Automaton

Автомат (аутоматон; /ɑːˈтɑːмəтɑːн/ (
тингланг); пл.: аутомата ёки аутоматонс) — нисбатан мустақил ишлайдиган машина ёки бошқарув механизми. У амаллар кетма-кетлигини автоматик бажаришга ёки олдиндан белгиланган кўрсатмаларга жавоб беришга мўлжалланган.[1] Айрим автоматлар механик соатлардаги қўнғироқ урувчи фигуралар каби ясалган. Улар оддий кузатувчида ўз кучи ёки иродаси билан ҳаракатланаётгандек таассурот қолдиради, худди механик роботга ўхшайди. Бу атама узоқ вақтдан бери одамлар ёки ҳайвонлар каби ҳаракатланувчи автоматик қўғирчоқлар билан боғланади. Бундай қўғирчоқлар одамларни ҳайратга солиш ва/ёки кўнгил очиш учун ясалган.
Аниматроника — электроникадан фойдаланадиган автоматларнинг замонавий тури. У кўпинча филмларда ва аттраксион боғларида персонажлар ёки жонзотларни тасвирлаш учун ишлатилади.
Этимологияси
аутоматон сўзи қадимги юнонча аутоматон (αὐτόματον) сўзининг лотинлашган шакли бўлиб, «ўз иродаси билан ҳаракатланувчи» маъносини билдиради. Уни биринчи бўлиб Гомер эшикнинг ўз-ўзидан очилишини тасвирлаш учун ишлатган.[2] Шунингдек, ғилдиракли учоёқларнинг ўз-ўзидан ҳаракатланишини тасвирлашда ҳам қўллаган.[3] Бу сўз кўпинча электрон бўлмаган ҳаракатланувчи машиналарни, айниқса одам ёки ҳайвон ҳаракатини тақлид қиладиганларини тасвирлашда ишлатилади. Масалан, эски оммавий соатларнинг зарба берувчи фигуралари, какку ҳамда каккули соатдаги бошқа ҳаракатланувчи фигуралар шундай автоматлардир.
Тарихи
Қадимги давр

Юнон мифологиясида автоматларга кўплаб мисоллар бор. Гефест ўз устахонаси учун автоматлар яратган.[4][5] Талос бронзадан ясалган сунъий одам эди. Феакияликлар шоҳи Алкиной олтин ва кумуш қўриқчи итлардан фойдаланган.[6][7] Аристотелнинг ёзишича, Дедал симоб ёрдамида ўзининг ёғочдан ясалган Афродита ҳайкалини ҳаракатлантирган.[8][9] Бошқа юнон ривоятларида у ҳаракатланувчи ҳайкалларига овоз бериш учун симобдан фойдаланган.
Эллинизм дунёсидаги автоматлар асбоб, ўйинчоқ, диний томоша ёки асосий илмий тамойилларни намойиш этувчи прототип сифатида мўлжалланган. Сув кучи билан ишлайдиган кўплаб автоматларни юнон ихтирочиси Ктесибий яратган. У Александрия Буюк кутубхонасининг биринчи раҳбари эди. Масалан, у «сув ёрдамида ҳуштак чалдирган ва бойқуш моделини ҳаракатлантирган. У дунёдаги биринчи „каккули соат“ни ихтиро қилган эди'".[а] Бу анъана Александрияда давом этди. Ихтирочилар орасида юнон математиги Александриялик Герон ҳам бор эди. Унинг гидравлика, пневматика ва механикага оид асарларида сифонлар, ёнғинга қарши насос, сув органи, эолипил ва дастурланадиган аравача тасвирланган.[10][11] Византиялик Филон ҳам ўз ихтиролари билан танилган.

Эллинизм давридаги Юнонистонда мураккаб механик қурилмалар бўлгани маълум. Бироқ фақат биттаси сақланиб қолган: бу маълум бўлган энг қадимги аналог компютер — Антикитера механизми.[12] Бу соат механизми дастлаб Родосдан келиб чиққан деб ҳисобланади. У ерда механика муҳандислиги анъанаси бўлган кўринади. Орол ўз автоматлари билан машҳур эди. Пиндарнинг еттинчи Олимпия қасидасидан келтирамиз:
- Жонли фигуралар турар,
- Ҳар бир кўчани безаб,
- Тошда нафас олгандек бўлар ёки
- Мармар оёқларини қимирлатар.
