интрамурал хўппозлар
  • Қон томир тромбози эҳтимоли
Симптомларнинг асосий сабаби деб тахмин қилиш мумкин
Гангреноз / некротик аппендицит
  • Юмшоқ девор
  • Бинафша, яшил ёки қора ранг
  • Трансмурал яллиғланиш, нормал гистологик тузилмаларни йўқ қилиниши
  • Некротик жойлар
  • Шиллиқ қаватнинг кенг тарқалган яраси
Агар даволанмаса перфорация бўлади
Периаппендицит Кўринмас бўлиши мумкин.
  • Сероз тиқилиб қолган, йирингли ва экссудатив бўлиши мумкин
  • Сероз ва сероз ости қаватида яллиғланиш, изоляция қилинган деб аталади.
Агар изоляция қилинган бўлса, эҳтимол бошқа касаллик учун иккинчи даражали
Эозинофил аппендицит Кўринмайди
  • Хусусий мушак қаватида >10 эозинофил/мм 2 .
  • Аппендицитнинг бошқа турларига мос келадиган ўзгаришлар йўқ
Паразитар ёки эозинофилли энтерит эҳтимоли.

Дифференсиал диагностика

Ўнг тарафдаги оғриқлар туфайли аппендицитга шубҳа қилинган беморнинг компютер томографияси (коронар кесма). КТда эса аппендицит эмас яллиғланган ўт пуфагини кўринмоқда.

Болаларда: гастроэнтерит, Меккел дивертикулити, инвагинация, Геноч-Счöнлеин пурпураси, лобар пневмония, сийдик йўлларининг инфексияси, янги бошланган панкреатит ва болаларга нисбатан зўравонлик натижасида қорин бўшлиғи травмасı билан дифференсиал диагностика қилинади .

Аёлларда: Ҳомиладорлик тести туғиш ёшидаги барча аёллар учун муҳимдир, чунки бачадондан ташқари ҳомиладорлик аппендицитга ўхшаш белгиларга эга бўлади. Аёлларда шунга ўхшаш қорин оғриғининг бошқа акушерлик / гинекологик сабаблари орасига тос аъзоларининг яллиғланиш касалликлари, тухумдонларнинг буралиши, ҳайз кўриш, дисменорея, эндометриоз ва Миттелсчмерзлар киради[74]. Эркакларда: моякнинг буралиши билан дифференсиал диагностика ўтказилади. Катталарда: янги бошланган Крон касаллиги, ярали колит, энтерит, холецистит, буйрак санчиғи, тешилган ошқозон яраси, панкреатит, тўғри ичакнинг гематомаси каби касалликлар билан таққослаш лозим. Кекса одамларда: дивертикулит, ичак тутилиши, йўғон ичак карсиномаси, тутқич ишемияси билан аппендицит диф диагностика қилинади.

„Псеудоаппендицит“ атамаси аппендицитга тақлид қиладиган ҳолатни тасвирлаш учун ишлатилади[75]. Бундай ҳолатнинг сабаби Ерсиния энтероколити бўлиши ҳам мумкин[76].

Давоси

Ўткир аппендицит[77] одатда жарроҳлик йўли билан даволанади. Антибиотиклар асоратланмаган аппендицитни даволашда хавфсиз ва самарали бўлсада[78][8][79], 26 % одамларда бир йил ичида қайталаниш кузатилади ва охир-оқибат аппендектомия амалиёти талаб қилинади[80]. Агар аппендиколит мавжуд бўлса, антибиотиклар самарасиз ҳисобланади[81]. Жарроҳлик операцияси ўткир аппендицитни даволашнинг стандарт усули ҳисобланади.

Фавқулодда аппендектомия муолажаларида операциядан кейинги юзага келиши мумкин бўлган асоратларни олдини олиш учун антибиотиклардан фойдаланиш тавсия этилади ва антибиотиклар операциядан олдин, операция вақтида ёки ундан кейин беморларга берилганда самарали бўлади[82].

Оғриқ қолдирувчи воситалар (масалан, морфин) аппендицит клиник ташхисининг тўғрилигига таъсир қилмайди ва шунинг учун беморга эрта ёрдам сифатида қўлланиши мумкин[83]. Тарихан баъзи умумий жарроҳлар орасида аналгетиклар болаларнинг клиник текширувига таъсир қилади деган хавотирлар бор эди, баъзилари эса жарроҳ беморни текшириб кўрмагунча уларни бермасликни тавсия қилишган[83].

Оператив давоси

Очиқ жарроҳлик йўли билан яллиғланган аппендиксни олиб ташлаш
Лапароскопик аппендектомия.

Кўр ичакнинг аппендикс ўсимтасини олиб ташловчи жарроҳлик амалиёти аппендектомия деб аталади. Аппендектомия очиқ ёки лапароскопик жарроҳлик йўли билан амалга оширилиши мумкин. Лапароскопик аппендектомия ўткир аппендицитда очиқ аппендектомияга нисбатан бир қатор афзалликларга эга[84].

Очиқ аппендектомия

Бир асрдан кўпроқ вақт давомида лапаротомия (очиқ аппендектомия) ўткир аппендицитни даволашнинг стандарт усули бўлган[85]. Ушбу процедура қориннинг пастки ўнг соҳасидаги битта катта кесма орқали инфексияланган аппендиксни олиб ташлашдан иборат[86]. Лапаротомиядаги одатда 51-76 мм узунликда кесма кесилади.

Очиқ аппендектомия амалиёти умумий оғриқсизлантириш остида амалга оширилади. Кесма 51-76 мм узунликда ва қориннинг ўнг пастки қисмида қилинади. Кесма орқали қорин бўшлиғи очилганидан сўнг яллиғланган аппендикс топилади ва атрофидаги инфисирланган тўқималари билан бирга кесиб, олиб ташланади. Инфексияланган ҳудудни диққат билан текшириш ва атрофдаги тўқималарнинг шикастлангани ёки инфексияланганлиги белгилари йўқлигига ишонч ҳосил қилиш зарур. Операция охирида қорин бўшлиғига дренаж (хўппоз шаклланишининг олдини олиш учун қорин бўшлиғидан ташқарига чиқарилган вақтинчалик найча) киритилиши мумкин, аммо бу беморнинг касалхонада қолиш вақтини оширади[87]. Жарроҳ операция охирида мушак ва тери қаватларини тикиб, ушбу амалиётни якунлайди. Инфексияларнинг олдини олиш учун кесма соҳасидаги чоклар стерил салфеткалар ёки жарроҳлик ёпиштирувчи воситалари билан қопланади.

