Apple A9 sahifasining manbasini koʻrish

'''Apple A9''' Apple Inc tomonidan ishlab chiqilgan 64 bit ARM ga asoslangan chip tizimi (SoC). TSMC hamda Samsung tomonidan Apple uchun ishlab chiqarilgan, u 1-marotaba 2015-yilning 9-sentabrda taqdim etilgan , iPhone 6S va 6S Plusda paydo boʻldi<ref name="Apple iPhone 6S PR">{{Press-reliz manbasi |url=https://www.apple.com/pr/library/2015/09/09Apple-Introduces-iPhone-6s-iPhone-6s-Plus.html |title=Apple Introduces iPhone 6s & iPhone 6s Plus |publisher=Apple |date=September 9, 2015 |access-date=September 9, 2015 |archive-date=September 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911021129/http://www.apple.com/pr/library/2015/09/09Apple-Introduces-iPhone-6s-iPhone-6s-Plus.html |url-status=live}}</ref>. Apple oʻzidan oldingi Apple A8 ga nisbatan 70%ga koʻproq CPU unumdorligiga ega<ref name="Apple iPhone 6S PR" />. 2018-yilning 12-sentabrda iPhone 6S va iPhone 6S Plus hamda 1-avlod iPhone S ishlab chiqarish toʻxtatildi , shu sababli A9 chiplarini ishlab chiqarilishi ham toʻxtatildi. iPhone 6S va 6S Plus uchun eng soʻnggi dasturiy taʼminot yangilanishlari, shu jumladan, ushbu chipdan foydalanadigan iPhone SE (1-avlod) variantlari tizimlari iOS 15.7.6 boʻlib, 2023-yilning 18-mayda chiqarilgan, chunki ular 2022-yilda iOS 16 ning chiqarilishi bilan toʻxtatilgan . Ushbu chipdan foydalanadigan 5-avlod iPad 2023-yilning 18-mayda chiqarilgan iPadOS 16.5 edi, chunki u iPadOS 17ning 2023-yilda chiqarilishi bilan toʻxtatilgan edi.

== Dizayn ==
A9 Apple tomonidan ishlab chiqilgan 64 bitli 1.85GHz ega boʻlgan ARMv8 '''Twister''' deb nomlangan 2 yadroli CPU. iPhone 6S dagi A9 paketga kiritilgan 2 GB LPDDR4 operativ xotiraga ega. A9 maʼlumotlar uchun 64 KB va yoʻriqnomalar uchun 64 KB L1 keshiga shu jumladan ikkala protsessor yadrolari tomonidan taqsimlangan 3 MB L2 keshiga va butun SoC ga xizmat koʻrsatadigan hamda jabrlanuvchi kesh sifatida ishlaydigan 4 MB L3 keshiga ega<ref name="AnandTech A9 L3 Cache Size">{{Yangiliklar manbasi |last=Smith, Ryan |date=November 30, 2015 |title=Correcting Apple's A9 SoC L3 Cache Size: A 4MB Victim Cache |work=[[AnandTech]] |url=http://www.anandtech.com/show/9825/correcting-a9s-l3-cache |url-status=live |access-date=1 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201175259/http://www.anandtech.com/show/9825/correcting-a9s-l3-cache |archive-date=1 December 2015}}</ref>. A9 , shuningdek , 650 MGts chastotali maxsus PowerVR Series7XT grafik protsessoriga ega boʻlib va 6x shaxsiy shader yadrolari yana Apple kompilyatoriga ega hisoblanadi<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.realworldtech.com/apple-custom-gpu/ |sarlavha=A Look Inside Apple's Custom GPU for the iPhone |muallif=Kanter |ism=David |til=en-US |qaralgan sana=2019-08-27 |arxivsana=2019-08-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190827032014/https://www.realworldtech.com/apple-custom-gpu/}}</ref>.

A9 yangi tasvir protsessorini oʻz ichiga oladi hamda bu xususiyat dastlab A5 da taqdim etilgan va oxirgi martaba A7 da yangilangan boʻlib, vaqt va fazoviy shovqinni yaxshiroq pasaytirish uchun hamda mahalliy ohanglarni xaritalash yaxshilangan<ref name="Apple iPhone 6S Tech">{{Veb manbasi |url=https://www.apple.com/iphone-6s/technology/ |sarlavha=iPhone 6s - Technology |nashriyot=[[Apple Inc.|Apple]] |sana=September 8, 2015 |qaralgan sana=September 10, 2015 |arxivsana=September 13, 2015 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150913043947/https://www.apple.com/iphone-6s/technology/}}</ref>. A9 toʻgʻridan-toʻgʻri oʻrnatilgan M9 harakat protsessorini birlashtiradi, shuningdek, bu xususiyat dastlab A7 bilan birga alohida chip sifatida taqdim etilgan. Akselerometr; giroskop; kompas va barometrga xizmat koʻrsatishdan tashqari, M9 protsessori Siri ovozli buyruqlarini taniy oladi<ref name="Apple iPhone 6S Tech" />.