Бироқ парчаларни яқинда сканерлаш натижасида олинган маълумотларга кўра, механизм Сицилиядаги Коринф мустамлакаларидан келган бўлиши мумкин. Бу Архимед билан боғлиқликни ҳам кўрсатади.
Яҳудий ривоятига кўра, шоҳ Сулаймон ўз донолиги билан механик ҳайвонлар ўрнатилган тахт ясаган. Сулаймон тахтга чиққанда, ҳайвонлар уни шоҳ деб улуғлаган. У ўтирганда, бургут унинг бошига тож қўйган, каптар эса унга Таврот ўрамини келтирган. Айтишларича, шоҳ тахтга қадам қўйганда механизм ишга тушган. У биринчи поғонага қадам қўйиши билан олтин буқа ва олтин шер биттадан оёғини чўзиб, уни қўллаб-қувватлаган ва кейинги поғонага кўтарилишига ёрдам берган. Ҳайвонлар ҳар икки томондан шоҳни тахтга қулай ўтиргунча кўтариб чиққан.[13]
Қадимги Хитойда автоматлар ҳақида қизиқарли бир баён Лиэ Зи матнида учрайди. Бу матн милоддан аввалги 400-йил атрофида пайдо бўлган ва милодий 4-асрда тузилган деб ҳисобланади. Унда Чжоу шоҳи Му (милоддан аввалги 1023–957-йиллар) билан Ян Ши исмли механик муҳандис, яъни «уста» ўртасидаги анча қадимий учрашув тасвирланган. Ян Ши шоҳга ўз механик ишининг жуда реал ва пухта ишланган, одам шаклидаги табиий ўлчамли фигурасини фахр билан тақдим этган:
Тҳе кинг старед ат тҳе фигуре ин астонишмент. Ит wалкед wитҳ рапид стридес, мовинг иц ҳеад уп анд доwн, со тҳат анёне wоулд ҳаве такен ит фор а ливе ҳуман беинг. Тҳе артифиcер тоучед иц чин, анд ит беган сингинг, перфеcтлй ин туне. Ҳе тоучед иц ҳанд, анд ит беган постуринг, кеэпинг перфеcт тиме...Ас тҳе перформанcе wас драwинг то ан энд, тҳе робот wинкед иц эе анд маде адванcес то тҳе ладиэс ин аттенданcе, wҳереупон тҳе кинг беcаме инcенсед анд wоулд ҳаве ҳад Ен Шиҳ [Ян Ши] эхеcутед он тҳе спот ҳад нот тҳе латтер, ин мортал феар, инстантлй такен тҳе робот то пиэcес то лет ҳим сеэ wҳат ит реаллй wас. Анд, индеэд, ит турнед оут то бе онлй а cонструcтион оф леатҳер, wоод, глуэ анд лаcқуэр, вариоуслй cолоуред wҳите, блаcк, ред анд блуэ. Эхамининг ит cлоселй, тҳе кинг фоунд алл тҳе интернал органс cомплете—ливер, галл, ҳеарт, лунгс, сплеэн, киднейс, стомач анд интестинес; анд овер тҳесе агаин, мусcлес, бонес анд лимбс wитҳ тҳеир жоинц, скин, теэтҳ анд ҳаир, алл оф тҳем артифиcиал...Тҳе кинг триэд тҳе эффеcт оф такинг аwай тҳе ҳеарт, анд фоунд тҳат тҳе моутҳ cоулд но лонгер спеак; ҳе тоок аwай тҳе ливер анд тҳе эес cоулд но лонгер сеэ; ҳе тоок аwай тҳе киднейс анд тҳе легс лост тҳеир поwер оф лоcомотион. Тҳе кинг wас делигҳтед.[14]
Автоматларнинг бошқа муҳим мисоллари орасида Архитнинг каптари бор. Уни Авл Геллий тилга олган.[15] Учувчи автоматлар ҳақида шунга ўхшаш хитойча баёнлар ҳам бор. Улар милоддан аввалги 5-асрда яшаган моҳистлар файласуфи Мози ва унинг замондоши Лу Бан ҳақида ёзилган. Улар ёғочдан сунъий қушлар (ма юан) ясаган. Ҳан Феи Зи ва бошқа матнларга кўра, бу қушлар муваффақиятли учган.[16]
Ўрта асрлар
Автоматлар ясаш анъанаси юнон дунёсида ўрта асрларда ҳам давом этди. Элчи Кремоналик Лиутпранд 949-йилда Константинополга ташриф буюрганида, император Теофил саройидаги автоматларни тасвирлаган. Улар орасида
