Ar-Radiy sahifasining manbasini koʻrish

{{Qirollik bilgiqutisi
| ismi                         = ar-Radiy billoh <br /> الراضي بالله
| title                        = [[Xalifalar roʻyxati|Xalifa]]<br/>[[Moʻminlar amiri]]
| tasvir                       = [[File:Gold dinar of al-Radi, 323 AH.jpg|300px]]
| izoh                         = 934-yil [[Ahvoz]]da zarb qilingan ar-Radiyning [[oltin dinor]]i
| succession                   = [[Abbosiylar xalifaligi]]ning 20-[[xalifa]]si
| reign                        = 934-yil 24-aprel — 940-yil 12-dekabr
| oʻtmishdoshi                 = [[al-Qohir]]
| davomchisi                   = [[al-Muttaqiy]]
| tugʻilgan_sanasi             = 909-yil 1-yanvar<ref name="Duindam">{{cite book | last=Duindam | first=J. | last2=Artan | first2=T. | last3=Kunt | first3=M. | title=Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective | publisher=Brill | series=Rulers & Elites | year=2011 | isbn=978-90-04-20622-9 | page=204}}</ref>
| tugʻilgan_joyi               = [[Bagʻdod]]<ref name="Duindam"/>
| vafot_sanasi                 = 940-yil 13-dekabr{{sfn|Masudi|2010|p=393}} ({{age|909|01|01|940|12|13}} yoshda)
| vafot_joyi                   = [[Bagʻdod]]{{sfn|Masudi|2010|p=393}}
| dafn_etilgan_joy             = [[Ar-Rusafa (Iroq)|Ar-Rusafa]], Iroq
| turmush_oʻrtogʻi             = Farha<ref name="al-Zubayr">{{cite book | last=al-Zubayr | first=A.R.I. | last2=Qaddūmī | first2=G.Ḥ. | title=Book of Gifts and Rarities | url=https://archive.org/details/bookofgiftsrarit0000unse | publisher=Center for Middle Eastern Studies of Harvard University | series=Harvard Middle Eastern monographs | year=1996 | isbn=978-0-932885-13-5 | page=[https://archive.org/details/bookofgiftsrarit0000unse/page/n210 191]}}</ref><br>Rabab<ref name="al-Zubayr"/>
| issue                        = al-Abbos
| tugʻilgan_paytidagi_ismi     = Muhammad ibn Jaʼfar al-Muqtadir<ref name="Duindam"/>
| dynasty                      = [[Abbosiylar sulolasi|Abbosiylar]]
| otasi                        = [[al-Muqtadir]]
| onasi                        = Zalum
| dini                         = [[Islom]] ([[Sunniylik]])
}}
'''Abul Abbos Muhammad ibn Jaʼfar al-Muqtadir''' ({{lang-ar|أبو العباس أحمد (محمد) بن جعفر المقتدر|Abū al-ʿAbbās Aḥmad (Muḥammad) ibn al-Muqtadir}}; 909-yil 1-yanvar — 940-yil 13-dekabr), koʻproq hukmronlik nomi '''ar-Radiy billoh''' ({{lang-ar|الراضي بالله|al-Rāḍī bi'llāh|Content with God}}{{sfn|Bowen|1928|p=336}}) bilan mashhur, [[Abbosiylar xalifaligi]]ning 934-yildan vafotiga qadar hukmronlik qilgan yigirmanchi [[xalifa]]si. 940-yil 13-dekabrda 31 yoshida vafot etgan. Hukmronlik davri xalifaning siyosiy hokimiyati tugashi va ''[[amir ul-umaro]]'' unvoni uchun kurashadigan harbiy kuchlar paydo boʻlishi bilan farqlanadi.

