Норман кўр аркадаси, Элй собори

Аркада — бу бир-бирига туташган равоқларнинг кетма-кетлиги бўлиб, ҳар бир равоқ устунлар билан қўллаб-қувватланади. Ташқи аркадалар пиёдалар учун ҳимояланган йўлакни таъминлаш учун мўлжалланган. Йўлак чакана савдо дўконлари билан қопланган бўлишҳаи мумкин бўлганин[1]. Аркада йўлакнинг иккала томонида камарларга эга бўганн. Шу билан бир қаторда, кўр-кўрона аркада мустаҳкам деворгабезак ҳам бўлади[2]. Готика меъморчилиги анъаналарида аркада ички қисмда, деворининг энг паст қисмида, собордаги трифориумни қўллаб-қувватловчи[3] ёки деворнинг бир қисми бўлган ташқи кўринишда жойлашган бўлиши мумкин.

Ўрта асрлардаги кўплаб аркадаларда дўконлар жойлашган бўлиб, улар орқада жойлашган майдоннинг ўзида ёки орқадаги асосий деворга ўрнатилган.

„Аркада“ сўзи франсузча „арcаде“дан ёки италянча „арcата“ сўзидан келиб чиққан бўлиб, лотинча „арcус“ „камон“ деган маънони билдиради[1].

Бу атама айнан қайси тилда биринчи ишлатилгани ноаниқ[4].

Тарихи

Аркадалар ҳеч бўлмаганда эллинизм даврдаги қадимги юнон меъморчилигига бориб тақалади ва римликлар томонидан, масалан, Колизей базасида кўп фойдаланилган. Черков монастирлари кўпинча аркададан фойдаланадилар. Ислом архитектураси кўпинча масжидлар ичида ва ташқарисида аркадалардан фойдаланади. Уйғониш даври архитектурасида нафис аркада кўпинча муҳим жабҳаларнинг хусусияти сифатида ишлатилган.

Савдо аркадалари

Франсиянинг Метз шаҳридаги юқори ўрта асрларга оид уйлар қаторида жойлашган орқасида дўконлари бор аркада.
Логгиа дел Мерcато Нуово, Флоренсия, Италия
Мозаффариэҳ: Табриз бозори, Эрон, гилам савдосига бағишланган.
Тунес бозоридаги гумбазли аркада
Австралиянинг Сидней CБД шаҳридаги Странд Аркадаси 1892-йилда очилган.

Франсуз архитектори Бертран Лемуан 1786-йилдан 1935-йилгача, бўлган даврни аркадалар даври сифатида тасвирлаган[5]. У ўша даврда бутун Европада гуллаб-яшнаган катта харид қилиш аркадаларини назарда тутган. Савдо аркадаси ёпиқ том остида ишлайдиган кўп сотувчи майдонини англатади. Одатда, табиий ёруғликни таъминлаш ва шам ёки электр ёритишга бўлган эҳтиёжни камайтириш учун шишадан қурилган[6]. Аркадалар харидорларга шовқинли, ифлос кўчаларни тавсифловчи тартибсизликдан узоқда жойлашган ёпиқни таклиф қилди. У қаттиқ элементлардан узоқда бўлган иссиқ, қуруқ жой ва одамлар мулоқот қилишлари ва бўш вақтларини ўтказишлари мумкин бўлган хавфсиз бошпанага айланди. Минглаб шиша билан қопланган аркадалар Европа бўйлаб тарқалиб боргани сари, улар янада улуғвор ва чиройли безатилган. Ушбу аркадаларда сайр қилиш, ўн тўққизинчи асрда пайдо бўлган ўрта синфлар учун машҳур ўйин-кулгига айланди[7].

Катта савдо майдончалари учун илҳом Флоренсиянинг мода очиқ лоджияларидан олинган бўлиши мумкин, бироқ ўрта асрларда „йўл йўлаклари“ номи билан машҳур бўлган халқ тилидаги мисоллар Британия ва Шимолий Европа бозорларидаги анъанавий жавонли устунлар эди. Энг қадимги очиқ лоджияларга мисоллар: Мерcато Нуово (1547) Жованни Баттиста дел Тассо (Медиcи оиласи томонидан молиялаштирилган); Мерcато Веcчио, Флоренсия Гиоргио Васари (1567) ва Логгиа дел Грано (1619) Жулио Париги томонидан қурилган[8].