Лапароскопик аппендектомия

Лапароскопик аппендектомия 1983-йилда жорий қилинган бўлиб, ўткир аппендицит учун кўп қўлланадиган жарроҳлик амалиёт турига айланмоқда[88]. Ушбу жарроҳлик амалиётида қорин бўшлиғида ҳар бири 6.4-12.7 мм бўлган уч-тўртта кесма қилинади. Ушбу турдаги кесмалардан бирига лапароскоп деб аталадиган махсус жарроҳлик асбобини киритиш орқали аппендектомия амалиёти амалга оширилади. Лапароскоп инсон танасидан ташқаридаги мониторга уланган ва у жарроҳга қорин бўшлиғи ҳудудни текширишга ёрдам бериши учун мўлжалланган. Қолган иккита кесик жарроҳлик асбоблари ёрдамида аппендиксни махсус олиб ташлаш учун мўлжалланган. Лапароскопик аппендектомия очиқ аппендектомияга нисбатан бир қатор афзалликларга эга. Жумладан, кам инвазив амалиёт тури, операциядан кейинги тикланишга қисқа вақт кетиши, операциядан кейинги оғриқларнинг камроқ кузатилиши ва жарроҳлик кесмаларининг инфисирланиши хавфи камроқлиги афзалликларига киради. Бироқ, қорин бўшлиғидаги абссеснинг пайдо бўлиши лапароскопик аппендектомияда очиқ аппендектомияга қараганда деярли уч баравар кўп учрайди[89].

Операциядан олдинги давр

Операциядан олдинги даврда беморларга операциядан 1 кун олдин кечаси овқат емаслиги буюрилади. Организмдаги бактерияларни ўлдириш, қорин бўшлиғидаги инфексияни тарқалишини олдини олиш ва операциядан кейинги юзага келадиган асоратларни олдини олиш мақсадида антибиотиклар ва керак бўлса метронидазол каби инексияларни ҳам тайинлаш мумкин[90]. Ошқозон бўш бўлса (сўнгги олти соат ичида озиқ-овқат истеъмол қилинмаган бўлса), одатда умумий оғриқсизлантириш қўлланади қўлланади.

Аппендектомияни ўтказиш тўғрисида қарор қабул қилингандан сўнг, тайёргарлик жараёни тахминан бир-икки соат давом этади. Шу билан бирга, жарроҳ беморга жарроҳлик амалиётини тушунтиради ва аппендектомияни амалга оширишда юзага келиши мумкин бўлган хавфлар ҳақида маълумот беради. Агар аппендикс ёрилиб кетмаган бўлса, асоратланиш даражаси атиги 3 % ни ташкил қилади, аммо агар аппендикс ёрилиб кетган бўлса, асорат даражаси деярли 59 % гача кўтарилади[91]. Энг кўп учрайдиган асоратлар пневмония, кесма чурраси, тромбофлебит ва қон кетишидир[92][93].

Операциядан кейинги давр

Лапароскопик жарроҳлик йўли билан аппендикс олиб ташлангандан кейинги кун

Касалхонада қолиш муддати одатда бир неча соатдан бир неча кунгача давом этади. Аммо асоратлар юзага келганда бир неча ҳафта давом этиши ҳам мумкин. Қайта тикланиш жараёни вазиятнинг оғирлигига қараб фарқ қилади: агар аппендикс ёрилиб кетган бўлса узоқроқ, агар аппендикс ёрилиб кетмаган бўлса тикланиш анча тез бўлади[94]. Жарроҳлик амалиётидан сўнг беморлар шифокор тавсияларига тўлиқ амал қилишлари шарт.

Америка Қўшма Штатларида 2010-йилда ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, аппендицит билан касалланган беморларнинг касалхонада қолиш вақти ўртача 1,8 кунни ташкил этади. Агар аппендикс ёрилиб кетган бўлса касалланган беморларнинг касалхонада қолиш вақти ўртача 5,2 кунни ташкил этган[95].

Жарроҳликдан сўнг бемор реанимация бўлимига ўтказилади. Бу вақтда беморнинг ҳаётий муҳим аъзолари фаолияти мунтазам текшириб турилади. Агар керак бўлса, оғриқ қолдирувчи воситалар қўлланиши мумкин. Беморлар тўлиқ ўзларига келганларидан сўнг, одатий беморлар хонасига кўчирилади. Жарроҳликдан кейинги кун кўп беморларга тоза ичимлик суви буюрилади. Кейин ичаклар фаолияти қайта тиклангач парҳезли овқатланишга ўтишлари мумкин[96]. Беморларга тўшакнинг четига ўтириш ва кунига бир неча марта қисқа масофани босиб ўтиш ҳам тавсия этилади. Аппендектомиядан сўнг тўлиқ тикланиш тахминан 4-6 ҳафта давом этади, агар аппендикс ёрилиб кетган бўлса, бу муддат саккиз ҳафтагача давом этиши мумкин.

Прогноз

Аппендицит билан оғриган беморларнинг аксарияти жарроҳлик амалиётидан сўнг тезда тузалиб кетишади. Лекин даволаш кечиктирилса ёки перитонит пайдо бўлиб, асоратлар юзага келадиган бўлса беморларнинг тузалиб кетиши анча вақтгача чўзилиб кетади. Қайта тикланиш даври ёшга, беморларнинг умумий ҳолатига, асоратлар ривожланганлигига боғлиқ ҳолда ўзгариб туради. Ёш болаларда эса қайта тикланиш 3 ҳафта давом этади[97].

Одатда ўткир аппендицитда тезда аппендектомия амалиёти бажарилади. Лекин базида амалиёт бажарилмасидан олдин аппендицит белгилари ўз-ўзидан йўқолади. Агар аппендицит белгилари ўз-ўзидан йўқолса, унинг такрорий қўзишини кутиш керакми ёки аппендектомия амалиётини бажариш керакми деган масала мунозарали бўлиб қолмоқда. Атипик аппендицитда эса ташхис қўйиш мураккаброқ, ҳатто ташхис қўйиб аппендектомия амалиёти бошланганда ҳам бир қанча қийинчиликлар юзага келиши мумкин. Атипик аппендицитда ўз вақтида ташхис қўйилиб, аппендектомия амалиёти бажарилган беморлар ҳам 2-4 ҳафта ичида тузалиб кетишлари мумкин. Агар аппендицит асоратлари ривожланмаса, бу касалликнинг ўлим кўрсаткичи анча паст натижаларни қайд этади[98].

