Ziyosfera

Arab davlatlari uyushmasi

(Arab ligasidan yoʻnaltirildi)

Араб Лигаси(арабча: الجامعة العربية‎‎, ал-Жāмиʿа ал-ʻАрабийя) расмий равишда Араб давлатлари уюшмаси(арабча: جامعة الدول العربية‎‎, Жāмиʿат ад-Дуwал ал-ʿАрабийя) — Араб дунёсидаги минтақавий ташкилотдир. Араб Лигаси 1945-йил 22-мартда Қоҳирада тузилган. Дастлаб олти аъзодан иборат бўлган. Улар: Миср, Ироқ, Трансиордания, Ливан, Саудия Арабистони ва Сурия[3]. Яман 1945-йил 5-майда аъзо бўлиб қўшилди. Ҳозир Араб давлатлари уюшмаси 22 та аъзога эга.

Араб давлатлари уюшмаси
  • جامعة الدول العربية (Арабиc)
    Жāмиʿат ад-Дуwал ал-ʿАрабийя
Toʻq yashil rangda koʻrsatilgan aʼzo davlatlar
Тўқ яшил рангда кўрсатилган аъзо давлатлар
Маъмурий марказ Қоҳира, Мисра
Расмий тил
Тйпе Минтақавий ташкилот
Аъзолар
Леадерс
Аҳмед Абоул Гҳеит
Али Ал-Дақбааши
Эстаблишмент
1945-йил 22-март
1950-йил 18-июн
1965-йил 11-сентябр
1983-йил 6-апрел
2005-йил 2-январ

Уюшманинг асосий мақсади аъзо давлатлар ўртасидаги муносабатларни яқинлаштириш ва улар ўртасидаги ҳамкорликни мувофиқлаштириш, уларнинг мустақиллиги ва суверенитетини ҳимоя қилиш ва араб давлатларининг ишлари ва манфаатларини умумий тарзда кўриб чиқиш ҳисобланади[4]. Ташкилот ўз тарихи давомида нисбатан паст даражадаги ҳамкорликка эга бўлган[5].

Институтлар орқали, хусусан Араб Лигаси Таълим, маданият ва фан бўйича ташкилот (АЛЕCСО) ва Араб иқтисодий бирлиги кенгашининг (CАЭУ) Иқтисодий ва ижтимоий кенгаши уюшманинг Араб дунёси манфаатларини илгари суриш учун мўлжалланган сиёсий, иқтисодий, маданий, илмий ва ижтимоий дастурларни амалга оширади[6][7]. Уюшма аъзо давлатлар учун сиёсатни мувофиқлаштириш, умумий манфаатдор масалалар бўйича тадқиқотлар ва қўмиталар ташкил этиш, давлатлараро низоларни ҳал қилиш ва 1958-йилги Ливан инқирози каби можароларни чеклаш учун форум бўлиб хизмат қилди. Лига иқтисодий интеграцияни рағбатлантирадиган кўплаб муҳим ҳужжатларни ишлаб чиқиш ва якунлаш учун платформа бўлиб хизмат қилди. Мисоллардан бири, минтақадаги иқтисодий фаолият тамойилларини белгилаб берувчи Бирлашган Араб Иқтисодий Ҳаракат Низомидир.

Араб давлатлари уюшмаси Кенгашида ҳар бир аъзо давлат бир овозга эга ва қарорлар фақат уларга овоз берган давлатлар учун мажбурийдир. 1945-йилдаги уюшманинг мақсади аъзоларининг сиёсий, маданий, иқтисодий ва ижтимоий дастурларини мустаҳкамлаш ва мувофиқлаштириш ҳамда улар ўртасидаги ёки улар билан учинчи шахслар ўртасидаги низоларни ҳал қилишда воситачилик қилиш эди. Бундан ташқари, 1950-йил 13-апрелда Қўшма мудофаа ва иқтисодий ҳамкорлик тўғрисидаги шартнома имзолангани, имзолаган томонлар ҳарбий мудофаа чораларини мувофиқлаштириш мажбуриятини олди. 2015-йилнинг март ойида Араб давлатлари уюшмаси Бош котиби экстремизм ва араб давлатлари учун бошқа таҳдидларга қарши курашиш мақсадида Бирлашган араб кучлари ташкил этилганини эълон қилди. Бу қарор Яманда Саудия Арабистонининг Ямандаги фуқаролар урушига аралашуви операцияси кучайган бир пайтда қабул қилинган. Лойиҳада қатнашиш ихтиёрий бўлиб, армия фақат аъзо давлатлардан бирининг илтимосига биноан аралашади. Кўпгина аъзо давлатларда кучайган ҳарбий арсенал ва кичик озчиликда фуқаролар урушлари, шунингдек, террористик ҳаракатлар Иордания қуролли кучларининг ташкил топишига туртки бўлди[8].