Тез орада аркадалар Европа, Шимолий Америка бўйлаб тарқалди. Ушбу йирик савдо аркадаларига мисоллар қуйдагича; Париждаги Роял Палаис (1784-йилда очилган), Париждаги Пассаге де Фейдеау (1791-йилда очилган), Лондондаги Пиккадилли аркадаси (1810) ва Миландаги Витторио Эмануэле галереяси (1878)[9]. Шимолий Америкадаги аркадаларнинг баъзи мисолларига Неw-Ёркдаги Паддоcк Аркадаси (1850), Огаёдаги Дайтон Аркадаси (1904)[10] ва Род-Айленддаги Вестминстер Аркадаси (1828) киради. Ўн тўққизинчи асрнинг бошқа машҳур аркадалари орасида 1847-йилда очилган Брюсселдаги Галериэс Роялес Саинт-Ҳуберт ва Истанбулнинг Чичек 1870-йилда очилган.

1784-йилда очилган ва Париждаги энг муҳим бозорлардан бирига айланган Палаис-Роял, одатда, катта харид қилиш аркадаларининг энг қадимги намунаси сифатида қабул қилинади[6]. Дастлаб қирол саройи бўлган мажмуа асл устунлар остида жойлашган боғлар, дўконлар ва кўнгилочар масканлардан иборат эди. Ҳудудда 145 га яқин бутиклар, кафелар, салонлар, сартарошхоналар, китоб дўконлари, музейлар ва кўплаб озиқлантирувчи киосклар, шунингдек, иккита театр мавжуд эди. Чакана савдо дўконлари қимматбаҳо заргарлик буюмлари, мўйналар, расмлар ва мебеллар каби ҳашаматли товарларга ихтисослашган. Бу мажмуадан ташқарида фаолият юритувчи чакана сотувчилар Европада биринчилардан бўлиб айирбошлаш тизимидан воз кечдилар ва қатъий нархларни қабул қилдилар ва шу билан ўз мижозларини айирбошлаш билан боғлиқ қийинчиликлардан қутқардилар. Дўконлар узун ойнали ташқи деразалар билан жиҳозланган, бу эса янги пайдо бўлган ўрта табақа вакилларига юқори чакана нархларни кўтара олмаган бўлса ҳам, дераза дўконлари ва фантазиялар билан шуғулланиш имконини берди. Шундай қилиб, Палаис-Роял аристократия ва ўрта синфлар томонидан тез-тез ташриф буюрадиган янги савдо аркадасининг биринчи намуналаридан бирига айланди[11].

Буюк Британиядаги савдо аркадасининг энг қадимги намуналаридан бири, Оксфорд, Англиядаги ёпиқ бозор 1774-йил 1-ноябрда расман очилган ва ҳозир ҳам фаолдир. Ёпиқ бозор Оксфорднинг марказий кўчаларидан „тартибсиз ва ёқимсиз дўконларни“ тозалаш умумий истагига жавобан бошланди. Магдален кўприги меъмори Жон Гвинн режаларни тузди ва тўртта кириш жойи билан „Ҳигҳ Стреэт“ олд қисмини лойиҳалаштирди. 1772-йилда аъзоларининг ярми шаҳардан, ярми университетдан бўлган янги ташкил этилган бозор қўмитаси йигирмата қассоб дўкони қуриш учун тўққиз юз ўн олти фунт ўн шиллинг баҳосини қабул қилди.

Россиянинг Санкт-Петербург шаҳридаги Гостинй Двор — яна бир савдо аркадаси ҳисобланади. Невский проспекти ва Садовая кўчаси чорраҳасида бир километрдан кўпроққа чўзилган ва 53000 метр квадрат майдонни қамраб олган. У 100 дан ортиқ дўконлардан иборат ёпиқ мажмуани қуриш учун йигирма саккиз йил керак бўлди. Қурилиш 1757-йилда Франcесcо Растрелли томонидан ишлаб чиқилган дизайн асосида бошланган, аммо кейинчалик у Жан-Батист Валлин де ла Моте (1729-1800) томонидан тақдим этилган.