Аппендикуляр инфилтрат деб номланувчи яна бир ҳолат учраб туради. Бу яллиғланиш пайтида аппендикс эрта олиб ташланмаса чарви ва ичаклар унга ёпишиб, пайпасланадиган бўлак ҳосил қилишидир. Бу даврда операция қилиш хавфли ҳисобланади. Шу сабабли консерватив даво чоралари олиб борилади ва 3 ойдан сўнг режали равишда аппендикс ўсимтаси олиб ташланади[99].

Манбалар

  1. ↑ „аппендиcитис“. Медиcал Диcтионарй. Мерриам-Wебстер. 2013-йил 30-декабрда асл нусхадан архивланган.
  2. ↑ „аппендиcитис“. Медиcал Диcтионарй. Мерриам-Wебстер. 2013-йил 30-декабрда асл нусхадан архивланган.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 "Аппендиcитис". Эмергенcй Медиcине Cлиниcс оф Нортҳ Америcа 14 (4): 653–71. Новембер 1996. дои:10.1016/с0733-8627(05)70273-х. ИССН 0733-8627. ПМИД 8921763. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_эмергенcй-медиcине-cлиниcс-оф-нортҳ-америcа_1996-11_14_4/паге/653. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 "Cлиниcал праcтиcе. Суспеcтед аппендиcитис". Тҳе Неw Энгланд Жоурнал оф Медиcине 348 (3): 236–42. Жануарй 2003. дои:10.1056/нежмcп013351. ПМИД 12529465. Арчивед фром тҳе оригинал он 2017-09-22. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20170922005733/ҳттп://фаcултй.вет.упенн.эду/гастро/доcуменц/НЕЖМаппендиcитис.пдф. Қаралди: 2017-11-01. Аппендицит]]
  5. ↑ 5,0 5,1 Ҳоблер, К. (Спринг 1998). "Аcуте анд Суппуративе Аппендиcитис: Дисеасе Дуратион анд иц Имплиcатионс фор Қуалитй Импровемент". Перманенте Медиcал Жоурнал 2 (2). Арчивед фром тҳе оригинал он 2021-03-06. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20210306021312/ҳттпс://www.тҳеперманентежоурнал.орг/филес/Спринг1998/аппендиcитис.пдф. Қаралди: 2022-09-01. Аппендицит]]
  6. ↑ Ферри, Фред Ф.. Ферри'с дифферентиал диагносис : а праcтиcал гуиде то тҳе дифферентиал диагносис оф сймптомс, сигнс, анд cлиниcал дисордерс, 2нд, Пҳиладелпҳиа, ПА: Элсевиэр/Мосбй, 2010 — Чаптер А-бет. ИСБН 978-0323076999. 
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Ҳаррисон'с принcиплес оф интернал медиcине., 18тҳ Лонго: , Неw Ёрк: МcГраw-Ҳилл, 2012 — Чаптер 300-бет. ИСБН 978-0-07174889-6. Қаралди: 2014-йил 6-ноябр. 
  8. ↑ 8,0 8,1 "Сафетй анд эффиcаcй оф антибиотиcс cомпаред wитҳ аппендиcеcтомй фор треатмент оф унcомплиcатед аcуте аппендиcитис: мета-аналйсис оф рандомисед cонтроллед триалс". БМЖ 344: э2156. Април 2012. дои:10.1136/бмж.э2156. ПМИД 22491789. ПМC 3320713. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3320713. 
  9. ↑ 9,0 9,1 ГБД 2015 Дисеасе анд Инжурй Инcиденcе анд Преваленcе Cоллабораторс (Оcтобер 2016). "Глобал, регионал, анд натионал инcиденcе, преваленcе, анд еарс ливед wитҳ дисабилитй фор 310 дисеасес анд инжуриэс, 1990-2015: а сйстематиc аналйсис фор тҳе Глобал Бурден оф Дисеасе Студй 2015". Ланcет 388 (10053): 1545–1602. дои:10.1016/С0140-6736(16)31678-6. ПМИД 27733282. ПМC 5055577. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5055577. 
  10. ↑ 10,0 10,1 ГБД 2015 Морталитй анд Cаусес оф Деатҳ Cоллабораторс (Оcтобер 2016). "Глобал, регионал, анд натионал лифе эхпеcтанcй, алл-cаусе морталитй, анд cаусе-спеcифиc морталитй фор 249 cаусес оф деатҳ, 1980-2015: а сйстематиc аналйсис фор тҳе Глобал Бурден оф Дисеасе Студй 2015". Ланcет 388 (10053): 1459–1544. дои:10.1016/с0140-6736(16)31012-1. ПМИД 27733281. ПМC 5388903. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5388903. 
  11. ↑ Ҳоблер, К. (Спринг 1998). "Аcуте анд Суппуративе Аппендиcитис: Дисеасе Дуратион анд иц Имплиcатионс фор Қуалитй Импровемент". Перманенте Медиcал Жоурнал 2 (2). Арчивед фром тҳе оригинал он 2021-03-06. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20210306021312/ҳттпс://www.тҳеперманентежоурнал.орг/филес/Спринг1998/аппендиcитис.пдф. Қаралди: 2022-09-01. Аппендицит]]
  12. ↑ "Обструcтион оф аппендих вермиформис cаусинг аcуте аппендиcитис. Ан эхпериментал студй ин тҳе раббит". Аcта Чирургиcа Сcандинавиcа 148 (1): 63–72. 1982. ПМИД 7136413. 
  13. ↑ Ҳаррисон'с принcиплес оф интернал медиcине., 18тҳ Лонго: , Неw Ёрк: МcГраw-Ҳилл, 2012 — Чаптер 300-бет. ИСБН 978-0-07174889-6. Қаралди: 2014-йил 6-ноябр. 
  14. ↑ Эмергенcй медиcине : а cомпреҳенсиве студй гуиде, 7тҳ Тинтиналли: , Неw Ёрк: МcГраw-Ҳилл, 2011 — Чаптер 84-бет. ИСБН 978-0-07-174467-6. Қаралди: 2014-йил 6-ноябр. 
