Astrodon

Астродон (астер: юлдуз, одон: тиш) — йирик, ўтхўр сауропод динозаврлари туркуми вакили, ўлчами 20 м (66 фт) га тенг. Узунлиги, 9 м (30 фт) ва тана массаси 20-22 тонна атрофида бўлган[1][2][3]. У ҳозирги Америка Қўшма Штатларининг шарқий қисмида эрта бўр даврида яшаган ва топилма қолдиқлари 112-110 миллион йил олдин палиноморфлар орқали Албиан даврига алоқадор бўлган Арундел шаклланишида топилган[4].
Турлар ва кашфиётлар

Динозаврнинг икки тиши 1858-йил ноябр ойининг охирида кимёгар Филипп Томас Тайсон томонидан Жон Д. Латчфорддан ўрганилиш мақсадида олинган. Улар Мериленд штатидаги Принс Жорж округи, Муиркирк шаҳри, Сwампоодле шаҳарчаси яқинида жойлашган Арундел қатламидаги Латчфорднинг темир руда қазиб олиш конида топилган. Тайсон уларни Балтимор стоматология коллежи профессори, стоматолог Кристофер Жонстон томонидан ўрганилишга рухсат беради. У бир тишни ярмини кесиб олади ва шу билан юлдуз шаклидаги кесмани топади. Жозеф Лейди 1865-йилда ЙПМ 798 ҳолотип намунаси сифатида Астродон Жонстони (тур) деб ном берган. Агар Жонстон маълум бир эпитетни бириктирган бўлган-да, бу Қўшма Штатларда аниқланган иккинчи динозавр тури бўлар эди. Жонстон, кашфиёт жойи Бладенсбург шаҳри яқинидаги темир кони бўлгани ҳақида, афсуски, нотўғри маълумот келтирган.
1888-йилда О. C. Марш Мериленд штатининг Мюркирк яқинида топилган Арундел суякларидан баъзиларини Плеуроcоэлус нанус ва алтус дея номлайди. Бироқ, 1903-йилда Жон Белл Хетчер, Астродон Жонстонининг тишлари ва Плеуроcоэлус нанус деб аталадиган Арундел шаклланишидаги тишларнинг ўхшашлигини ҳисобга олинган ҳолда, иккинчиси аввалгиси билан бир хил турни ифодалайди ва шунинг учун Астродон номи устувор аҳамиятга эга эканлигини таъкидлайди[5]. 1921-йилда Чарлз В. Гилмор Плеуроcоэлус жинси Астродоннинг кичик синоними эканлигига рози бўлади, лекин айни пайтда П. нанус ва П. алтусни Астродоннинг алоҳида турлари сифатида сақлаб қолади. Бир вақтнинг ўзида туркумга тегишли бошқа турларга Астродон валденсис[6] ва Астродон пуссилус киради[7]. 1962-йилда Р.Ф. Кингҳам Брачиосаурусни, шу жумладан унинг барча турларини Астродонга субгенус сифатида эълон қилади[8]. Cарпентер ва Тидwелл (2005) Хетчернинг Арундел шаклланишидан маълум бўлган сауропод динозаврининг фақат битта тури борлиги ва Астродон жоҳнстони Плеуроcоэлус нанус (шунингдек, П. алтус) нинг биринчи чуқур тавсифида катта синоними эканлиги ҳақидаги далилларини қабул қиладилар. Астродон суякларининг аксарияти балоғатга етмаган болалар бўлишган ва Cарпентер ва Тидwелл Марштомонидан аталган иккита тур: П. нанус ва П. алтус ни Астродон жоҳнстонининг ўсиш босқичларига алоқадор деб ҳисоблашган[4].