Кейинги аср давомида Гостинй Двор кенгайтирилди, натижада ХХ асрга келиб ўнта ёпиқ кўча ва 178 та дўкон пайдо бўлди. Иккинчи жаҳон урушидан кейинги реконструксия пайтида унинг ички деворлари бузиб ташланган ва улкан савдо мажмуаси пайдо бўлган. ХВИИИ асрнинг бу улкан иншооти яқинда кўзга ташланди ва ХХИ асрга Шарқий Европадаги энг замонавий савдо марказларидан бири сифатида кирди[12].

Франсуз аркадаси 1798-йилда Миср ва Суриядаги франсуз кампаниясига ҳурмат сифатида яратилган Пассаге ду Cаиредир. У об-ҳаво, шовқин ва кўчаларнинг ифлосланишидан ҳимоялангани учун жамоатчилик томонидан қадрланади[13]. Бир йил ўтгач, америкалик архитектор Wилеам Таер иккита панорамали расм орасидан ўтадиган қатор дўконлардан иборат „Пассаге дес Панорамас“ни яратди. Аркадаларнинг юқори қаватларида кўпинча квартиралар мавжуд эди[14].

Машҳур аркадалар

Диний бинолар

Кордова катта масжиди, Испания

Миссия Сан Фернандо Рей де Эспаñа — Калифорния миссиялари архитектураси, АҚШ

Уқба масжиди, Кайруан, Тунис

Реал Монастерио де Нуэстра Сенора де Руэда, Арагон автоном ҳамжамияти, Испания

Мадонна ди Сан-Лука зиёратгоҳи, Болония, Италия

Савдо аркадаларига мисоллар

Аделаида аркадаси, Аделаида, Австралия,

Арcаде Буилдинг, Ашевилле, Шимолий Каролина, Америка Қўшма Штатлари,

Бартон Арcаде, Манчестер, Англия

Блоcк Арcаде, Мелбурн, Австралия,

Брисбане Аркади, Брисбен, Австралия,

Бурлингтон Аркади, Лондон, Англия,

Cамаё Арcаде, Wинчестер, Ашланд, Кентуcкй, Америка Қўшма Штатлари,

Аркада собори, Мелбурн, Австралия,

Cитй Маркет, Чарлестон, Жанубий Каролина, Америка Қўшма Штатлари,

Чичек Пасажи, Истанбул, Туркия,

Cлевеланд Арcаде, Cлевеланд, Оҳио, Америка Қўшма Штатлари,

Коридор, Ванна, Англия,

Ёпиқ бозор, Оксфорд, Англия,

Дайтон Арcаде, Дайтон, Оҳио, Америка Қўшма Штатлари,

Эатон Cентер, Торонто, Онтарио, Канада,

Монтиcелло Аркадаси, Норфолк, Виржиния,

Галериас Паcифиcо, Буэнос-Айрес, Аргентина,

Галериэс Роялес Саинт-Ҳуберт, Бруссел, Белгия,

Галлериа Витторио Эмануэле ИИ, Милан, Италия,

ГПО Арcаде, Дублин, Ирландия,

Гранд Аркада, Лидс, Буюк Британия,

Гранд Аркада, Уиган, Буюк Британия,

Буюк Ғарбий Аркада, Бирмингем, Англия,

ГУМ, Москва, Россия,

Галлериа Умберто И, Неапол, Италия,

Маркет Арcаде, Буффало, Неw-Ёрк, Америка Қўшма Штатлари[15][16],

Монтиcелло Арcаде, Норфолк, Виргиниа, Америка Қўшма Штатлари,

Нашвилле Арcаде, Нашвилле, Теннессеэ, Америка Қўшма Штатлари,

Одесса довони, Одесса, Украина,

Олд Банк Аркадаси, Веллингтон, Янги Зеландия,

Паддоcк Арcаде, Wатертоwн, Ню-Ёрк, Америка Қўшма Штатлари,