"лионс, маде эитҳер оф бронзе ор wоод cоверед wитҳ голд, wҳич струcк тҳе гроунд wитҳ тҳеир таилс анд роаред wитҳ опен моутҳ анд қуиверинг тонгуэ," "а треэ оф гилдед бронзе, иц бранчес филлед wитҳ бирдс, ликеwисе маде оф бронзе гилдед овер, анд тҳесе эмиттед cриэс аппроприате то тҳеир спеcиэс" анд "тҳе эмперор'с тҳроне" ицелф, wҳич "wас маде ин суч а cуннинг маннер тҳат ат оне момент ит wас доwн он тҳе гроунд, wҳиле ат анотҳер ит росе ҳигҳер анд wас то бе сеэн уп ин тҳе аир."[17]
Тахт залидаги шунга ўхшаш автоматларни (сайраётган қушлар, наъра тортиб ҳаракатланаётган шерлар) Лиутпранднинг замондоши, Византия императори Константин Порфирогенит ҳам Де Cеремониис (Перì тêс Басилеíоу Тáксеōс) китобида тасвирлаган.
8-аср ўрталарида шамол кучи билан ишлайдиган шамол автоматлари биринчи марта ясалди. Булар «Бағдоднинг Думалоқ шаҳридаги тўрт дарвоза гумбазлари ва сарой мажмуаси устида шамол билан айланадиган ҳайкаллар» эди. «Шамол билан ҳаракатланувчи ҳайкалларнинг оммавий томошасининг хусусий муқобили Аббосийлар саройларида бўлиб, у ерда турли хил автоматлар асосан намойиш этилган».[18] Шунингдек, 8-асрда мусулмон алкимёгари Жобир ибн Ҳайён (Гебер) ўзининг шифрланган Тошлар китобида сунъий илонлар, чаёнлар ва одамлар ясаш рецептларини келтирган. Бу жонзотлар яратувчиси назоратига бўйсуниши керак эди. 827-йилда Аббосий халифа Маъмуннинг Бағдоддаги саройида кумуш ва олтин дарахт бор эди. Унда автоматик машинанинг хусусиятлари мавжуд эди. Дарахтнинг тебранувчи шохларида ўз-ўзидан сайрайдиган металл қушлар бор эди. Уни мусулмон ихтирочилар ва муҳандислар ясаган.[19][паге неэдед] Аббосий халифа Муқтадирнинг Бағдоддаги саройида ҳам 917-йилда кумуш ва олтин дарахт бўлган. Дарахтдаги қушлар қанотларини қоқиб, сайраган.[20] 9-асрда Бану Мусо биродарлари дастурланадиган автоматик най чалувчи қурилмани ихтиро қилган. Улар уни Ҳиял китобида тасвирлаган.[21]

Файл:Cима аутоматон.огв Ал-Жазарий 1206-йилда Моҳир механик қурилмалар ҳақида билимлар китобида ўзи лойиҳалаган ва ясаган бошқа машиналар қаторида мураккаб дастурланадиган инсонсимон автоматларни тасвирлаган.[22] Унинг автомати тўртта автоматик мусиқачиси бор қайиқ эди. У кўлда сузиб, шоҳона ичимлик базмларидаги меҳмонларни хушнуд қилган.[23] Унинг механизмида дастурланадиган барабан қурилмаси бор эди. Унда михлар (кулачоклар) кичик ричагларга урилиб, зарбли чолғуни ишга туширган. Михлар жойи ўзгартирилса, барабанчи турли ритм ва нақшларни чалиши мумкин эди.[24]
Ал-Жазарий қўл ювиш автоматини ясаган. Унда ҳозирги замон ҳожатхоналарида қўлланиладиган сув оқизиш механизми биринчи марта ишлатилган. Унда сув тўлдирилган ҳавза ёнида турган аёл автомати тасвирланган. Фойдаланувчи ричагни тортганда сув оқиб кетади, автомат эса ҳавзани қайта тўлдиради.[25] Унинг «товус фаввораси» янада мураккаброқ қўл ювиш қурилмаси эди. Унда хизматкор вазифасидаги инсонсимон автоматлар совун ва сочиқ таклиф қилган. Марк Э. Розхайм уни шундай тасвирлайди: «Товус думидаги тиқинни торца, сув тумшуқдан оқиб чиқади. Ҳавзадан чиққан ифлос сув ичи бўш пойдеворни тўлдирганда, сузгич кўтарилади ва ричаг тизимини ҳаракатга келтиради. Натижада товус остидаги эшик орқасидан хизматкор фигура чиқиб, совун таклиф қилади. Кўпроқ сув ишлатилса, юқорироқ даражадаги иккинчи сузгич ишга тушади ва иккинчи хизматкор фигура пайдо бўлади — қўлида сочиқ билан!»[26]