Бироқ, бошқа муаллифлар Астродон ва Плеуроcоэлуснинг синонимизацияси фойдасига далилни унчалик ишончли деб топмайдилар. Питер Роузнинг (2007) сўзларига кўра, Астродон Жонстони ёки Плеуроcоэлусга тегишли тишлар „титанозавриформлар орасидаги аниқлаштирувчи далил“ эканлиги исботланмаган. Ушбу қараш бошқа таксонларнинг тишларидан фарқлашда уларнинг фойдали қирраларини парда ортига яширади дея ҳисоблайди. Плеуроcоэлус нанус ва П. алтус (мос равишда тўртта вертебра ва иккита орқа оёқ суяги) турларини Астродон типидаги тишлар билан тўғридан-тўғри таққослаб бўлмайди, шунинг учун ҳар қандай таққослаш Плеуроcоэлуснинг кўрсатилган намуналари асосида амалга оширилиши керак. Бироқ, буларнинг барчаси Арундел шаклланишидан ажратилган суяклар бўлиб, улар фақат „жойларнинг яқинлиги ва суякларнинг катталигига қараб“ Плеуроcоэлус деб аталган. Роуз, Астродон диагностик материалга асосланмаганлиги сабабли, „янги кашфиётлар бу турга мос келмаслиги мумкин“ ва „икки таксон, Астродон ва Плеуроcоэлусни синонимлаштириш ҳақидаги аргумент асоссиз кўринади“ деган хулосага келади. Муаллифнинг фикрига кўра, Плеуроcоэлус туридаги аниқлаштирилган материал бўлмаслиги мумкин[9].

Шунга ўхшаш далилларни Майкл Д. д’Эмик (2013) ҳам келтирган. Муаллиф Астродон жоҳнстони, Плеуроcоэлус нанус ва П. алтус типидаги материалнинг диагностик хусусиятларини топа олмади ва учта таксонни номина дубиа деб ҳисоблайди. Муаллифнинг фикрига кўра, Арундел шаклланишидан бошқа турдаги сауропод суяклари бу таксонларга тегишли бўлиши мумкинлигига тўғридан-тўғри далил йўқ. Д’Эмик, шунингдек, Плеуроcоэлус нанус туркумидаги суякларнинг аниқ келиб чиқиши ноаниқ эканлигини ва шунинг учун „бу суяклар шахслар ёки таксонларнинг химераси бўлиши мумкинлигини“ таъкидлади. Муаллиф шунингдек, Cарпентер ва Тидwелл томонидан таклиф қилинган Астродон жоҳнстони ташхисини шарҳлади (Арундел шаклланишидаги нафақат типдаги тишларга, балки, барча сауропод материалларга, асосланган эди). У ушбу таксоннинг тахмин қилинган аутапоморфияларининг аксарияти „бошқа сауроподлар, масалан, Cамаразавр билан солиштирганда фарқланмайди ва материалнинг балоғатга етмаган табиати билан боғлиқ“ деб даъво қилади[10].
Палеоэкологияси
Яшаш жойи
Мериленд штатидаги Арундел шаклланиши палиноморфлар орқали, тахминан 112 миллион йил аввал, эрта бўр даврининг Албия босқичига тўғри келади.[4] Ушбу тузилма нафақат Мерилендда, балки Вашингтон, Делавер ва Виржиния штатларининг қисмларини ўз ичига олган Потомак гуруҳининг бир қисмидир. Арундел қатлами кенгайиб бораётган Атлантика океани ҳавзасининг чеккасида жойлашган. Ушбу шаклланишда сақланиб қолган ҳудуд кенг ва одатда текис текислик бўлиб, унинг бўйлаб бир нечта оқимлар оқиб ўтади, эҳтимол Алабама, Жоржия, Луизиана ва Миссисипи штатларининг замонавий қирғоқ минтақаларига ўхшайди.
Астродонга бириктирилган фотоалбом материаллари, шунингдек, Арканзаснинг жануби-ғарбий қисмидан Оклахоманинг жануби-шарқий қисмига ва Техаснинг шимоли-шарқий қисмига чўзилган Антлерс шаклланишининг иккита Оклахома ҳудудида топилган.[11][12] Ушбу геологик шаклланиш радиометрик жиҳатдан аниқланмаган. Олимлар биостратиграфик маълумотлардан ва унинг Техасдаги Тринитй Гроуп каби бир нечта авлодларга эга эканлигидан фойдаланган ҳолда, бу шаклланиш эрта бўр даврининг Албия босқичида, тахминан 110 миляда пайдо бўлган деб тахмин қилишди.[13] Португалиядаги Луситаниан ҳавзасидаги Папо Секо шаклланиши, шунингдек, Астродонга тегишли фотоалбомларни тақдим этди.