1970-йилларнинг бошларида Иқтисодий кенгаш халқаро давлатлар ўртасида қўшма араб савдо палаталарини тузиш таклифини илгари сурди. Бу Араб дунёси ва муҳим савдо ҳамкорлари ўртасида ўзаро савдони ривожлантириш, рағбатлантириш ва энгиллаштириш учун мандатларни белгилашга олиб келди.

Тарихи

Араб давлатлари уюшмасининг ёдгорлик тамғаси таъсис этилган. Таъсис этилган 8 та давлат байроқлари кўрсатилмоқда: Миср Қироллиги, Саудия Арабистони Қироллиги, Мутаваккилийлар Яман Қироллиги (Шимолий Яман), Сурия Республикаси, Ироқ Ҳошимийлар Қироллиги, Иордания Ҳошимийлар Қироллиги, Ливан Республикаси ва Фаластин

1944-йилда Искандария протоколи қабул қилингандан сўнг, 1945-йил 22-мартда Араб давлатлари уюшмаси ташкил топди[9]. Араб давлатлари уюшмасининг расмий штаб-квартираси Қоҳирадаги Боустан саройи эди[10]. Унинг мақсади Араб давлатларининг минтақавий ташкилоти бўлиб, иқтисодиётни ривожлантириш, келишмовчиликларни ҳал қилиш ва сиёсий мақсадларни мувофиқлаштиришга қаратилган[10]. Кейинчалик уюшмага бошқа давлатлар ҳам қўшилди[11]. Кенгашда ҳар бир давлатга биттадан овоз берилди. Биринчи йирик ҳаракат, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Бош Ассамблеяси қарорига мувофиқ, Фаластинни икки давлатга бўлиниб кетмаслиги учун қўшма интервенсия бўлди. Трансиордания бу таклифга рози бўлгач, Миср бунга йўл қўймаслик учун аралашди[12]. Икки йилдан сўнг ўзаро мудофаа шартномаси тузилди[13].

Араб давлатлари уюшмаси ўз тарихи давомида кўп ҳамкорликка эриша олмаган. Мичаэл Барнетт ва Этел Солингенга кўра, Араб Лигаси дизайни араб етакчиларининг режимнинг омон қолиши ҳақидаги шахсий ташвишларини акс эттиради.

Араб миллатчилиги ва умумий ўзига хослик сиёсати араб давлатларини ўз режимларини қонунийлаштириш учун араб бирлиги риторикасини қабул қилишга ва амалда араб бирлигидан қўрқишларига олиб келди, чунки бу уларнинг суверенитетига кўпроқ чекловлар қўяди[5].

Географияси

Асосий мақола: Араб дунёси географияси

Араб давлатлари уюшмасига аъзо давлатлар 13 000 000 км2дан ортиқ майдонни эгаллайди ва икки қитъа Африка ва Осиёда жойлашган. Ҳудуд асосан Саҳрои Кабир каби қурғоқчил чўллардан иборат. Шунга қарамай, у Нил водийси, Сомалидаги Жубба водийси ва Шебелле водийси, Мағрибдаги Атлас тоғлари ва Месопотамия ва Левант устидан чўзилган унумдор ярим ой каби бир қанча унумдор ерларни ўз ичига олади. Ҳудуд Арабистон ярим ороли жанубидаги чуқур ўрмонларни ва дунёдаги энг узун дарё Нилнинг қисмларини ўз ичига олади.

Аъзолик

Аъзо давлатларнинг қўшилиш саналари. Комор ороллари (айлана бўйлаб) 1993-йилда қўшилган.
     1940-йиллар      1950-йиллар      1960-йиллар      1970-йиллар
Асосий мақола: Араб давлатлари уюшмасига аъзо давлатлар

Араб давлатлари уюшмаси пакти деб ҳам номланувчи Араб давлатлари уюшмаси Низоми уюшманинг таъсис шартномаси ҳисобланади. 1945-йилда қабул қилинган „Араб давлатлари уюшмаси ушбу пактни имзолаган мустақил араб давлатларидан иборат бўлиши керак“ деб белгилаб қўйилган[14].