Шундай қилиб, Ал-Жазарий атроф-муҳитни инсон қулайлиги учун бошқариш каби амалий мақсадларда одамсимон машиналар яратишга қизиқиш билдирган биринчи ихтирочи бўлиб кўринади.[27] Ламия Балафреж ҳам Ал-Жазарий рисоласида автоматлаштирилган қул образи кўп учрашини таъкидлаган.[28] Автоматлаштирилган қуллар қадимги ва ўрта аср адабиётида тез-тез учрайдиган мотив эди. Аммо уларни техник китобда тасвирланган ҳолда топиш камдан-кам учрайди. Балафреж автоматлаштирилган аёл қуллар ҳақида ҳам ёзган. Улар ўрта аср араб манбаларида вақт ўлчагичларда ва суюқлик узатувчи қурилмаларда учраган. Бу уй хўжалиги каби аёллаштирилган меҳнат шакллари, ўрта асрлардаги қуллик ва автоматлаштириш тасаввури ўртасида боғлиқлик борлигини кўрсатади.[29]
1066-йилда хитойлик ихтирочи Су Сун минора шаклида сув соати ясаган. Унда соатларни қўнғироқ билан билдирувчи механик фигуралар бор эди.[30]
Бхожанинг (11-аср) санскрит тилидаги рисоласи Самарангана Сутрадхарада механик қурилмалар (автоматлар) ясашга бағишланган боб бор. Унда механик асаларилар ва қушлар, одам ва ҳайвон шаклидаги фавворалар, шунингдек мой чироқларини тўлдирадиган, рақс тушадиган, чолғу чаладиган ва ҳинд мифологиясидан саҳналарни қайта жонлантирадиган эркак ва аёл қўғирчоқлар тасвирланган.[31][32][33] [яхшироқ манба керак]
Виляр де Оннекур 1230-йиллардаги эскиз дафтарида илк юриш механизмини тасвирлаган. Бу Фариштани бармоғи билан доим Қуёшни кўрсатиб турадиган қилиб қандай ясаш керак деб номланган чизма эди. Ундаги фаришта доимо Қуёш томонга бурилиб турган. У шунингдек, қанотлари бўғимли қуш автоматини ҳам чизган. Бу лойиҳа кейинчалик соатларда қўлланилган.[34][35]
13-аср охирида Артуа графи Роберт ИИ ўзининг Эдиндаги қасрида кўнгилочар боғ барпо этди. Девор билан ўралган бу боғда кўнгил очиш учун бир нечта автомат ўрнатилган эди. Ишни маҳаллий ишчилар бажарган, назоратни италиялик рицар Рено Куане олиб борган. Боғда маймун марионеткалари, шерлар ва «ёввойи одамлар» ушлаб турган қуёш соати, механик қушлар, механик фавворалар ва корик билан ишлайдиган орган бор эди. Боғ 15-асргача автоматлари билан машҳур бўлган. Кейин 16-асрда инглиз аскарлари уни вайрон қилган.[36][37][38]
Хитойлик муаллиф Сяо Сюн ёзишича, Мин сулоласи асосчиси Хунву (1368–1398-йилларда ҳукмронлик қилган) аввалги Юан сулоласига қарашли Хонбалиқ саройларини вайрон қилаётганда, кўплаб бошқа механик қурилмалар қаторида йўлбарс шаклидаги автоматлар топилган.[39]
Уйғониш даври ва янги давр бошлари

Файл:Cуcкоо стрикес тҳе 8тҳ ҳоур.огв

Уйғониш даврида автоматларга қизиқиш сезиларли даражада қайта тикланди. Героннинг рисолалари таҳрир қилиниб, лотин ва италян тилларига таржима қилинди. Герон тасвирлаганларга ўхшаш гидравлик ва пневматик автоматлар боғлардаги ғорлар учун яратилди.