Ҳозирги Мериленд штатида Астродон ўзининг палеомуҳити ушбу штат билан боғланган ҳолда намойиш эради. Қазилмаларнинг далиллари нисбатан оз маълум бўлган тероподлар Дрйптозавр медиус, Cапиталзавр потенс ва Cоэлурус граcилис ва таниқли йирик теропод Аcроcантҳосаурус атокенсис мавжудлигига ишора қилади, эҳтимол бу минтақада Апех йиртқичлар ҳам мавжуд бўлган[14][15]. Бошқа умуртқали ҳайвонлар шаклланишдан унчалик маълум эмас, лекин чучук сув акулалари, ўпка балиқлари, тошбақаларнинг камида учта авлоди, шу жумладан Глйптопс cаэлатус ва тимсоҳ шаклидаги Гониопҳолис аффинис ҳам ушбу эҳтимол таркибидадирлар. Далиллар кўп миқдорда туберкуляр сутемизувчилар Аргилломйс марйланденсис ҳам мавжуд бўлганини кўрсатади[16]. Из қолдиқлари орасида Эубронтес деб номланувчи теропод излари ва птерозаврга мансуб Птераичинус генига алоқадор бўлган бошқа ҳайвонлар мавжуд бўлиб, бу ҳайвонлар жуда кўп бўлганини кўрсатади[17]. Бу ҳудуддан маълум бўлган ўсимликлар ҳаётига кремнийланган ёғоч сифатида сақланиб қолган дарахтлар, Диоонитлар, Гинкго каби сикадлар, Селагинелла тупроқ ўсимлиги ва улкан қизил дарахт — игнабаргли Сеқуоиа киради.
Милод шаклланишидан олдинги Оклахомада Астродон бошқа динозаврлар билан бирга яшаган, масалан, сауропод Сауропосеидон протелес, дромеозавр Деинонйчус ва карнозавр Аcроcантҳосаурус атокенсис шулар жумласидандир[18][19]. Антлерс шаклланишида сақланиб қолган палео муҳитдаги энг кенг тарқалган динозавр орнитопод Тенонтозавр ҳисобланади. Астродон билан бир даврда мавжуд бўлган бошқа умуртқали ҳайвонларга амфибия Албанерпетон артридион, судралувчилар Атокасаурус метарсиодон ва Птилотодон wилсони, cруротарсан судралиб юрувчи Берниссартиа, тўгайли балиқлар туркумига кирувчи Ҳйбодус будери ва Лиссодус анитаэ каби ҳайвонлар ҳам бўлган[20][21]. Бизга маълум бўлган баъзи қуш қолдиқлари ҳам ушбу шаклланишдан маълум. Қазилма далиллар гар Леписостеус бу минтақада энг кенг тарқалган умуртқали бўлган, деган фаразлар ҳам мавжуд. Ушбу ҳудуддан маълум бўлган дастлабки сутемизувчиларга Атокатҳериум борени ва Параcимехомйс cросси кабилар ҳам киради[22].
Маданий топилмалар
1998-йилда Астродон Жонстони Мериленд штати динозаври номини олади. Астродон Роберт Т. Баккернинг „Раптор Ред“ романида ҳам Утаҳраптор ўлжаси сифатида намоён бўлади.
Шимолий Каролина Табиий фанлар музейининг учинчи қаватида жойлашган Жануб қўрқинчи кўргазмасида ҳақиқий ўлчамдаги Астродон модели (чап орқа оёғида чандиғи бор) намойиш этилган[23][24].
Яна бир Астродон модели ҳам Балтимордаги Мериленд илмий марказида намойиш этилган[25]. У „Тарихдан олдинги Вашингтон“ ҳужжатли филмида иштирок этган.
Манбалар
- ↑ Wеэмс, Р. Э., & Бачман, Ж. М. (2015). Тҳе Лоwер Cретаcеоус Патухент Форматион Ичнофауна оф Виргиниа. Ичнос, 22(3-4), 208-219. ҳттпс://дои.орг/10.1080/10420940.2015.1063493
- ↑ Дилисио, Ж.. Марйланд Геограпҳй: Ан Интродуcтион (эн). Балтиморе: Жоҳнс Ҳопкинс Университй Пресс, 2014. ИСБН 9781421414829.
