Archa sahifasining manbasini koʻrish

'''Archa''' ({{Lang-la|Juniperus}}) — [[Archadoshlar]] [[oila (biologiya)|oilasiga]] mansub doim yashil [[daraxt]] va [[buta]]lardan iborat [[turkum]]. Archaning 70 ga yaqin [[tur (biologiya)|turlari]] mavjud. U [[bir jinsli gul|bir jinsli]], [[bir uyli oʻsimliklar|bir yoki ikki uyli]] boʻlib, shamol yordamida changlanadigan [[ignabargli oʻsimlik]] hisoblanadi. Erkak archalar sargʻish rangda, 3–6 changdonli qipiqsimon [[changchi]]lardan iborat, urgʻochi archalar esa yashil boʻlib, urugʻchibarg va urugʻkurtaklardan tashkil topgan. Archaning qubba mevalari dumaloq (diametri 5–20 millimetr) shaklda boʻlib, ichida 1–10 dona urugʻ saqlaydi. Archa mart–may oylarida gullaydi, mevasi esa ikkinchi yil (sentabr–noyabrda) pishib, qish yoki bahorda toʻkiladi.
[[File:Picea glehnii 113785351.jpg|thumb|Archa]]
Archaning urugʻini yaxshi undirish uchun uni kuzda sepishdan oldin stratifikatsiya qilish kerak. Ikki-uch yoshli koʻchatlari ekiladi. [[Oʻzbekiston]] va umuman [[Oʻrta Osiyo]] togʻlarida {{lang|la|''J. semiglobosa''}} (sovur archa), {{lang|la|''J. turkestanica''}} (oʻrik archa), {{lang|la|''J. sabina''}} (qora archa) va {{lang|la|''J. seravschanica''}} (Zarafshon archasi) kabi turlari keng tarqalgan.

Archaning xoʻjalikdagi ahamiyati katta: yogʻochi meʼmorlikda, oʻymakorlikda va qalam yasashda ishlatiladi. Ayrim turlari xushmanzara oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Qubbalaridan [[efir moylari|efir moyi]], qatron, [[qand]], mum va [[organik kislotalar]] olinadi. Shuningdek, qubbasining damlamasi tabobatda siydik haydovchi, balgʻam koʻchiruvchi va ovqat hazm qilishni yaxshilovchi dori sifatida ishlatiladi. Oʻrta Osiyoda oʻsuvchi turlardan olinadigan efir moyining sedrol fraksiyasi esa jarohatni, suyakning teshilib oqishini davolashda qoʻllanadi{{OʻzME-A}}.

== Ekologiyasi ==
Archa oʻsimliklari turli muhitlarda oʻsa oladi. Masalan, Lahaul vodiysidagi archalarni toshloq tuproqli, quruq joylarda topish mumkin. Bu oʻsimliklarni [[yaylov]] hayvonlari va qishloq aholisi turli maqsadlarda keng foydalanadi. Barglari va yogʻochining muhim xususiyatlari tufayli, qishloq aholisi ushbu daraxtlarni kesib ulardan foydalanadi<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Rawat|first1=Yashwant S.|last2=Everson|first2=Colin S.|date=2012-10-01|title=Ecological status and uses of juniper species in the cold desert environment of the Lahaul valley, North-western Himalaya, [[Hindiston|India]]|journal=Journal of Mountain Science|language=en|volume=9|issue=5|pages=676–686|doi=10.1007/s11629-012-2274-0|s2cid=129730525|issn=1672-6316}}</ref>.

Gʻarbiy hududlarda archa oʻsimliklarining oʻziga xos turlari keng va ochiq oʻrmonlarda uchraydi. Yongʻinlarning kamayishi va chorva mollarining yoʻqligi tufayli gʻarbiy archalar koʻpayib, ularni kesish koʻpaygan. Bu esa atrof-muhitda oʻzgarishlarga olib keladi; masalan, avval atrof-muhit va qishloq xoʻjaligi uchun zarur boʻlgan [[hayvonlar]] yashaydigan ekotizimlar buziladi<ref name=":2">{{Cite journal|last=Belsky|first=A. Joy|date=1996|title=Viewpoint: Western Juniper Expansion: Is It a Threat to Arid Northwestern Ecosystems?|journal=Journal of Range Management|volume=49|issue=1|pages=53–59|doi=10.2307/4002725|jstor=4002725|hdl=10150/644347|s2cid=55314700|hdl-access=free |issn=0022-409X}}</ref>.

Archalar populyatsiyasi ortgani sari, togʻlarda yogʻoch turlarining kamayishi kuzatilmoqda. Daraxtlar orasidagi raqobatning kuchayishi, meva mahsulotlari hajmining kamayishiga olib kelmoqda.
== Oʻstirilishi ==
Archalar park va bogʻlar uchun [[Manzarali oʻsimliklar|manzarali oʻsimlik]] sifatida keng tarqalgan eng mashhur ignabargli daraxtlardan biridir. Ular turli rang va oʻlchamlarda koʻp yillar davomida koʻpaytirilgan boʻlib, turli shakllarni yaratish imkonini beradi. Shu jumladan, mitti miniatyura navlari ham mavjud boʻlib, ular dekorativ koʻrinishi bilan bogʻlarga oʻzgacha goʻzallik bagʻishlaydi.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Havolalar ==
* [http://www.juniperus.org/ Junipers of the world]
* [http://www.conifers.org/cu/ju/index.htm Gymnosperm Database — ''Juniperus'']
* [http://www.pinetum.org/cones/JUcones.htm Arboretum de Villardebelle] Photos of cones and foliage of selected species

{{OʻzME}}

[[Turkum:Oʻsimliklar]]
[[Turkum:Daraxtlar]]


{{chala}}