Гиованни Фонтана — Падуалик муҳандис — 1420-йилда Беллиcорум инструменторум либер[б] асарини ёзган. Асарда одам бўйидан икки баробар баланд, кийим кийган примат бошқарадиган туясимонлар оиласига мансуб ҳайвон қўғирчоғи ҳамда Марям Магдалена автомати тасвирланган.[41] Фонтана механик шайтонлар ва ракета кучи билан ҳаракатланувчи ҳайвон автоматларини ҳам яратган.[42][43]

Дастлабки соатлар амалий вазифани бажариш билан бирга, кўпинча ғаройиб буюм ва томоша воситаси сифатида ҳам яратилган ва уларда автоматларнинг хусусиятлари уйғунлашган. Ҳаракатланувчи ҳайкалчали кўплаб катта ва мураккаб соатлар Европа шаҳар марказларида жамоат томошаси учун қурилган. Бундай йирик соатларнинг энг қадимгиларидан бири — 14-асрда яратилган Страсбург астрономик соати. У собор деворининг бутун бир томонини эгаллайди. Соатда астрономик тақвим ҳамда ҳайвонлар, авлиёлар ва Исо ҳаётини тасвирловчи автоматлар бор эди. Страсбург соатидаги механик хўроз 1352-йилдан 1789-йилгача ҳаракатда бўлган.[44][45] Соат бугунги кунда ҳам ишлайди, бироқ қурилганидан бери бир неча марта та’мирланган. Прага астрономик соати 1410-йилда қурилган, ҳаракатланувчи ҳайкалчалар унга 17-асрдан бошлаб қўшилган.[46] 16-асрда соат механизмли кўплаб автоматлар ясалган. Уларни асосан Марказий Европадаги эркин империя шаҳарларининг заргарлари ишлаб чиқарган. Бу ажойиб қурилмалар Европа князлик саройларидаги ғаройиботлар кабинети ёки Wундеркаммерндан жой олган.
1454-йилда герцог Филипп «Фазанлар зиёфати» (Феаст оф тҳе Пҳеасант) номли дабдабали томоша уюштирди. Бу тадбир герцогнинг тенгдошларини Усмонлиларга қарши салиб юришида қатнашишга ундаш учун мўлжалланган эди. Бироқ у автоматлар (аутомата), девлар ва миттиларнинг катта намойишига айланиб кетди.[47]
1475-йилда Италияда Арагонлик Камилла шарафига уюштирилган зиёфатда жонли ҳайвонга ўхшаш механик туя намойиш этилди.[48] Бу томоша бир неча кун давом этган катта параднинг бир қисми эди.
Леонардо да Винчи мураккаб механик рицар лойиҳасини чизган. У буни ясаган ва 1495-йил атрофида Людовико Сфорсанинг Милан саройида ўтказилган байрамда намойиш этган бўлиши мумкин. Леонардонинг роботи лойиҳаси 1950-йилларгача қайта кашф этилмаган эди. Кейинчалик унинг ишлайдиган нусхаси ясалди. Бу нусха қўлларини ҳаракатлантира, бошини бура ва ўтирган ҳолатдан тика оларди.[49]
Да Винcи кўпинча 1515-йилда Лёнда қирол Франсуа Ига тақдим этган механик шернинг яратувчиси сифатида эсланади. Қурилманинг асл чизмаларидан ҳеч бири сақланмаган, аммо унинг қайта яратилган нусхаси Клолиюсе қасрида сақланади.[50]
Смицон институти коллексиясида механик роҳиб ҳайкали сақланади. Унинг баландлиги 15 ин (380 мм) бўлиб, у 1560-йилгача ясалган бўлиши мумкин. Ҳайкал калит билан бураладиган пружина ёрдамида ҳаракатланади ва квадрат шаклидаги йўл бўйлаб юради. У ўнг қўли билан кўкрагига уради, чап қўлидаги кичик ёғоч хоч ва тасбеҳни кўтариб-туширади. Шунингдек, бошини буриб, бош ирғайди, кўзларини айлантиради ва овозсиз ибодат қилгандек лабларини қимирлатади. У гоҳ-гоҳ хочни лабига олиб бориб, ўпади. Бу роҳибни Муқаддас Рим императори Карл Внинг механиги Хуанело Турриано ясаган, деб тахмин қилинади.[51]