- ↑ Аннели, Луиз Э.. О Гуиа Cомплето ДОС Диноссаурос До Брасил. Сãо Пауло: Эдитора Пеирóполис, 2010. ИСБН 9788575961773.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Cарпентер, Кеннетҳ „Реассессмент оф тҳе Эарлй Cретаcеоус сауропод Астродон жоҳнстони Леидй 1865 (Титаносауриформес)“, . Тҳундер Лизардс: Тҳе Сауроподоморпҳ Диносаурс Кеннетҳ Cарпентер: . Индиана Университй Пресс, 2005 — 38–77-бет. ИСБН 978-0-253-34542-4.
- ↑ Ҳатчер, Жоҳн Белл (1903). „Дисcоверй оф ремаинс оф Астродон (Плеуроcоэлус) ин тҳе Атлантосаурус бедс оф Wёминг“. Анналс оф тҳе Cарнегиэ Мусеум оф Натурал Ҳисторй. 2-жилд. 9–14-бет.
- ↑ W.Э. Сwинтон, 1936, „Тҳе диносаурс оф тҳе Исле оф Wигҳт“, Проcеэдингс оф тҳе Геологисц' Ассоcиатион 47(3): 204-220
- ↑ Лаппарент, А. Ф. де, & Збйсзеwски, Г., 1957, Лес Диносауриэнс ду Португал, Мéмоирес дес Сервиcес Геологиқуэс ду Португал. Ноувелле сéриэ, нумéро 2, 63 пп
- ↑ Кингҳам, Р. Ф., 1962, „Студиэс оф тҳе сауропод диносаур Астродон Леидй“, Проcеэдингс оф тҳе Wашингтон Жуниор Аcадемй оф Сcиэнcес, 1: 38-44
- ↑ Росе, Петер Ж. (2007). „А неw титаносауриформ сауропод (Диносауриа: Саурисчиа) фром тҳе Эарлй Cретаcеоус оф cентрал Техас анд иц пҳйлогенетиc релатионшипс“. Палаэонтологиа Элеcтрониcа. 10-жилд, № 2. 8А-бет.
- ↑ д'Эмиc, Мичаэл Д. (2013). „Ревисион оф тҳе сауропод диносаурс оф тҳе Лоwер Cретаcеоус Тринитй Гроуп, соутҳерн УСА, wитҳ тҳе десcриптион оф а неw генус“. Жоурнал оф Сйстематиc Палаэонтологй. 11-жилд, № 6. 707–726-бет. дои:10.1080/14772019.2012.667446.
- ↑ П. Ларкин. 1910. Тҳе оccурренcе оф а сауропод диносаур ин тҳе Тринитй Cретаcеоус оф Оклаҳома. Жоурнал оф Геологй 17:93-98
- ↑ Р. Л. Cифелли. 1997. Оклаҳома Геологй Нотес 57(1):4-17
- ↑ Wедел, М. Ж., анд Cифелли, Р. Л. 2005. Сауропосеидон: Оклаҳомаъс нативе гиант. Оклаҳома Геологй Нотес 65 (2):40-57.
- ↑ Ҳаррис, Жералд Д. „Ларге, Эарлй Cретаcеоус тҳероподс ин Нортҳ Америcа“, . Лоwер анд Миддле Cретаcеоус Террестриал Эcосйстемс, Неw Мехиcо Мусеум оф Натурал Ҳисторй анд Сcиэнcе Буллетин Спенcер Г. Луcас: , 1998 — 225–228-бет.
- ↑ Липка, Тҳомас Р. „Тҳе аффинитиэс оф тҳе энигматиc тҳероподс оф тҳе Арундел Cлай фаcиэс (Аптиан), Потомаc Форматион, Атлантиc Cоастал Плаин оф Марйланд“, . Лоwер анд Миддле Cретаcеоус Террестриал Эcосйстемс, Неw Мехиcо Мусеум оф Натурал Ҳисторй анд Сcиэнcе Буллетин Спенcер Г. Луcас: , 1998 — 229–234-бет.
