Araz GES sahifasining manbasini koʻrish

{{Short description|Ozarbayjon va Erondagi toʻgʻon}}
{{Infobox dam
| name                                 = Araz toʻgʻoni
| name_official                        = 
| image                                = Aras-dam-note.jpg
| image_size                           = 
| image_caption                        = Jolfa (Eron) shahridagi Araz toʻgʻoni esdalik lavhasi
| image_alt                            = 
| location_map                         = Azerbaijan
| location_map_size                    = 
| location_map_caption                 = Araz toʻgʻonining Ozarbayjon va Eron chegarasidagi oʻrni
| location_map_alt                     = 
| coordinates                          = 
| country                              = [[Eron]]<br/>[[Ozarbayjon]]
| location                             = [[Poldasht]], [[Naxchivon]]
| purpose                              = [[Gidroenergetika]], sugʻorish
| status                               = O
| construction_began                   = 1964
| opening                              = 1971
| demolished                           = 
| cost                                 = 
| builder                              = 
| designed_by                          = 
| owner                                = 
| operator                             = [[Azerenerji]]<br/>Eron suv resurslarini boshqarish kompaniyasi
| dam_type                             = Tuproqli toʻgʻon
| dam_crosses                          = [[Araz daryosi]]
| dam_height_foundation                = 40 m
| dam_height_thalweg                   = 34 m
| dam_length                           = 1026 m
| dam_elevation_crest                  = 780 m
| dam_width_crest                      = 8 m
| dam_width_base                       = 
| dam_volume                           = 
| spillway_count                       = 
| spillway_type                        = 
| spillway_length                      = 
| spillway_capacity                    = 
| spillway_volumetric_flow_rate        = 66.5 m³/s
| res_name                             = Araz suv ombori
| res_capacity_total                   = 1.35 km³
| res_capacity_active                  = 1.15 km³
| res_capacity_inactive                = 0.2 km³
| res_catchment                        = 
| res_surface                          = 145 km²
| res_max_length                       = 52 km
| res_max_width                        = 6.1 km
| res_max_depth                        = 18.2 m
| res_elevation                        = 777.5 m
| res_tidal_range                      = 
| plant_name                           = Araz GES
| plant_coordinates                    = 
| plant_operator                       = [[Azerenerji]] / Eron suv resurslarini boshqarish kompaniyasi
| plant_commission                     = 1971
| plant_decommission                   = 
| plant_type                           = Gidroelektr
| plant_hydraulic_head                 = 
| plant_turbines                       = 4 × 11 MVt
| plant_pumpgenerators                 = 
| plant_pumps                          = 
| plant_capacity                       = 44 MVt
| plant_capacity_factor                = 
| plant_efficiency                     = 
| plant_storage_hours                  = 
| plant_annual_gen                     = 
| plant_annual_gen_year                = 
| website                              = 
| extra                                = 
}}

'''Araz toʻgʻoni''' ({{lang-az|Araz su anbarı}}; {{lang-fa|سد ارس}}) — [[Eron]] va [[Ozarbayjon]] [[Ozarbayjon — Eron chegarasi|chegarasidagi]] [[Araz daryosi]]da qurilgan tuproqli toʻgʻon. U Eronning [[Gʻarbiy Ozarbayjon ustoni]]dagi Poldasht shahridan va Ozarbayjonning [[Naxchivon Avtonom Respublikasi]] Naxchivon shahridan pastroqda joylashgan. Toʻgʻonning asosiy maqsadi [[Gidroenergetika|elektr energiyasi]] ishlab chiqarish va qishloq xoʻjaligini suv bilan taʼminlashdir.