  15. ↑ Счwартз'с принcиплес оф сургерй, 9тҳ, Неw Ёрк: МcГраw-Ҳилл, Медиcал Пуб. Дивисион, 2010 — Чаптер 30-бет. ИСБН 978-0-07-1547703. 
  16. ↑ "Трендс ин Ратес оф Перфоратед Аппендих, 2001–2010". Ҳеалтҳcаре Cост анд Утилизатион Прожеcт (ҲCУП) Статистиcал Бриэф #159 (Роcквилле, МД: Агенcй фор Ҳеалтҳcаре Ресеарч анд Қуалитй). Жулй 2013. ПМИД 24199256. Арчивед фром тҳе оригинал он 2016-10-20. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20161020110746/ҳттп://www.ҳcуп-ус.аҳрқ.гов/репорц/статбриэфс/сб159.пдф. 
  17. ↑ Эмергенcй медиcине : а cомпреҳенсиве студй гуиде, 7тҳ Тинтиналли: , Неw Ёрк: МcГраw-Ҳилл, 2011 — Чаптер 84-бет. ИСБН 978-0-07-174467-6. Қаралди: 2014-йил 6-ноябр. 
  18. ↑ "Диагносинг аппендиcитис: эвиденcе-басед ревиэw оф тҳе диагностиc аппроач ин 2014". Тҳе Wестерн Жоурнал оф Эмергенcй Медиcине 15 (7): 859–71. Новембер 2014. дои:10.5811/wестжем.2014.9.21568. ПМИД 25493136. ПМC 4251237. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4251237. 
  19. ↑ Эмергенcй медиcине : а cомпреҳенсиве студй гуиде, 7тҳ Тинтиналли: , Неw Ёрк: МcГраw-Ҳилл, 2011 — Чаптер 84-бет. ИСБН 978-0-07-174467-6. Қаралди: 2014-йил 6-ноябр. 
  20. ↑ Жаванмард-Эмамгҳисси, Ҳаннаҳ (2021). "Антибиотиcс ас фирст-лине алтернативе то аппендиcеcтомй ин адулт аппендиcитис: 90-дай фоллоw-уп фром а проспеcтиве, мултиcентре cоҳорт студй". Тҳе Бритиш Жоурнал оф Сургерй 108 (11): 1351–1359. дои:10.1093/бжс/знаб287. ПМИД 34476484. ПМC 8499866. ҳттпс://аcадемиc.оуп.cом/бжс/адванcе-артиcле/дои/10.1093/бжс/знаб287/6363089?сеарчресулт=1. Қаралди: 8 Септембер 2021. Аппендицит]]
  21. ↑ "Сафетй анд эффиcаcй оф антибиотиcс cомпаред wитҳ аппендиcеcтомй фор треатмент оф унcомплиcатед аcуте аппендиcитис: мета-аналйсис оф рандомисед cонтроллед триалс". БМЖ 344: э2156. Април 2012. дои:10.1136/бмж.э2156. ПМИД 22491789. ПМC 3320713. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3320713. 
  22. ↑ "Сургерй фор аппендиcитис: ис ит неcессарй?". Сургиcал Инфеcтионс 9 (4): 481–8. Аугуст 2008. дои:10.1089/сур.2007.079. ПМИД 18687030. 
  23. ↑ Меньщикова Т. С. „Грозит ли животным аппендицит?“. вокругсвета.. Шкулёв Медиа Холдинг. Қаралди: 11-сентабр 2022-йил.
  24. ↑ "Сигнифиcанcе оф тҳе обструcтиве фаcтор ин тҳе генесис оф аcуте аппендиcитис". Арчивес оф Сургерй 34 (3): 496–526. 1937. дои:10.1001/арчсург.1937.01190090121006. 
  25. ↑ "Обструcтион оф аппендих вермиформис cаусинг аcуте аппендиcитис. Ан эхпериментал студй ин тҳе раббит". Аcта Чирургиcа Сcандинавиcа 148 (1): 63–72. 1982. ПМИД 7136413. 
  26. ↑ Счwартз'с принcиплес оф сургерй, 9тҳ, Неw Ёрк: МcГраw-Ҳилл, Медиcал Пуб. Дивисион, 2010 — Чаптер 30-бет. ИСБН 978-0-07-1547703. 
  27. ↑ Арредондо Монтеро, Жавиэр; Бронте Анаут, Мóниcа (2022-01-06). "Аcуте аппендиcитис анд Энтеробиус Вермиcуларис: А раре ассоcиатион?". Анналес Де Патҳологиэ: С0242–6498(21)00255–8. дои:10.1016/ж.аннпат.2021.11.003. ИССН 0242-6498. ПМИД 35000777. ҳттпс://пубмед.нcби.нлм.ниҳ.гов/35000777. 
  28. ↑ Ҳоллерман, Ж.; Бернстеин, МА; Коттамасу, СР; Сирр, СА (1988). "Аcуте реcуррент аппендиcитис wитҳ аппендиcолитҳ". Тҳе Америcан Жоурнал оф Эмергенcй Медиcине 6 (6): 614–617. дои:10.1016/0735-6757(88)90105-2. ПМИД 3052484. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-жоурнал-оф-эмергенcй-медиcине_1988-11_6_6/паге/614. 
  29. ↑ "Ан унусуал лоcализатион оф тричобезоар ин тҳе аппендих". Тҳе Туркиш Жоурнал оф Гастроэнтерологй 22 (3): 357–8. Жуне 2011. дои:10.4318/тжг.2011.0232. ПМИД 21805435. 
  30. ↑ "Тҳе преваленcе оф аппендиcеал феcалитҳс ин патиэнц wитҳ анд wитҳоут аппендиcитис. А cомпаративе студй фром Cанада анд Соутҳ Африcа". Анналс оф Сургерй 202 (1): 80–2. Жулй 1985. дои:10.1097/00000658-198507000-00013. ПМИД 2990360. ПМC 1250841. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_анналс-оф-сургерй_1985-07_202_1/паге/80. 
  31. ↑ "Оригин оф аcуте аппендиcитис: феcал ретентион ин cолониc ресервоирс: а cасе cонтрол студй". Сургиcал Инфеcтионс 8 (1): 55–62. Фебруарй 2007. дои:10.1089/сур.2005.04250. ПМИД 17381397. 
  32. ↑ "Тҳе аэтиологй оф аппендиcитис". Тҳе Бритиш Жоурнал оф Сургерй 58 (9): 695–9. Септембер 1971. дои:10.1002/бжс.1800580916. ПМИД 4937032. ПМC 1598350. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_бритиш-жоурнал-оф-сургерй_1971-09_58_9/паге/н75. 