Палаис-Роял, Париж, Франсия,

Пассаге дес Панорамас, Париж, Франсия,

Пассаге де л’Аргуэ, Лион, Франсия,

Пиccадиллй Аркади, Лондон, Англия,

Қуээнс Арcаде, Кардифф, Уэлс, Буюк Британия,

Роял Аркада, Лондон,

Роял Аркада, Мелбурн, Австралия,

Руэ де Риволи, Париж, Франсия,

Станфорд университети, Стенфорд, Калифорния, Америка Қўшма Штатлари,

Силвер Аркада Кумуш Аркада, Лестер, Буюк Британия,

Странд Аркадаси ва Қиролича Виктория биноси, Сидней Янги Жанубий Уэлс, Австралия,

Буюк Гостинй Двор Санкт-Петербург, Россия,

Ўтиш жойи Санкт-Петербург, Россия,

Виктория квартал, Лидс, Англия,

Wестминстер Арcаде, Провиденcе, Род-Айленд, Америка Қўшма Штатлари,

Галерея

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Неw Охфорд Америcан Диcтионарй
  2. ↑ Жамес Беттлей анд Николаус Певснер (2007), Эссех. Тҳе буилдингс оф Энгланд, Яле Университй Пресс, паге 865
  3. ↑ Wиллиам Чамберс (1973), Чамберс’с энcйcлопаэдиа, Волуме 1, Интернатионал Леарнинг Сйстемс Cорп, п. 534
  4. ↑ Лоcкwоод, Луке Винcент. Тҳе Фурнитуре Cоллеcторс' Глоссарй. Wалполе Соcиэтй, 1913. „АРCАТУРЕ. — А смалл арcаде формед бй а сериэс оф литтле арчес. Ит май бе блинд ор опен.“ 
  5. ↑ Лемоине, Б., Лес Пассагес Cоуверц, Парис: Дéлéгатион à л’аcтион артистиқуэ де ла вилле де Парис [ААВП], 1990. ИСБН 9782905118219.
  6. ↑ 6,0 6,1 Митчелл, И., Традитион анд Инноватион ин Энглиш Ретаилинг, 1700 то 1850, Роутледге, Охон, п. 140
  7. ↑ Бйрне-Пақуэт, Л., Тҳе Урге то Сплурге: А Соcиал Ҳисторй оф Шоппинг, ЭCW Пресс, Торонто, Cанада, пп. 92-95
  8. ↑ Певснер, Н., А Ҳисторй оф Буилдинг Тйпес, Принcетон Университй Пресс, 1979, п. 235; Гой, Р. Ж., Флоренcе: А Wалкинг Гуиде то Иц Арчитеcтуре, Яле Университй Пресс, 2015; Cодини, Э. К. (эд), Арчитеттура а Писа нел Примо Периодо Медиcео, Гангеми, 2003, п.213
  9. ↑ Сассателли, Р., Cонсумер Cултуре: Ҳисторй, Тҳеорй анд Политиcс, Саге, 2007, п. 27; Алтҳоугҳ тҳе аутҳор спеcифиcаллй намес Пиccадиллй Арcаде, ит ис поссибле тҳат ше интендед Бурлингтон Арcаде ин Пиccадиллй.
  10. ↑ „Парт 1: 1880-1913“ (эн-УС). арcаде (2019-йил 22-феврал). Қаралди: 2020-йил 26-апрел.
  11. ↑ Бйрне-Пақуэт, Л., Савдо-сотиқ марказлари ва иншоотлар тарихи Торонто, Канада, 1990-93
  12. ↑ Богданов, И. А., Петербургдаги иморатлар. 2001
  13. ↑ Десмонс, Гиллес Париж шаҳри 2008
  14. ↑ Бенжамин, Wалтер & Тиэдеманн, Ролф Аркада лойиҳаси Гарвард 1999
  15. ↑ „Маркет Арcаде“ (эн). Висит Буффало Ниагара. Қаралди: 2022-йил 30-май.
  16. ↑ Соммер. „Эуропеан-лике Маркет Арcаде ис а 'шоw стоппер'“ (эн). Буффало Неwс. Қаралди: 2022-йил 30-май.