A9 H.264 uchun video kodek kodlashni qoʻllab-quvvatlaydi. Hamda u HEVC<ref>{{Veb manbasi |muallif=Thomson |ism=Gavin |sarlavha=Introducing HEIF and HEVC |url=https://developer.apple.com/videos/play/wwdc2017/503/ |nashriyot=Apple |qaralgan sana=27 December 2021 |sahifalar=Slide 71 of presentation |til=English |arxivsana=27 December 2021 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211227090534/https://developer.apple.com/videos/play/wwdc2017/503/}}</ref> H.264, MPEG‑4 va Motion JPEG uchun dekodlashni qoʻllab-quvvatlaydi<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=iPhone 6s - Technical Specifications |url=https://support.apple.com/kb/SP726?locale=en_US |qaralgan sana=2022-11-05 |ish=support.apple.com}}</ref>.

A9 PCIe ulanishi orqali aloqa qiladigan Apple tomonidan ishlab chiqilgan NVMe ga asoslangan kontrollerdan foydalanadigan maxsus saqlash yechimiga ega<ref name="Apple iPhone 6s Review -- Anandtech">{{Veb manbasi |url=http://www.anandtech.com/show/9686/the-apple-iphone-6s-and-iphone-6s-plus-review/7 |sarlavha=The Apple iPhone 6s and iPhone 6s Plus Review |nashriyot=Anandtech |sana=November 2, 2015 |qaralgan sana=April 4, 2016 |arxivsana=April 8, 2016 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160408210105/http://www.anandtech.com/show/9686/the-apple-iphone-6s-and-iphone-6s-plus-review/7}}</ref>. iPhone 6s ning NAND dizayni mobil qurilmalarda keng tarqalgan flesh-xotiradan koʻra, shaxsiy kompyuter sinfdagi SSDga koʻproq oʻxshaydi. Telefonga tez-tez flesh-xotiraga ulanish uchun eMMC yoki UFS dan foydalanadigan raqobatchilarga nisbatan sezilarli darajada saqlash samaradorligini oshirib beradi.

=== Mikroarxitektura ===
''A9'' mikroarxitekturasi 2-avlod ''Cyclone'' (A8 chipida qoʻllanadi) mikroarxitekturasiga oʻxshaydi. Mikroarxitekturaning baʼzi xususiyatlari shulardan iborat:
{| class="wikitable"
!Quvur chuqurligi (bosqichlari)
| 16
|-
! Emissiya kengligi
| 6 ta mikro-operatsiya
|-
! ROB
| 196 mikro-operatsiya
|-
! Yuklashning kechikishi
| 8 tsikl
|-
! Filialni notoʻgʻri taxmin qilish uchun jarima
| 9
|-
! Butun sonli quvurlar soni
| 4
|-
! Oʻzgartiruvchi ALU soni
| 4
|-
! Yuklash/saqlash birliklari
| 2
|-
! Butun sonli quvur bufer hajmi
| 48
|-
! Filiallar soni
| 2
|-
! Bilvosita filial birliklari
| 1
|-
! Filial quvurlari buferining oʻlchami
| 24
|-
! FP ALU
|
|}
A8 ga nisbatan unumdorlikni oshirishning taxminan yarmi 1,85 GHz chastotaga toʻgʻri keladi. Taxminan chorak qismi yaxshiroq xotira quyi tizimi esa (3 karra tezroq va kattaroq keshlar) keladi. Qolgan chorak mikroarxitekturani sozlash va kichikroq texnologiya tugunidan keladi.

=== Shifrlash ===
'''Apple''' maʼlumotlariga koʻra „''Har bir iOS qurilmasi flesh-xotira va asosiy tizim xotirasi oʻrtasidagi DMA yoʻliga oʻrnatilgan maxsus AES 256 kripto dvigateliga ega, fayllarni shifrlashni yuqori samarador qiladi. Hamda'' ''A9 yoki undan keyingi A seriyali protsessorlarida flesh-xotira quyi tizimi faqat DMA kripto dvigateli orqali foydalanuvchilarning maʼlumotlarini oʻz ichiga olgan xotirsiaga kirish huquqiga ega boʻlgan izolyatsiyalangan avtobusda joylashgan''.<nowiki>''</nowiki>

=== Ikkilamchi manba (Chipgate) ===
Apple A9 chiplari 2 ta kompaniya tomonidan ishlab chiqariladi :

(a) Samsung

(b) TSMC .

Samsung versiyasi APL0898 deb nomlanadi va u 14nm da ishlab chiqariladi. FinFET jarayoni va 96 mm<sup>2</sup> ga teng katta, TSMC versiyasi esa 16 nm da ishlab chiqarilgan shuningdek APL1022 deb nomlanadi. FinFET jarayoni va 104,5 mm <sup>2</sup> katta.