1945-йилда олти аъзо бўлган, аммо Араб давлатлари уюшмаси ҳозир 22 аъзога, жумладан, 8 та Африка давлатига эга:

Бундан ташқари, 7 та кузатувчи давлатлар (эслатма: қуйидаги кузатувчи давлатлар Араб Лигасининг танланган сессияларида иштирок этиш учун таклиф қилинган, лекин овоз бериш ҳуқуқига эга эмас):

Тўхтатиб туришлар

Миср 1979-йил 26-мартда Миср–Исроил тинчлик шартномаси туфайли Араб давлатлари уюшмасидаги аъзолиги тўхтатилди, уюшманинг штаб-квартираси Қоҳирадан Тунисга кўчирилди. 1987-йилда Араб давлатлари уюшмаси Миср билан дипломатик муносабатларни тикладилар, 1989-йил май ойида мамлакат уюшмага қайта қабул қилинди ва 1990-йил сентябр ойида уюшманинг бош қароргоҳи Қоҳирага кўчирилди[22].

Ливия аъзолиги 2011-йилнинг 22-февралида Биринчи Ливия фуқаролар уруши бошланганидан кейин тўхтатилган эди[23]. Араб давлатлари уюшмаси 2011-йил 27-августда мамлакатнинг қисман тан олинган муваққат ҳукумати бўлган Миллий ўтиш кенгаши вакилини аккредитация қилиш йўли билан Ливиянинг аъзолигини тиклаш учун овоз берди[24].

Араб давлатлари уюшмасининг бош қароргоҳи, Қоҳира.

Суриянинг аъзолиги фуқаролар уруши бошланганидан кейин 2011-йил 16-ноябрда тўхтатиб қўйилган эди. 2013-йилнинг 6-мартида Араб давлатлари уюшмаси Сурия Миллий Коалициясига Суриянинг Араб Лигасидаги ўрнини берди[25]. 2014-йил 9-март куни бош котиб Набил Эларабй Суриядаги ўрин мухолифат ўз институтларини шакллантиришни тугатмагунча бўш қолишини айтди[26]. 2021-йилда Араб давлатлари уюшмаси Сурия ва бошқа араб давлатлари ўртасида нормаллашув жараёнини бошлаб юборди[27]. 2023-йил 7-майда Қоҳирада бўлиб ўтган Араб давлатлари уюшмаси Кенгаши йиғилишида Сурия аъзолигини тиклашга келишиб олинди[28].

Сиёсат ва бошқарув

Асосий мақола: Араб давлатлари уюшмаси Низоми, Араб давлатлари уюшмаси Кенгаши, Араб парламенти, Араб давлатлари уюшмаси сиёсати ва Араб давлатлари уюшмасининг ташқи алоқалари
  Фаластин давлатининг тан олиниши онлй
Араб давлатлари уюшмасидаги маъмурий бўлинишлар.

Араб давлатлари уюшмаси ўз аъзоларини иқтисодий жиҳатдан интеграциялашувига ёрдам беришга ва аъзо давлатлар билан боғлиқ можароларни четдан ёрдам сўрамасдан ҳал қилишга ҳаракат қиладиган сиёсий ташкилотдир. Уюшма давлат вакиллик парламенти элементларига эга, ташқи ишлар кўпинча БМТ назорати остида амалга оширилади.

Араб давлатлари уюшмаси Низоми аъзо давлатларнинг алоҳида суверенитетини ҳурмат қилган ҳолда араб миллий давлати тамойилини маъқуллади[4]. Араб давлатлари уюшмаси Кенгаши ва қўмиталарнинг ички қоидалари 1951-йил октябрда келишилган[29][30]. Бош котибият 1953-йил май ойида келишиб олинди[31].

Шундан бери Араб давлатлари уюшмасининг бошқаруви миллий олий институтлар ва аъзо давлатларнинг суверенитетига асосланган. Индивидуал давлатчиликнинг сақланиши ўзининг кучли томонларини ҳукмрон элитанинг қарорлар қабул қилишда ўз кучини ва мустақиллигини сақлаб қолишга бўлган табиий устунлигидан олган. Бундан ташқари, араб миллатчилиги номидан камбағаллар ўз бойликларини бўлишишлари мумкин бўлган бойларнинг қўрқуви, араб ҳукмдорлари ўртасидаги низолар ва араб бирлигига қарши бўлиши мумкин бўлган ташқи кучларнинг таъсири лиганинг чуқурроқ интеграциялашуви йўлидаги тўсиқлар сифатида кўриб чиқилиши мумкин.