Замонавий куку соатининг биринчи тавсифини 1629-йилда Аугсбурглик зодагон Филипп Ҳайнҳофер берган.[52] Бу соат сайловчи княз Аугуст фон Саксонияга тегишли эди. 1650-йилга келиб механик кукукларнинг ишлаш тамойили маълум бўлди ва Атанасиус Кирхернинг мусиқа ҳақидаги қўлланмаси — Мусургиа Универсалис орқали кенг тарқалди. Механик куку қандай ишлаши ҳақидаги биринчи ҳужжатлаштирилган тавсифда бир нечта автоматлаштирилган ҳайкалчали механик орган таърифланган.[53] 18-аср Германиясида соацозлар куку соатларини сотиш учун ишлаб чиқара бошлади.[46] 18-аср ўрталарига келиб Қора ўрмон ҳудудида куку соатлари сотиладиган соат дўконлари одатий ҳолга айланди.[54]

Япония 17-аср бошларида соат механизми билан ҳаракатланувчи автоматларни «каракури» қўғирчоқлари шаклида жорий этди. 1662-йилда Такеда Оми ўзининг биринчи бутаи каракурисини яратиб битирди. Кейин театр томошалари учун бундай йирик қўғирчоқлардан бир нечтасини ясади. Каракури қўғирчоқлари Эдо даврида (1603–1867) олтин даврини бошидан кечирди.[55]
Аутоматларга нисбатан янги қараш Рене Декартда учрайди. У ҳайвонларнинг танаси мураккаб машинадан бошқа нарса эмас, деб ҳисоблаган. Унинг фикрича, суяклар, мушаклар ва ички а’золарни тишли ғилдираклар, поршенлар ва кулачоклар билан алмаштириш мумкин. Шу тариқа механизм табиат ва организм билан солиштириладиган ме’ёрга айланди.[56] 17-асрда Франсия устамонлик билан ясалган механик ўйинчоқларнинг ватани бўлди. Кейинчалик бу ўйинчоқлар саноат инқилоби даври машиналарининг намунасига айланди. 1649-йилда Людовик ХИВ ҳали бола эди. Ўшанда Франсуа-Жозеф де Камю унга кичик ғилдиракли аравани ясаб берди. Аравада отлар, хизматкорлар, бир саҳифа ва ичкарида ўтирган бир хоним бор эди. Бу ҳайкалчаларнинг барчаси мукаммал ҳаракатланарди. Лабатнинг ёзишича, генерал де Женн 1688-йилда артиллерия ва денгизда сузиш учун мўлжалланган машиналардан ташқари, юриб, овқат ейдиган товус ҳам ясаган. Атанасиус Кирчер иэзуитлар томошалари учун кўплаб аутоматлар яратди. Улар орасида гапириш найи ёрдамида сўзлайдиган ва тинглайдиган ҳайкал ҳам бор эди.


Дунёдаги биринчи муваффақиятли яратилган биомеханик автомат (аутоматон) Найчи ҳисобланади. У ўн икки куйни ижро эта олган ва 1737-йилда франсуз муҳандиси Жак де Вокансон томонидан яратилган. Вокансон шунингдек, Чилдирмачини ҳамда Ҳазм қилувчи ўрдакни ҳам ясаган. Бу механик ўрдак ваққиллар, қанотларини қоқар ва овқат еб, нажас чиқараётгандек ёлғон таассурот қолдирар эди. Бу ҳайвонлар гўшт ва суякдан ясалган машинадан бошқа нарса эмас, деган Декарт ғояларини қувватлаётгандай туюларди.[57]
1769-йилда Wолфганг вон Кемпелен яратган шахмат ўйновчи машина — «Турк» Европа саройларини айланиб чиқди. Уни автомат (аутоматон) деб таништиришган.[58]:34 Франклин Франсияда элчи бўлиб турган пайтда «Турк» Бенжамин Франклинни шахматда ютган.[58]:34–35 Аслида «Турк»ни ичкарида яширинган одам бошқарган. Шу сабабли у ҳақиқий автомат бўлмаган.