Qismlar oʻrtasida unumdorlikda sezilarli farq boʻlmasligi kerak edi<ref>{{Yangiliklar manbasi |last=Smith, Ryan |date=September 28, 2015 |title=Apple's A9 SoC Is Dual Sourced From Samsung & TSMC |work=[[AnandTech]] |url=http://www.anandtech.com/show/9665/apples-a9-soc-is-dual-sourced-from-samsung-tsmc |url-status=live |access-date=30 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930195809/http://www.anandtech.com/show/9665/apples-a9-soc-is-dual-sourced-from-samsung-tsmc |archive-date=30 September 2015}}</ref>. Ammo 2015-yilning oktabr oyida Samsung kompaniyasi tomonidan ishlab chiqarilgan A9 chiplari boʻlgan iPhone 6S modellari TSMC tomonidan ishlab chiqarilgan protsessor ogʻir versiyalariga qaraganda batareyaning ishlash muddatini doimiy ravishda oʻlchaganligini daʼvo qilingan. Foydalanish; veb-sahifalar va grafikalar unchalik farq qilmadi<ref>{{Yangiliklar manbasi |last=Cunningham |first=Andrew |date=12 October 2015 |title=Samsung vs. TSMC: Comparing the battery life of two Apple A9s |work=[[Ars Technica]] |publisher=[[Condé Nast]] |url=https://arstechnica.com/apple/2015/10/samsung-vs-tsmc-comparing-the-battery-life-of-two-apple-a9s/ |url-status=live |access-date=13 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013031127/http://arstechnica.com/apple/2015/10/samsung-vs-tsmc-comparing-the-battery-life-of-two-apple-a9s/ |archive-date=13 October 2015}}</ref>. Apple javob berdi: ''“Batareya quvvati tugamaguncha protsessorlarni doimiy ogʻir ish yuki bilan ishlatadigan sinovlar haqiqiy foydalanishni aks ettirmaydi''" va u mijozlar uchun maʼlumotlari bilan birgalikda ichki testlar atigi 2% yoki 3% farqni koʻrsatganini aytdi<ref name="anandtech-analyzinga9">{{Veb manbasi |sarlavha=Analyzing Apple's Statement on TSMC and Samsung A9 SoCs |url=http://www.anandtech.com/show/9708/analyzing-apple-statement-for-tsmc-and-samsung-a9 |ish=[[AnandTech]] |qaralgan sana=11 October 2015 |arxivsana=13 October 2015 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20151013225522/http://anandtech.com/show/9708/analyzing-apple-statement-for-tsmc-and-samsung-a9}}</ref><ref name="wired-chipgate">{{Jurnal manbasi |last=Barrett |first=Brian |title=It Doesn't Matter Which A9 Chip Your iPhone Has. Get Over It. |url=https://www.wired.com/2015/10/iphone-6s-a9-battery-life/ |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012195547/http://www.wired.com/2015/10/iphone-6s-a9-battery-life/ |archive-date=12 October 2015 |access-date=11 October 2015}}</ref>.

=== Nomlash ===
'''Twister CPU''' yadrosi '''ARM Holdings''' tomonidan litsenziyalangan, shuningdek, ARMv8-A koʻrsatmalar toʻplami arxitekturasini amalga oshirsa-da, bu mustaqil protsessor dizayni boʻlib, ARM tomonidan ishlab chiqilgan hamda 32 ni amalga oshiradigan juda eski, ammo shunga oʻxshash nomdagi Cortex-A9 va ARM9 protsessorlari bilan bogʻliq emas. Arxitekturaning bit ARMv7-A va ARMv5E versiyalari hisoblanadi.

=== Galereya ===
Protsessorlar vizual jihatdan deyarli bir xil. Paket bir xil oʻlchamlarga ega boʻlib(taxminan 15,0mm × 14,5mm) va faqat belgilash matini hamda yuzaki farqlar mavjud. Paket ichida kremniy matritsa oʻlchamlari boʻyicha farqlanadi.{{Start box}}
{{Succession box|title=Apple A9|years=2015|before=[[Apple A8]]|after=[[Apple A10|Apple A10 Fusion]]}}
{{S-end}}

=== ARKit ===
A9 protsessori ARKit uchun minimal talab sifatida keltirilgan<ref>{{Veb manbasi |url=https://developer.apple.com/documentation/arkit |qaralgan sana=4 Aug 2017 |sarlavha=Framework - ARKit |arxivsana=4 August 2017 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170804181429/https://developer.apple.com/documentation/arkit}}</ref>.

== Apple A9 ni oʻz ichiga olgan mahsulotlar ==

* [[iPhone 6S]] va 6S Plus
* [[IPhone SE (1-avlod)|iPhone]] SE (1-avlod)
* [[iPad]] (5-avlod)

== Shuningdek qarang ==

* Apple silicon, Apple tomonidan ishlab chiqilgan ARM-ga asoslangan protsessorlar qatori.
* Apple A9X

== Maʼlumotnomalar ==
<references group="" responsive="1"></references>

[[Turkum:Apple iOS]]
[[Turkum:Apple Inc tomonidan ishlab chiqarilgan klassik Mac OS dasturlari]]