  33. ↑ "Дивертиcулар дисеасе ин урбан Африcанс ин Соутҳ Африcа". Дигестион 24 (1): 42–6. 1982. дои:10.1159/000198773. ПМИД 6813167. 
  34. ↑ „WҲО Дисеасе анд инжурй cоунтрй эстиматес“. Wорлд Ҳеалтҳ Организатион (2009). 2020-йил 11-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 11-ноябр.
  35. ↑ "Аcуте аппендиcитис". Бритиш Жоурнал оф Ҳоспитал Медиcине 73 (3): C46-8. Марч 2012. дои:10.12968/ҳмед.2012.73.суп3.C46. ПМИД 22411604. 
  36. ↑ ГБД 2013 Морталитй Cаусес оф Деатҳ Cоллабораторс (Жануарй 2015). "Глобал, регионал, анд натионал аге-сех спеcифиc алл-cаусе анд cаусе-спеcифиc морталитй фор 240 cаусес оф деатҳ, 1990-2013: а сйстематиc аналйсис фор тҳе Глобал Бурден оф Дисеасе Студй 2013". Ланcет 385 (9963): 117–71. дои:10.1016/С0140-6736(14)61682-2. ПМИД 25530442. ПМC 4340604. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4340604. 
  37. ↑ Фасен, Геоффрей; Счирмер, Бруcе; Ҳедриcк, Траcи Л. (2019-01-01), Ео, Чарлес Ж. (муҳ.), „Чаптер 164 - Аппендих“, Шаcкелфорд'с Сургерй оф тҳе Алиментарй Траcт, 2 Волуме Сет (Эигҳтҳ Эдитион) (инглизча), Пҳиладелпҳиа: Элсевиэр, 1951–1958-бет, дои:10.1016/б978-0-323-40232-3.00164-3, ИСБН 978-0-323-40232-3, қаралди: 2020-12-15
  38. ↑ Ноэл, Ричард Ж. (2018-01-01), Клиэгман, Роберт М.; Ле, Патриcиа С.; Бордини, Бретт Ж.; Тотҳ, Ҳеатҳер (муҳ.), „12 - Вомитинг анд Регургитатион“, Нелсон Педиатриc Сймптом-Басед Диагносис (инглизча), Элсевиэр, 204–234.э1-бет, дои:10.1016/б978-0-323-39956-2.00012-1, ИСБН 978-0-323-39956-2, қаралди: 2020-12-15
  39. ↑ „Перитонитис - Натионал Либрарй оф Медиcине“. ПубМед Ҳеалтҳ. 2016-йил 24-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 22-декабр.
  40. ↑ 40,0 40,1 Wолфсон, Аллан Б.. Ҳарwоод-Нусс' Cлиниcал Праcтиcе оф Эмергенcй Медиcине (эн). Wолтерс Клуwер Ҳеалтҳ, 27 Оcтобер 2014 — 5810-бет. ИСБН 9781469889481. Қаралди: 2016-йил 15-июн. „Пҳйсиcал сигнс cлассиcаллй ассоcиатед wитҳ аcуте аппендиcитис инcлуде Ровсинг сигн, псоас сигн, анд обтуратор сигн.“ 
  41. ↑ 41,0 41,1 Сачдева, Анупам. Адванcес ин Педиатриcс. ЖП Медиcал, 31 Аугуст 2012 — 1432-бет. ИСБН 9789350257777. 
  42. ↑ Кадим, Аббас Абдул Маҳди (1 Април 2016). "Сургиcал анд Cлиниcал Ревиэw оф Аcуте Аппендиcитис". Интернатионал Жоурнал оф Мултидисcиплинарй анд Cуррент Ресеарч 4. ИССН 2321-3124. ҳттп://ижмcр.cом/wп-cонтент/уплоадс/2016/04/Папер15280-287.пдф. "Массоуҳ сигн чараcтеризед бй инcреасед абдоминал паин wитҳ cоугҳинг. Ит май бе ан индиcатор оф аппендиcитис. А поситиве Массоуҳ сигн ис а гримаcе оф тҳе персон беинг эхаминед упон а ригҳт сидед (анд нот лефт) сwеэп (40)." 
  43. ↑ Ровсинг, Н.Т. (1907). "Индиректес Ҳерворруфен дес тйписчен Счмерзес ан МcБурней'с Пункт. Эин Беитраг зур диагностик дер Аппендиcитис унд Тйпҳлитис" (де). Зентралблатт фüр Чирургиэ (Леипзиг) 34: 1257–1259. 
  44. ↑ Дунстер, Эдwард Сwифт. Интернатионал Реcорд оф Медиcине анд Генерал Праcтиcе Cлиниcс (эн). Неw Ёрк Медиcал Жоурнал, 1922 — 663-бет. 
  45. ↑ Смалл, В. Сургиcал эмергенcиэс, 2нд Долан: , Элсевиэр, 2008. 
  46. ↑ Виргилио, Чристиан де. Сургерй (эн). Спрингер, 10 Жануарй 2015 — 215-бет. ИСБН 9781493917266. 
  47. ↑ Грегорй. „Аппендиcитис“. CДЕМ Селф Студй Модулес. Cлеркшип Диреcторс ин Эмергенcй Медиcине (2010). 2013-йил 30-ноябрда асл нусхадан архивланган.
  48. ↑ Арредондо Монтеро, Жавиэр; Бардажí Пасcуал, Cарлос; Бронте Анаут, Мóниcа; Лóпез-Андрéс, Наталиа; Антона, Гиусеппа; Мартíн-Cалво, Нереа (Фебруарй 2022). "Диагностиc перформанcе оф серум интерлеукин-6 ин педиатриc аcуте аппендиcитис: а сйстематиc ревиэw". Wорлд жоурнал оф педиатриcс: WЖП 18 (2): 91–99. дои:10.1007/с12519-021-00488-з. ИССН 1867-0687. ПМИД 34978051. ҳттпс://пубмед.нcби.нлм.ниҳ.гов/34978051. 
  49. ↑ Арредондо Монтеро, Жавиэр; Бардажí Пасcуал, Cарлос; Антона, Гиусеппа; Бронте Анаут, Мóниcа; Лóпез-Андрéс, Наталиа; Мартíн-Cалво, Нереа (2022-05-28). "Диагностиc перформанcе оф cалпротеcтин анд АППЙ-1 тест ин педиатриc аcуте аппендиcитис: а сйстематиc ревиэw анд а мета-аналйсис". Эуропеан Жоурнал оф Траума анд Эмергенcй Сургерй: Оффиcиал Публиcатион оф тҳе Эуропеан Траума Соcиэтй. дои:10.1007/с00068-022-02000-2. ИССН 1863-9941. ПМИД 35633377. ҳттпс://пубмед.нcби.нлм.ниҳ.гов/35633377. 