Фаластин арабларини қўллаб-қувватловчи олдинги эълонларини инобатга олган ҳолда, пакт тузувчилари, унинг очилишидан бошлаб уларни уйишма таркибига киритишга қарор қилишди[32]. Бу қуйидаги эълон қилинган илова орқали амалга оширилди[4]:

Фаластин ўз тақдирини ўзи назорат қила олмаса ҳам, унинг мустақиллигини тан олиш асосида Миллатлар Лигаси Келишуви унинг бошқарув тизимини белгилаб берди. Шунинг учун унинг мавжудлиги ва халқлар орасидаги мустақиллиги бошқа араб давлатларининг мустақиллиги каби де-юре шубҳа остига олинмайди. [...] Шу сабабли, Араб давлатлари уюшмаси пактини имзолаган давлатлар, Фаластиннинг алоҳида шароитларини ҳисобга олган ҳолда, Уюшма Кенгаши Фаластиндан араб делегатини ушбу мамлакат ҳақиқий мустақилликка эришгунга қадар унинг ишида иштирок этиши учун тайинлаши керак деб ҳисоблайди.

1964-йил Қоҳира саммитида Араб давлатлари уюшмаси Фаластин халқини ифодаловчи ташкилот тузиш ташаббуси билан чиқди. Биринчи Фаластин Миллий Кенгаши 1964-йил 29-майда Шарқий Қуддусда йиғилди. Фаластин Озодлик Ташкилоти 1964-йил 2-июнда ана шу йиғилишда ташкил топган. Фаластин қисқа вақт ичида ФОТ вакили бўлган Араб давлатлари уюшмасига қабул қилинди. Бугунги кунда Фаластин давлати Араб давлатлари уюшмасининг тўлиқ аъзосидир.