Файл:Маиллардет'с аутоматон ат тҳе Франклин Институте.wебм

18-асрда яшаган бошқа автомат усталари орасида серунум швейсариялик Пер Жаке-Дро (Жаке-Дро автоматларига қаранг), унинг ўғли Анри-Луи Жаке-Дро ва замондоши Анри Мае ҳам бор. Швейсариялик механик Мае тўртта расм чизадиган ва учта ше’р ёзадиган автомат яратган. Маенинг автомати ҳозир Филаделфиядаги Франклин институти илм-фан музейи коллексиясида сақланади. Белгияда туғилган Жон Жозеф Мерлин Кумуш оққуш автоматининг механизмини яратган. У ҳозир Боус музейида турибди.[59] Франсуз соацоз Юбер Мартине 1774-йилда ясаган мусиқий фил Уоддесдон-Манордаги энг диққатга сазовор экспонатлардан биридир.[60] Типу йўлбарси ҳам 18-аср охирига оид автоматларга мисол бўлади. У Типу Султон учун ясалган ва европалик аскарни ёқиб ташлаётган йўлбарсни тасвирлайди. Россия императрицаси Екатерина ИИга 1781-йилда Жеймс Кокс яратган жуда катта ва мураккаб Товус соати совға қилинган. У ҳозир Санкт-Петербургдаги Эрмитаж музейида намойиш этилади.
Файласуф Мишел Фуконинг ёзишича, 1740–1786-йилларда Пруссия қироли бўлган Буюк Фридрих автоматларга «берилиб кетган» эди.[61] Мануэл де Ланда фикрича, у ўз қўшинларини пухта ишлайдиган соат механизмига ўхшатиб тузган ва унинг қисмлари роботга монанд жангчилар бўлган.
1801-йилда Жозеф Жаккар перфокарталар ёрдамида мустақил бошқариладиган ўз дастгоҳ-автоматини яратди.
Автоматлар, айниқса соатлар 18—19-асрларда Хитойда кенг тарқалган эди. Уларнинг бир қисми хитой бозори учун махсус ишлаб чиқарилган. 21-асрда хитойлик коллекционерлар катта қизиқиш билдирди. Натижада кўплаб қизиқарли буюмлар бозорга чиқарилди ва улар жуда юқори нархларда сотилди.[62]
Машҳур сеҳргар Жеан-Эугèне Роберт-Ҳоудин (1805–1871) саҳна чиқишлари учун автоматлар ясагани билан танилган эди.[63][58]:33 Олдиндан белгиланган кўрсатмалар асосида ҳаракат қиладиган автоматлар ўша даврда сеҳргарлар орасида кенг тарқалган эди.[58]:33
Ин 1840, Италиан инвентор Инноcензо Манзетти cонструcтед а флуте-плайинг аутоматон, ин тҳе шапе оф а ман, лифе-сизе, сеатед он а чаир. Ҳидден инсиде тҳе чаир wере леверс, cоннеcтинг родс анд cомпрессед аир тубес, wҳич маде тҳе аутоматон'с липс анд фингерс мове он тҳе флуте аccординг то а програм реcордед он а cйлиндер симилар то тҳосе усед ин плаер пианос. Тҳе аутоматон wас поwеред бй cлоcкwорк анд cоулд перформ 12 дифферент ариас. Ас парт оф тҳе перформанcе, ит wоулд рисе фром тҳе чаир, боw иц ҳеад, анд ролл иц эес.
Тҳе период бетwеэн 1860 анд 1910 ис кноwн ас "Тҳе Голден Аге оф Аутомата". Мечаниcал cоин-оператед фортуне теллерс wере интродуcед то боардwалкс ин Бритаин анд Америcа.[64] Ин Парис дуринг тҳис период, манй смалл фамилй басед cомпаниэс оф аутомата макерс тҳривед. Фром тҳеир wоркшопс тҳей эхпортед тҳоусандс оф cлоcкwорк аутомата анд мечаниcал сингинг бирдс ароунд тҳе wорлд. Алтҳоугҳ ноw раре анд эхпенсиве, тҳесе Френч аутомата аттраcт cоллеcторс wорлдwиде. Тҳе маин Френч макерс wере Бонтемс, Ламберт, Пҳалибоис, Реноу, Роуллет & Деcампс, Тҳероуде анд Вичй.