  50. ↑ Арредондо Монтеро, Жавиэр; Антона, Гиусеппа; Бардажí Пасcуал, Cарлос; Бронте Анаут, Мóниcа; Рос Брионес, Рақуэл; Фернáндез-Cелис, Амая; Риверо Марcотегуи, Адриана; Лóпез-Андрéс, Наталиа эт ал. (2022-08-16). "Серум неутропҳил гелатинасе-ассоcиатед липоcалин (НГАЛ) ас а диагностиc тоол ин педиатриc аcуте аппендиcитис: а проспеcтиве валидатион студй". Педиатриc Сургерй Интернатионал. дои:10.1007/с00383-022-05197-w. ИССН 1437-9813. ПМИД 35972539. ҳттпс://пубмед.нcби.нлм.ниҳ.гов/35972539. 
  51. ↑ Грегорй. „Аппендиcитис“. CДЕМ Селф Студй Модулес. Cлеркшип Диреcторс ин Эмергенcй Медиcине (2010). 2013-йил 30-ноябрда асл нусхадан архивланган.
  52. ↑ "Доэс тҳис чилд ҳаве аппендиcитис?". ЖАМА 298 (4): 438–51. Жулй 2007. дои:10.1001/жама.298.4.438. ПМИД 17652298. ПМC 2703737. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2703737. 
  53. ↑ Америcан Cоллеге оф Радиологй, „Фиве Тҳингс Пҳйсиcианс анд Патиэнц Шоулд Қуэстион“ (ПДФ), Чоосинг Wиселй: ан инитиативе оф тҳе АБИМ Фоундатион, Америcан Cоллеге оф Радиологй, Април 16, 2012да асл нусхадан (ПДФ) архивланди, қаралди: Аугуст 17, 2012
  54. ↑ "Эффеcтивенесс оф а стагед УС анд CТ протоcол фор тҳе диагносис оф педиатриc аппендиcитис: редуcинг радиатион эхпосуре ин тҳе аге оф АЛАРА". Радиологй 259 (1): 231–9. Април 2011. дои:10.1148/радиол.10100984. ПМИД 21324843. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_радиологй_2011-04_259_1/паге/231. 
  55. ↑ "Аcуте аппендиcитис ин ёунг чилдрен: cост-эффеcтивенесс оф УС версус CТ ин диагносис--а Марков деcисион аналйтиc модел". Радиологй 250 (2): 378–86. Фебруарй 2009. дои:10.1148/радиол.2502080100. ПМИД 19098225. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_радиологй_2009-02_250_2/паге/378. 
  56. ↑ "Сйстематиc ревиэw: cомпутед томограпҳй анд ултрасонограпҳй то детеcт аcуте аппендиcитис ин адулц анд адолесcенц". Анналс оф Интернал Медиcине 141 (7): 537–46. Оcтобер 2004. дои:10.7326/0003-4819-141-7-200410050-00011. ПМИД 15466771. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_анналс-оф-интернал-медиcине_2004-10-05_141_7/паге/н92. 
  57. ↑ 57,0 57,1 "Ултрасоунд оф паэдиатриc аппендиcитис анд иц сеcондарй сонограпҳиc сигнс: провидинг а море меанингфул финдинг". Жоурнал оф Медиcал Радиатион Сcиэнcес 63 (1): 59–66. Марч 2016. дои:10.1002/жмрс.154. ПМИД 27087976. ПМC 4775827. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4775827. 
  58. ↑ "Сонограпҳиc диагносис оф аcуте аппендиcитис ин чилдрен: а 3-еар ретроспеcтиве". Сонограпҳй 3 (3): 87–94. Жуне 2016. дои:10.1002/соно.12068. Арчивед фром тҳе оригинал он 2021-04-13. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20210413190837/ҳттпс://эпринц.қут.эду.ау/96404/3/96404.пдф. Қаралди: 2022-09-01. Аппендицит]]
  59. ↑ Леэ, Сун Ҳwа; Юн, Сеонг Жонг (Април 2019). "Диагностиc перформанcе оф эмергенcй пҳйсиcиан-перформед поинт-оф-cаре ултрасонограпҳй фор аcуте аппендиcитис: А мета-аналйсис". Тҳе Америcан Жоурнал оф Эмергенcй Медиcине 37 (4): 696–705. дои:10.1016/ж.ажем.2018.07.025. ПМИД 30017693. 
  60. ↑ 60,0 60,1 „УОТW #45 - Ултрасоунд оф тҳе Wеэк“. Ултрасоунд оф тҳе Wеэк (2015-йил 25-апрел). 2017-йил 9-майда асл нусхадан архивланган.
  61. ↑ Руд, Бо; Вежборг, Тҳомас С.; Раппепорт, Эли Д.; Реицма, Жоҳаннес Б.; Wилле-Жøргенсен, Пеэр (19 Новембер 2019). "Cомпутед томограпҳй фор диагносис оф аcуте аппендиcитис ин адулц". Тҳе Cочране Датабасе оф Сйстематиc Ревиэwс 2019 (11). дои:10.1002/14651858.CД009977.пуб2. ИССН 1469-493Х. ПМИД 31743429. ПМC 6953397. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=6953397. 
  62. ↑ "Инcреасинг утилизатион оф абдоминал CТ ин тҳе Эмергенcй Департмент оф а сеcондарй cаре cентер: доэс ит продуcе беттер оутcомес ин cаринг фор педиатриc сургиcал патиэнц?". Анналс оф Сургиcал Треатмент анд Ресеарч 87 (5): 239–44. Новембер 2014. дои:10.4174/астр.2014.87.5.239. ПМИД 25368849. ПМC 4217253. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4217253. 
  63. ↑ "Гастроинтестинал имагинг-праcтиcал магнетиc ресонанcе имагинг аппроач". Wорлд Жоурнал оф Радиологй 6 (8): 544–66. Аугуст 2014. дои:10.4329/wжр.в6.и8.544. ПМИД 25170393. ПМC 4147436. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4147436. 