== Tarixi ==
1957-yil 11-avgustda [[Tehron]]da [[SSSR]] va Eron oʻrtasida Araz daryosida toʻgʻon qurish boʻyicha protokol imzolandi.<ref>{{cite web |title=Araz va Atrek daryolaridan sugʻorish va energiya uchun foydalanish boʻyicha SSSR va Eron oʻrtasidagi bitim |url=http://www.fp6.cawater-info.net/bk/water_law/pdf/ussr_iran_2_1957_e.pdf |publisher=Eron, SSSR |qaralgan sana=2026-02-19 |arxivsana=2011-07-23 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20110723035717/http://www.fp6.cawater-info.net/bk/water_law/pdf/ussr_iran_2_1957_e.pdf }}</ref> Oʻsha paytda Ozarbayjon Sovet Ittifoqi tarkibida edi. Toʻgʻon qurilishi 1963-yilda boshlanib, 1970-yilda yakunlandi.<ref name=arasd>{{cite book|first1=Serena|last1=Filipuzzi|first2=Monireh|last2=Faramarzi|title=The Science and Politics of Large Dam Project Aras river basin: dam facility and water management policy. An analysis on performance|url=http://www.eawag.ch/research_e/apec/seminars/Case%20studies/2006/Aras%20dam.pdf|publisher=[[Eawag]]|access-date=29 January 2011|date=March 2007}}{{Dead link|date=May 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Toʻgʻon 1971-yil 28-iyunda Eron Bosh vaziri oʻrinbosari Safi Asfiya va SSSR Vazirlar Soveti Raisining oʻrinbosari Mixail Yefremov tomonidan rasman ochib berildi.

== Texnik tavsifi ==

=== Toʻgʻon ===
Araz toʻgʻonining balandligi poydevoridan hisoblaganda 40 metr, daryo oʻzanidan esa 34 metrni tashkil qiladi.<ref name=arasd/> U qum bilan toʻldirilgan va loyli oʻzakka ega tuproqli toʻgʻon turiga kiradi. Uzunligi 1026 metr, tepasidagi kengligi esa 8 metrdir.<ref name=arasd/>

=== Suv ombori ===
'''Araz suv ombori''' ({{lang-az|Araz su anbarı}}), shuningdek, '''Araz suv tarmogʻi''' ({{lang-az|Araz Su Qovsağı}}) nomi bilan ham tanilgan boʻlib, u Ozarbayjon va Eron tomonidan birgalikda foydalaniladigan yirik [[suv ombori]] hisoblanadi.



Dengiz sathidan 777,5 metr balandlikda suv omborining hajmi 1,35 km³, yuzasi esa 145 km² ni tashkil etadi.<ref name="arasd"/> Suv omborining 1,15 km³ qismi foydali hajm, 0,2 km³ qismi esa oʻlik (foydalanilmaydigan) hajmdir. Maksimal sigʻimi 1,75 km³ ga yetishi mumkin.<ref name=arasd/> Suv omborining uzunligi 52 km, kengligi esa 6,1 km ni tashkil etadi. Oʻrtacha chuqurligi 18,2 metrdir.<ref name="Su"/>



Ochilganidan buyon suv ombori Ozarbayjon va Erondagi 400 000 gektar [[haydaladigan yer]]ni sugʻorish suvi bilan taʼminlab kelmoqda, shundan 60 000 gektari [[Dashti Mugʻon]] hududiga toʻgʻri keladi.

=== Elektr stansiyasi ===
Toʻgʻonning [[Gidroelektr stansiya|elektr stansiyasi]] har biri 11 MVt quvvatga ega toʻrtta turbinadan iborat. Generatordan ikkitasi Eron tomonida, qolgan ikkitasi esa Ozarbayjon tomonida joylashgan. Umumiy oʻrnatilgan quvvat 44 MVtni tashkil qiladi.

== Shuningdek qarang ==
* [[Ozarbayjon elektr stansiyalari roʻyxati]]
* [[Eron energetikasi]]

== Manbalar ==
{{Reflist|33em}}

== Havolalar ==
* [http://www.azerenerji.gov.az/ Ozarenerji rasmiy sayti]

[[Turkum:1970-yilda qurilgan toʻgʻonlar]]
[[Turkum:Ozarbayjon toʻgʻonlari]]
[[Turkum:Eron toʻgʻonlari]]
[[Turkum:Naxchivon Avtonom Respublikasi]]
[[Turkum:Gidroelektr stansiyalar]]