- ↑ Р. Л. Cифелли, C. Л. Гордон, анд Т. Р. Липка. 2013. Неw мултитуберcулате маммал фром тҳе Эарлй Cретаcеоус оф эастерн Нортҳ Америcа. Cанадиан Жоурнал оф Эартҳ Сcиэнcес 50(3):315-323
- ↑ А. Биббинс. 1895. Нотес он тҳе палеонтологй оф тҳе Потомаc Форматион. Тҳе Жоҳнс Ҳопкинс Университй Cирcуларс 15(121):17-20
- ↑ Wеишампел, Давид Б.; Барретт, Паул М.; Cориа, Родолфо А.; Ле Лоэуфф, Жеан; Ху Хинг; Зҳао Хижин; Саҳни, Ашок; Гомани, Элизабетҳ, М.П.; анд Ното, Чристопҳер Р. (2004). „Диносаур Дистрибутион“, ин Тҳе Диносауриа (2нд), п. 264.
- ↑ Бринкман, Даниэл Л.; Cифелли, Ричард Л.; & Cзаплеwски, Ничолас Ж. (1998). „Фирст оccурренcе оф Деинонйчус антиррҳопус (Диносауриа: Тҳеропода) фром тҳе Антлерс Форматион (Лоwер Cретаcеоус: Аптиан — Албиан) оф Оклаҳома“. Оклаҳома Геологиcал Сурвей Буллетин 146: 1-27.
- ↑ Нйдам, Р. Л. анд Р. Л. Cифелли. 2002а. Лизардс фром тҳе Лоwер Cретаcеоус (Аптиан-Албиан) Антлерс анд Cловерлй форматионс. Жоурнал оф Вертебрате Палеонтологй. 22:286-298.
- ↑ Cифелли, Р. Гарднер, Ж. Д., Нйдам, Р. Л., анд Бринкман, Д. Л. 1999. Аддитионс то тҳе вертебрате фауна оф тҳе Антлерс Форматион (Лоwер Cретаcеоус), соутҳеастерн Оклаҳома. Оклаҳома Геологй Нотес 57:124-131.
- ↑ Киэлан-Жаророwска, З., анд Cифелли, Р. Л. 2001. Примитиве бореоспҳенидан маммал (?Делтатҳероида) фром тҳе Эарлй Cретаcеоус оф Оклаҳома. Аcта Палаэонтологиcа Полониcа 46: 377-391.
- ↑ „Ноаҳ'с Равенс: А Висит То тҳе Нортҳ Cаролина Мусеум оф Натурал Сcиэнcес, Парт ИИ: Террор оф тҳе Соутҳ & тҳе Натуре Ресеарч Cентер“. Ноаҳ'с Равенс (2016-йил 29-октябр). 2021-йил 15-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 15-сентябр.
- ↑ „ГДП: А cоупле оф Cаролина диносаурс“ (эн). Паст ин тҳе Пресент (2018-йил 12-апрел). 2021-йил 15-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 15-сентябр.
- ↑ „Диносаур Мйстериэс“ (эн-УС). Марйланд Сcиэнcе Cентер. 2021-йил 15-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 15-сентябр.
- ↑ „ТПWД Кидс: Техас Сймболс: Диносаур“. тпwд.техас.гов. 2022-йил 11-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-апрел.
Адабиётлар
- Жонстон, C., 1859, „Одонтография ҳақида эслатма“, Амер. Жоурнал Дентал Сcи. 9:337-343.
- Кранз, П. М. 1996, Мериленд штатидаги чўкинди темир рудалари ва уларнинг динозавр фаунаси ҳақида эслатмалар, Мериленд геологик тадқиқоти махсус нашри № 3, пп. 87-115.
- Леидй, Ж 1865, Қўшма Штатлардаги бўр шаклланишининг йўқ бўлиб кетган судралувчилари ҳақида хотира. Смицон. Ҳисса. Билим. ХИВ: атр. ВИ: 1-135.
- Лукас, Ф. А. 1904, „Палеонтологик қайдлар“, Фан (нс) ХИХ (480): 436-437.
- Лулл, Р. С. 1911, „Арундел шаклланишининг судралувчи фаунаси“ ва „Мериленднинг қуйи бўр конларининг тизимли палеонтологияси — Динозаврия“, Қуйи бўр: Мериленд геологик тадқиқотининг тизимли ҳисоботлари, пп. 173-178, 183-211.
- Марш, О. C. 1888, „Потомак гуруҳидан Сауропода ва бошқа янги динозаврларнинг янги жинси тўғрисида билдиришнома“, Америcан Жоурнал оф Сcиэнcе, 3-серия, жилд. ХХХВ, бет. 89-94.