== Yoshlik davri ==
Boʻlajak xalifa ar-Radiy 909-yil 20-dekabrda xalifa [[al-Muqtadir]] ({{hukmronlik|908|932}}) va Zalum ismli [[Vizantiya yunonlari|yunon]] qul kanizakdan tugʻilgan{{sfn|Zetterstéen|1995|p=368}}{{sfn|Özaydın|2007|p=489|ignore-err=yes}}. To‘rt yoshida [[Misr]] va [[Mag‘rib]]ning nominal gubernatorligini qabul qilib, bosh qoʻmondon [[Muʼnis al-Muzaffar]] bilan Misrga joʻnatiladi. Bosh qoʻmondon unga tarbiyachi bo‘ladi{{sfn|Özaydın|2007|p=489|ignore-err=yes}}.

927-yilda Munis va al-Muqtadir oʻrtasida kelishmovchilik yuzaga kelgach, Abul Abbos bilan [[Vazir (Abbosiylar xalifaligi)|vazir]] [[Ibn Muqla]] otasi va qudratli sarkarda oʻrtasida vositachilik qilishga urinib koʻrgan, ammo natija boʻlmagan{{sfn|Özaydın|2007|p=489|ignore-err=yes}}. 930-yilda Abul Abbos otasidan [[Bilod ash-Shom|Suriya]] noibligini olsa-da, [[Bagʻdod]]da yashab, shaharning Muharrim kvartalidagi saroyida istiqomat qilgan{{sfn|Özaydın|2007|p=489|ignore-err=yes}}. Keyingi yili Mu’nis Abul Abbosni o‘g‘irlab, Suriyaga olib ketib, o‘sha yerda xalifa deb e’lon qilmoqchi bo‘lgani haqida mish-mishlar tarqalgan. Bu al-Muqtadirni xavotirga solib, oʻgʻlini oʻzi bilan birga xalifa saroyida yashash uchun olib kelgan{{sfn|Özaydın|2007|p=489|ignore-err=yes}}.

932-yilda otasi oʻldirilgach, Abul Abbos nomzodi xalifalikka taklif qilingan, ammo oxir-oqibat amakisi [[al-Qohir]] ({{hukmronlik|932|934}}) saylangan{{sfn|Zetterstéen|1995|p=368}}{{sfn|Özaydın|2007|p=489|ignore-err=yes}}. Abul Abbos xavfli raqib deb koʻrilib, qamalgan. Mol-mulki musodara qilingan. Shu bilan al-Qohir taxtdan tushirilgunga (934-yil 24-aprel) qadar qamoqda qolgan{{sfn|Zetterstéen|1995|p=368}}{{sfn|Özaydın|2007|p=489|ignore-err=yes}}{{sfn|Kennedy|2004|p=194}}.

== Xalifaligi ==
Oʻsha davr tarixchisi [[Masʼudiy]] uni tashqi ko‘rinishidan yoqimli, koʻp atir ishlatadigan va saxovatli, saroy a’yonlariga bergan dabdabali sovg‘alari bilan ajralib turadigan kishi sifatida ta’riflagan. Masʼudiyga koʻra, xalifa „oʻtmishdagi odamlar va voqealar haqida gapirishdan zavqlanar, olimlar va bilimdonlarni izlar, ularni tez-tez oʻz huzuriga chaqirar, ular bilan erkin muloqor qilardi“{{sfn|Masudi|2010|p=411}}. Kuchli al-Qohirdan farqli oʻlaroq, ar-Radiy ramziy hukmdorga aylangan. Shuhratparast odamlar esa davlat hokimiyatini qoʻlga olgan{{sfn|Zetterstéen|1995|p=368}}.