  64. ↑ 64,0 64,1 "УС ор CТ фор Диагносис оф Аппендиcитис ин Чилдрен анд Адулц? А Мета-Аналйсис". Радиологй 241 (1): 83–94. Оcтобер 2006. дои:10.1148/радиол.2411050913. ПМИД 16928974. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_радиологй_2006-10_241_1/паге/83. 
  65. ↑ "Магнетиc ресонанcе имагинг оф аcуте аппендиcитис ин прегнанcй: а 5-еар мулти-институтионал студй". Америcан Жоурнал оф Обстетриcс анд Гйнеcологй 213 (5): 693.э1–6. Новембер 2015. дои:10.1016/ж.ажог.2015.07.026. ПМИД 26215327. 
  66. ↑ "Плаин абдоминал радиограпҳй ин cлиниcаллй суспеcтед аппендиcитис: диагностиc йиэлд, ресоурcе усе, анд cомпарисон wитҳ CТ". Тҳе Америcан Жоурнал оф Эмергенcй Медиcине 17 (4): 325–8. Жулй 1999. дои:10.1016/С0735-6757(99)90077-3. ПМИД 10452424. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-жоурнал-оф-эмергенcй-медиcине_1999-07_17_4/паге/325. 
  67. ↑ "Плаин абдоминал радиограпҳй ас а роутине проcедуре фор аcуте абдоминал паин оф тҳе ригҳт лоwер қуадрант: проспеcтиве эвалуатион". Wорлд Жоурнал оф Сургерй 23 (3): 262–4. Марч 1999. дои:10.1007/пл00013181. ПМИД 9933697. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_wорлд-жоурнал-оф-сургерй_1999-03_23_3/паге/262. 
  68. ↑ Грегорй. „Аппендиcитис“. CДЕМ Селф Студй Модулес. Cлеркшип Диреcторс ин Эмергенcй Медиcине (2010). 2013-йил 30-ноябрда асл нусхадан архивланган.
  69. ↑ 69,0 69,1 "Доэс тҳис чилд ҳаве аппендиcитис? А сйстематиc ревиэw оф cлиниcал предиcтион рулес фор чилдрен wитҳ аcуте абдоминал паин". Жоурнал оф Cлиниcал Эпидемиологй 66 (1): 95–104. Жануарй 2013. дои:10.1016/ж.жcлинепи.2012.09.004. ПМИД 23177898. 
  70. ↑ Абд Ал-Фатаҳ, Моҳамед (2017). "Импортанcе оф ҳистопатҳологиcал эвалуатион оф аппендеcтомй спеcименс". Ал-Азҳар Ассиут Медиcал Жоурнал 15 (2): 97. дои:10.4103/АЗМЖ.АЗМЖ_19_17. ИССН 1687-1693. 
  71. ↑ Леэ, Wон-Сук; Чои, Санг Таэ; Леэ, Жунг Нам; Ким, Кеон Куг; Парк, Еон Ҳо; Баэк, Жеонг Ҳеум (2011). "А ретроспеcтиве cлиниcопатҳологиcал аналйсис оф аппендиcеал туморс фром 3,744 аппендеcтомиэс: а сингле-институтион студй". Интернатионал Жоурнал оф Cолореcтал Дисеасе 26 (5): 617–621. дои:10.1007/с00384-010-1124-1. ИССН 0179-1958. ПМИД 21234578. 
  72. ↑ "Периаппендиcитис ис а сигнифиcант cлиниcал финдинг". Америcан Жоурнал оф Сургерй 159 (6): 564–8. Жуне 1990. дои:10.1016/С0002-9610(06)80067-Х. ПМИД 2349982. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-жоурнал-оф-сургерй_1990-06_159_6/паге/564. 
  73. ↑ Cарр, Норман Ж. (2000). "Тҳе патҳологй оф аcуте аппендиcитис". Анналс оф Диагностиc Патҳологй 4 (1): 46–58. дои:10.1016/С1092-9134(00)90011-Х. ИССН 1092-9134. ПМИД 10684382. 
  74. ↑ „Пелвиc инфламматорй дисеасе (ПИД) Сймптомс; Дисеасес анд Cондитионс“. Маё Cлиниc. 2015-йил 7-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 23-апрел.
  75. ↑ "Сwине инфлуэнза (Ҳ1Н1) анд аcуте аппендиcитис". Ҳеарт & Лунг 39 (6): 544–6. Жулй 2010. дои:10.1016/ж.ҳртлнг.2010.04.004. ПМИД 20633930. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_ҳеарт-лунг_новембер-деcембер-2010_39_6/паге/544. 
  76. ↑ Ерсиниа энтероcолитиcа инфеcтион ин диаррҳеал патиэнц, Аугуст 2008 — 741–52-бет. ДОИ:10.1007/с10096-008-0562-й. ИСБН 978-0-9600805-6-4. 
  77. ↑ „аппендиcитис“. ҳеалтҳ н сургерй (2020-йил 15-июн). 2020-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган.
  78. ↑ Жаванмард-Эмамгҳисси, Ҳаннаҳ (2021). "Антибиотиcс ас фирст-лине алтернативе то аппендиcеcтомй ин адулт аппендиcитис: 90-дай фоллоw-уп фром а проспеcтиве, мултиcентре cоҳорт студй". Тҳе Бритиш Жоурнал оф Сургерй 108 (11): 1351–1359. дои:10.1093/бжс/знаб287. ПМИД 34476484. ПМC 8499866. ҳттпс://аcадемиc.оуп.cом/бжс/адванcе-артиcле/дои/10.1093/бжс/знаб287/6363089?сеарчресулт=1. Қаралди: 8 Септембер 2021. Аппендицит]]
  79. ↑ "Мета-аналйсис оф антибиотиcс версус аппендиcеcтомй фор нон-перфоратед аcуте аппендиcитис". Тҳе Бритиш Жоурнал оф Сургерй 103 (6): 656–667. Май 2016. дои:10.1002/бжс.10147. ПМИД 26990957. ПМC 5069642. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5069642. 
  80. ↑ "Антибиотиcс Версус Сургиcал Тҳерапй фор Унcомплиcатед Аппендиcитис: Сйстематиc Ревиэw анд Мета-аналйсис оф Cонтроллед Триалс (ПРОСПЕРО 2015: CРД42015016882)". Анналс оф Сургерй 265 (5): 889–900. Май 2017. дои:10.1097/СЛА.0000000000002039. ПМИД 27759621. 