Манбалар

  1. ↑ „Wорлд Популатион Проспеcц – Популатион Дивисион – Унитед Натионс“. популатион.ун.орг. 2020-йил 20-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-май.
  2. ↑ „Репорт фор Селеcтед Cоунтриэс анд Субжеcц“. ИМФ. 2021-йил 7-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-май.
  3. ↑ "Араб Леагуэ". Тҳе Cолумбиа Энcйcлопедиа. 2013. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 „Паcт оф тҳе Леагуэ оф Араб Статес, 22 Марч 1945“. Тҳе Авалон Прожеcт. Яле Лаw Счоол (1998). 2008-йил 25-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 15-июл.
  5. ↑ 5,0 5,1 Барнетт, Мичаэл; Солинген, Этел (2007), Жоҳнстон, Аластаир Иаин; Ачаря, Амитав (муҳ.), „Десигнед то фаил ор фаилуре оф десигн? Тҳе оригинс анд легаcй оф тҳе Араб Леагуэ“, Cрафтинг Cооператион: Регионал Интернатионал Институтионс ин Cомпаративе Перспеcтиве, Cамбридге Университй Пресс, 180–220-бет, дои:10.1017/cбо9780511491436.006, ИСБН 978-0-521-69942-6, 11 Жуне 2018да асл нусхадан архивланди, қаралди: 22 Деcембер 2021
  6. ↑ „Тҳе Араб Леагуэ Эдуcатионал, Cултурал анд Сcиэнтифиc Организатион (АЛЕСCО)“. 2012-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 31-март.
  7. ↑ Ашиш К. Ваидя, Глобализатион (АБC-CЛИО: 2006), п. 525.
  8. ↑ Фанаcк „Тҳе Жоинт Араб Форcе – Wилл Ит Эвер Wорк?“. Фанаcк.cом. 2015-йил 13-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 13-июл.
  9. ↑ Араб Леагуэ формед — Ҳисторй.cом Тҳис Дай ин Ҳисторй — 3/22/1945 (Wайбаcк Мачине сайтида 16 Новембер 2018 санасида архивланган).
  10. ↑ 10,0 10,1 И. Ҳ. Бақаи (Май 1946). „Тҳе Пан-Араб Леагуэ“. Индиа Қуартерлй. 2-жилд, № 2. 144–150-бет. ЖСТОР 45067282. 3 Април 2022да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 3 Април 2022.
  11. ↑ ҲоwСтуффWоркс „Араб Леагуэ“. (Wайбаcк Мачине сайтида 15 Аугуст 2011 санасида архивланган) Ҳисторй.ҳоwстуффwоркс.cом (27 Фебруарй 2008). Ретриэвед он 2014-04-28.
  12. ↑ Ави Шлаим, Cоллусион Аcросс тҳе Жордан: Кинг Абдуллаҳ, тҳе Зионист Мовемент анд тҳе Партитион оф Палестине. Охфорд, У. К., Cларендон Пресс, 1988; Ури Бар-Жосепҳ, Ури, Тҳе Бест оф Энемиэс: Исраэл анд Трансжордан ин тҳе Wар оф 1948. Лондон, Франк Cасс, 1987; Жосепҳ Нево, Кинг Абдуллаҳ анд Палестине: А Территориал Амбитион (Лондон: Маcмиллан Пресс; Неw Ёрк: Ст. Мартинъс Пресс, 1996.
  13. ↑ Роберт W. МаcДоналд, Тҳе Леагуэ оф Араб Статес: А Студй ин Регионал Организатион. Принcетон, Неw Жерсей, Унитед Статес, Принcетон Университй Пресс, 1965.
  14. ↑ „Паcт оф тҳе Леагуэ оф Араб Статес, Марч 22, 1945“. Яле Лаw Счоол. 2008-йил 25-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 9-июл.
  15. ↑ „Армениа инвитед ас обсервер фор Араб Леагуэ“. Азад Ҳе (2005-йил 19-январ). 2017-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 20-май.
  16. ↑ „Бразил муст бе а фаcилитатор ин тҳе Миддле Эаст, сайс ВП“. Бразил-Араб Неwс Агенcй (2019-йил 14-август). 2020-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 10-апрел.
  17. ↑ „Чад то жоин Араб Леагуэ ас обсервер“. www.алжазеэра.cом (2005-йил 29-апрел). 2021-йил 23-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 20-ноябр.
  18. ↑ „Ниле дам стилл рагинг, деспите глобал паусе фор CОВИД-19“. Тҳе Африcа Репорт (2020-йил 8-апрел). 2020-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 25-сентябр.
  19. ↑ „Греэcе то беcоме обсервер мембер оф тҳе Араб Леагуэ“. www.греэкcитйтимес.cом. 2023-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 3-январ.
  20. ↑ „Индиа анд тҳе Араб Леагуэ: Wалкинг тҳе Траде Талк“. тҳедипломат.cом (2014-йил 21-декабр). 2020-йил 19-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 25-сентябр.
  21. ↑ „Араб Леагуэ Фаст Фаcц“. CНН (2013-йил 30-июл). 2013-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 21-август.
  22. ↑ „Тимелине: Араб Леагуэ“. ББC Неwс (2008-йил 17-сентябр). 2019-йил 7-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 30-ноябр.
  23. ↑ „Либя суспендед фром Араб Леагуэ сессионс“. Йнетнеwс.cом (1995-йил 20-июн). 2019-йил 8-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 28-апрел.
  24. ↑ „Араб Леагуэ Реcогнизес Либян Ребел Cоунcил“. РТТ Неwс (2011-йил 25-август). 2012-йил 4-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 25-август.
  25. ↑ Блаcк, Иан „Сйриан оппоситион такес Араб Леагуэ сеат“. Тҳе Гуардиан (2013-йил 26-март). 2013-йил 21-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 20-ноябр.
  26. ↑ „Сйриа оппоситион 'нот ет реадй фор Араб Леагуэ сеат'“. Тҳе Даилй Стар Неwспапер. 2014-йил 10-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 20-ноябр.
  27. ↑ „Сауди Арабиа: Талкс ундерwай он Сйриаъс ретурн то Араб Леагуэ“ (Wайбаcк Мачине сайтида 15 Марч 2023 санасида архивланган) миддлеэастмонитор. Аccессед 25 Марч 2023.
  28. ↑ „Араб фореигн министерс агреэ то реадмит Сйриа то тҳе Араб Леагуэ“. Ал Арабия (2023-йил 7-май). 2023-йил 18-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 7-май.
  29. ↑ „Интернал Регулатионс оф тҳе Cоунcил оф тҳе Леагуэ оф Араб Статес“. Модел Леагуэ оф Араб Статес. Эд Ҳайнес, Wинтҳроп Университй (1998-йил 6-апрел). 2008-йил 6-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 9-июл.
  30. ↑ „Интернал Регулатионс оф тҳе Cоммиттеэс оф тҳе Леагуэ оф Араб Статес“. Модел Леагуэ оф Араб Статес. Эд Ҳайнес, Wинтҳроп Университй (1998-йил 6-апрел). 2008-йил 6-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 9-июл.
  31. ↑ „Интернал Регулатионс оф тҳе Сеcретариат-Генерал оф тҳе Леагуэ“. Модел Леагуэ оф Араб Статес. Эд Ҳайнес, Wинтҳроп Университй (1998-йил 6-апрел). 2008-йил 6-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 9-июл.
  32. ↑ Геддес, 1991, п. 208.
Викиомборда „Араб давлатлари уюшмаси“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Arab_davlatlari_uyushmasi" dan olindi