Taniqli sobiq [[Vazir (Abbosiylar xalifaligi)|vazir]] [[Ali ibn Iso al-Jarroh]] qarigani sababli bu lavozimga qayta tayinlanishdan bosh tortgach, lavozimni al-Qohirga qarshi fitnaga boshchilik qilgan [[Ibn Muqla]] egallagan{{sfn|Zetterstéen|1995|p=368}}{{sfn|Kennedy|2004|p=194}}. Biroq hukmronligining dastlabki oylarida [[Muhammad ibn Yoqut]] 935-yil aprelida qulaguniga qadar saroyning eng kuchli aʼzosi boʻlib qolgan. Shundan soʻnggina Ibn Muqla toʻliq boshqaruvni o‘z qo‘liga olgan{{sfn|Zetterstéen|1995|p=368}}. 935-yilda hukumat baʼzi [[Hanbaliylik|Hanbaliy]] mutaassiblarining xatti-harakati tufayli Bagʻdoddagi gʻalayonlarga qarshi choralar koʻrishga majbur boʻlgan. Ommaviy kayfiyatdan kelib chiqqan holda ular koʻcha-koʻyda aholini koʻtargan. Xususiy uylarga bostirib kirishgan, qayerda boʻlsa-da, sharob idishlarini boʻshatishgan, musiqa asboblarini sindirishgan va qoʻshiqchilarga yomon munosabatda boʻlishgan. Savdo-sotiq tafsilotlarini oʻrganishdi, [[Mutakallimlar|ashʼariy]] raqiblarini kaltaklab, islom qonunlari va odatlarining qatʼiy talqiniga zid boʻlgan har qanday holatga nisbatan oʻzboshimchalik bilan harakat qilgan{{sfn|Zetterstéen|1995|p=368}}.

Bu vaqtga kelib, xalifalik oldida turgan eng katta xavf Abbosiylar saroyidagi ichki nizolardan foydalanib, oʻz viloyatlari ustidan nazoratni kuchaytirib, Bagʻdodga toʻlanadigan soliqlarni ushlab qolish orqali markaziy hukumatni tanazzulga uchratayotgan viloyat hokimlarining mustaqilligi edi{{sfn|Kennedy|2004|p=194}}. Ibn Muqla qoʻshni viloyatlar ustidan harbiy kuch bilan nazoratni tiklashga qaror qilib, birinchi nishon sifatida [[Hamdoniylar]] nazorati ostidagi [[Jazira (xalifalik viloyati)|Jazira]]ni tanlagan. 935-yilda Hamdoniylar poytaxti [[Mosul]]ni egallash uchun yurish boshladi, lekin Bagʻdodga qaytishga majbur boʻlgan. 936-yilda [[Vosit]]ning isyonchi noibi [[Muhammad ibn Raiq]]qa qarshi yurish boshlashga urinish barbod boʻlgan. Ushbu soʻnggi falokat kuchayib borayotgan moliyaviy inqirozga qarshi tura olmagani bilan birga Ibn Muqlaning hokimiyatdan qulashiga olib kelgan{{sfn|Kennedy|2004|pp=194–195}}. 936-yil aprel oyida Ibn Muqlani Muhammad ibn Yoqutning ukasi al-Muzaffar hibsga olishi tufayli ar-Radiy uni vazirlik lavozimidan bo‘shatishga majbur boʻlgan{{sfn|Zetterstéen|1995|p=368}}.

Ibn Muqlaning lavozimdan olinishi Abbosiy xalifalari mustaqilligini tugatgan. Koʻp oʻtmay, ar-Radiy Ibn Raiqni yangi ''[[amir ul-umaro]]'' (qoʻmondonlar qoʻmondoni) lavozimiga tayinlagach, u xalifalikning amaldagi hukmdoriga aylangan. Xalifa faqat Bag‘dod va uning yaqin atrofi ustidan nazoratini o‘zida saqlab qolgan. Barcha davlat ishlari esa Ibn Raiq va uning kotibi qo‘liga o‘tgan{{sfn|Zetterstéen|1995|p=368}}{{sfn|Kennedy|2004|pp=195ff.}}. Hatto [[juma namozi]] ''[[xutba]]''sida xalifa bilan bir qatorda ''amir al-umaro'' nomi ham zikr qilingan{{sfn|Zetterstéen|1995|p=368}}.