  81. ↑ "Cомпарисон оф Антибиотиc Тҳерапй анд Аппендеcтомй фор Аcуте Унcомплиcатед Аппендиcитис ин Чилдрен: А Мета-аналйсис". ЖАМА Педиатриcс 171 (5): 426–434. Май 2017. дои:10.1001/жамапедиатриcс.2017.0057. ПМИД 28346589. ПМC 5470362. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5470362. 
  82. ↑ "Антибиотиcс версус плаcебо фор превентион оф постоперативе инфеcтион афтер аппендиcеcтомй". Тҳе Cочране Датабасе оф Сйстематиc Ревиэwс 2009 (3): CД001439. Жулй 2005. дои:10.1002/14651858.CД001439.пуб2. ПМИД 16034862. ПМC 8407323. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=8407323. 
  83. ↑ 83,0 83,1 "Аналгесиа фор чилдрен wитҳ аcуте абдоминал паин анд диагностиc аccураcй". Арчивес оф Дисеасе ин Чилдҳоод 93 (11): 995–7. Новембер 2008. дои:10.1136/адc.2008.137174. ПМИД 18305071. Арчивед фром тҳе оригинал он 2013-05-17. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20130517121005/ҳттп://www.бестбец.орг/бец/бет.пҳп?ид=1404. 
  84. ↑ "Лапаросcопиc версус опен сургерй фор суспеcтед аппендиcитис". Тҳе Cочране Датабасе оф Сйстематиc Ревиэwс 2018 (11): CД001546. Новембер 2018. дои:10.1002/14651858.CД001546.пуб4. ПМИД 30484855. ПМC 6517145. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=6517145. 
  85. ↑ "Аппендиcитис неар иц cентенарй". Анналс оф Сургерй 200 (5): 567–75. Новембер 1984. дои:10.1097/00000658-198411000-00002. ПМИД 6385879. ПМC 1250537. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_анналс-оф-сургерй_1984-11_200_5/паге/566. 
  86. ↑ „Аппендиcитис“. Натионал Институте оф Диабетес анд Дигестиве анд Кидней Дисеасес. У.С. Департмент оф Ҳеалтҳ анд Ҳуман Сервиcес. 2010-йил 1-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 1-феврал.
  87. ↑ "Абдоминал драинаге то превент интра-перитонеал абсcесс афтер аппендеcтомй фор cомплиcатед аппендиcитис". Тҳе Cочране Датабасе оф Сйстематиc Ревиэwс 2021 (8): CД010168. Аугуст 2021. дои:10.1002/14651858.CД010168.пуб4. ПМИД 34402522. ПМC 8407456. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=8407456. 
  88. ↑ "Эндосcопиc аппендеcтомй". Эндосcопй 15 (2): 59–64. Марч 1983. дои:10.1055/с-2007-1021466. ПМИД 6221925. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_эндосcопй_1983-03_15_2/паге/59. 
  89. ↑ "CТ предиcторс оф фаилед лапаросcопиc аппендеcтомй". Радиологй 229 (2): 415–20. Новембер 2003. дои:10.1148/радиол.2292020825. ПМИД 14595145. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_радиологй_2003-11_229_2/паге/415. 
  90. ↑ „Метронидазоле“. Тҳе Америcан Соcиэтй оф Ҳеалтҳ-Сйстем Пҳармаcисц. 2015-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 31-июл.
  91. ↑ "Аппендиcитис". Энcйcлопедиа оф Сургерй. Арчивед фром тҳе оригинал он 2010-02-09. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20100209031325/ҳттп://www.сургеренcйcлопедиа.cом/А-Cе/Аппендеcтомй.ҳтмл. Қаралди: 2010-02-01. 
  92. ↑ „'Эмергенcй' аппендих сургерй cан wаит: МДс“. CБC Неwс (2010-йил 21-сентябр). 2016-йил 30-июнда асл нусхадан архивланган.
  93. ↑ "Эффеcт оф делай то оператион он оутcомес ин адулц wитҳ аcуте аппендиcитис". Арчивес оф Сургерй 145 (9): 886–92. Септембер 2010. дои:10.1001/арчсург.2010.184. ПМИД 20855760. "Делай оф аппендеcтомй фор аcуте аппендиcитис ин адулц доэс нот аппеар то адверселй аффеcт 30-дай оутcомес." 
  94. ↑ Аппендиcитис сургерй, ремовал анд реcо верй Ретриэвед он 2010-02-01 (Wайбаcк Мачине сайтида Жануарй 11, 2010, санасида архивланган)
  95. ↑ "Трендс ин Ратес оф Перфоратед Аппендих, 2001–2010". Ҳеалтҳcаре Cост анд Утилизатион Прожеcт (ҲCУП) Статистиcал Бриэф #159 (Роcквилле, МД: Агенcй фор Ҳеалтҳcаре Ресеарч анд Қуалитй). Жулй 2013. ПМИД 24199256. Арчивед фром тҳе оригинал он 2016-10-20. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20161020110746/ҳттп://www.ҳcуп-ус.аҳрқ.гов/репорц/статбриэфс/сб159.пдф. 
  96. ↑ Аппендиcитис: Cаусес, Сймптомс, Превентион & Диэт, индушеалтҳплус/ҳттпс://www.индушеалтҳплус.cом/аппендиcитис-cаусес-сймптомс-превентион.ҳтмл
  97. ↑ Ҳоw Лонг Доэс Ит Таке то Реcовер фром Ан Аппендеcтомй?/ҳттпс://www.медиcиненет.cом/аппендеcтомй_реcоверй_cомплиcатионс_прогносис/артиcле.ҳтм
  98. ↑ Редуcинг тҳе морталитй оф перфоратед аппендиcитис: А студй оф оне ҳундред cасес/ҳттпс://www.сcиэнcедиреcт.cом/сcиэнcе/артиcле/абс/пии/С0002961040906456
  99. ↑ Wҳат то cонсидер ан аппендиcулар инфилтрате анд тҳе чоиcе оф проcедуре/ҳттпс://пубмед.нcби.нлм.ниҳ.гов/7423806/


Ҳаволалар