Ar-Radiy odatda oxirgi haqiqiy xalifa sifatida tilga olinadi. U juma namozida nutq soʻzlagan, faylasuflar bilan kun masalalarini muhokama qilish uchun yigʻilishlar oʻtkazgan yoki davlat ishlari boʻyicha maslahatlashgan oxirgi xalifa boʻlgan. Shuningdek, muhtojlar oʻrtasida nafaqa tarqatgan yoki zolim zobitlarning qattiqqoʻlligini yumshatish uchun aralashgan oxirgi xalifa boʻlgan.

Shunga qaramay, u boshqa bir shaxsga qaram ham edi. Ichki siyosat masalasida oʻzining qoʻlida juda kam hokimiyat saqlanib qolgan edi. Tashqi siyosatda esa undan ham kam mustaqil edi. Boy Sharq, berber Afrikasi, Misr, [[Suriya]] va [[Mesopotamiya]]ning katta qismi boy berilgan. [[Mosul]] mustaqil boʻlgan edi. [[Arabiston yarim oroli]] [[Qarmatlar]] va boshqa mahalliy rahbarlar qoʻl ostida edi. Hatto [[Basra]] va [[Vosit]]da ham qoʻzgʻolonlar koʻtarilgan. „Yunonlar“ning ([[Vizantiya imperiyasi]]) oldinga siljishini faqat „Xalq [[qilich]]i“ deb nom olgan jasur [[Hamdoniylar|Hamdoniy]] shahzodasi [[Sayf ud-Davla]]gina toʻxtatib turgan.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* {{New Cambridge History of Islam|last=Bonner|first=Michael|authorlink=Michael Bonner|chapter=The waning of empire, 861–945|volume=1|pages=305–359}}
* {{cite book | first = Harold | last = Bowen | title = The Life and Times of ʿAlí Ibn ʿÍsà: The Good Vizier | year = 1928 | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.499033 | oclc = 386849 }}
* {{The Prophet and the Age of the Caliphates | edition = Second}}
* {{cite book | author = Masudi | author-link = al-Masudi | title = The Meadows of Gold: The Abbasids | translator = Paul Lunde and Caroline Stone | publisher = Routledge | location = London and New York | year = 2010 | orig-year = 1989 | isbn = 978-0-7103-0246-5 | url = {{Google Books|_5MrBgAAQBAJ|plainurl=y}}}}
* {{TDV Encyclopedia of Islam | volume = 34 | first = Abdülkerim | last = Özaydın | authorlink = | title = Râzî-Billâh | url = https://islamansiklopedisi.org.tr/razi-billah | pages = 489–490}}
* {{EI2 | last = Zetterstéen | first = K. V. | authorlink = Karl Vilhelm Zetterstéen | title = al-Rāḍī bi'llāh | doi =10.1163/1573-3912_islam_SIM_6170 | volume = 8 | page = 368 }}
*''This text is adapted from [[William Muir]]'s [[public domain]], The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall.''

{{s-start}}
{{s-hou|[[Abbosiylar sulolasi]]||907||940-yil 23-dekabr|name=ar-Radiy}}
{{s-rel|su}}
{{s-bef|before = [[al-Qohir]]}}
{{s-ttl|title =[[Abbosiylar xalifaligi]] [[Abbosiy xalifalar roʻyxati|xalifa]]si|years = 934-yil 24-aprel — 940-yil 12-dekabr}}
{{s-aft|after = [[al-Muttaqiy]]}}
{{s-end}}

{{Abbosiylar}}
{{Portal bar|Biografiya|Iroq|Islom}}

[[Turkum:909-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:940-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:10-asr Osiyodagi monarxlar]]
[[Turkum:10-asr Afrikadagi monarxlar]]
[[Turkum:Abbosiy xalifalarning oʻgʻillari]]
[[Turkum:X asr Abbosiy xalifalari]]