Мавҳум автоматлар назарияси 20-асрнинг ўрталарида чекли автоматлар билан бошланган;[65] у формал ва табиий фанларнинг бир қанча соҳасида, жумладан информатика, физика, биология ҳамда тилшуносликда қўлланади.
Замонавий автоматлар бу ан'анани давом эттирмоқда, уларда технологик мураккабликдан кўра сан'атга кўпроқ э'тибор берилади. Замонавий автоматларга Бирлашган Қиролликдаги Cабарет Мечаниcал Тҳеатре, Тҳомас Кунтз,[66] Артҳур Гансон, Жоэ Жонес ҳамда франсуз рассоми Жаcқуэс Монестиэрнинг «Ле Дéфенсеур ду Темпс» асари мисол бўлади.
1990-йилдан бери нидерландиялик рассом Тео Янсен шамол энергияси ёки сиқилган ҳаво ёрдамида юра оладиган, ПВХ'дан ясалган йирик автоматлаштирилган иншоотларни қуриб келмоқда. Уларни страндбеэст («соҳил ҳайвони») деб атайди. Янсеннинг айтишича, у бу иншоотлар ўз-ўзидан эволюция қилиб, сунъий интеллектни ривожлантиришини, уларнинг подалари эса соҳилда эркин кезиб юришини мақсад қилган.
Британиялик ҳайкалтарош Сем Смит (1908–1983) автоматлар ясовчи уста сифатида танилган эди.[67][68][69]
Таклифлар
2016-йилда НАСА Инновативе Адванcед Cонcепц дастури Венера сайёраси шароитида узоқ вақт ишлашга мослаштирилган автомат-планетаходни ўрганди. Бу қурилма АРЕЭ деб аталади. Бошқа замонавий автоматлардан фарқли ўлароқ, АРЕЭ амалий сабабларга кўра робот эмас, автомат ҳисобланади. Венерада шароит ўта оғир, айниқса сирт ҳарорати 462 °C (864 °Ф) га етади. Шу сабабли у ерда электроника қурилмаларини узоқ муддат ишлатиб бўлмайди. Планетаход механик компютер ёрдамида бошқарилиб, шамол энергияси билан ҳаракатланади.[70]
Соатлар
Автоматли соатлар — корпуси ичида ёки атрофида автоматлар жойлашган соатлардир. Одатда улар ҳар соат бошида, ҳар ярим соатда ёки ҳар чорак соатда ишга тушади. Бундай соатлар асосан эрамиздан аввалги 1-асрдан Европада Виктория даврининг охиригача ишлаб чиқарилган. Қадимги соатларда одатда диний ёки бошқа афсонавий қаҳрамонлар, масалан, Ўлим ёки Ота Вақт тимсоли тасвирланган. Кейинчалик автоматли соатларда ясалган даврнинг та’сирчан шахслари, масалан, қироллар, таниқли бастакорлар ёки саноатчилар тасвирлана бошлади. Автоматли соатларга аравали соатлар ва какку соатлар мисол бўлади. Автоматли соатлар кўпинча Европада ўрта асрларда кенг қўлланган, деб ҳисобланади. Ҳозирда эса уларнинг асосий қисми Японияда ишлаб чиқарилади.
Автоматлар назариясида соатлар вақтли автоматлар сифатида қаралади. Улар чекли автоматнинг бир туридир. Автоматли соатларнинг чекли эканлиги уларнинг ма’лум сондаги ҳолатда бўла олишини билдиради.[71] Бу аниқ сон соат, минут ва секунд стрелкали соатда мумкин бўлган комбинациялар сонига тенг, я’ни 43 200. «Вақтли автомат» номи автоматнинг ҳолатни белгиланган тезликда ўзгартиришини билдиради. Соатларда бу тезлик ҳар секундда битта ҳолат ўзгаришига тенг. Соат автомати кириш ма’лумоти сифатида фақат олдинги ҳолат кўрсатган вақтни олади. Автомат бу ма’лумотдан кейинги ҳолатни, я’ни олдингисидан 1 секунд кейинги вақт кўрсаткичини ҳосил қилишда фойдаланади. Соат автоматлари олдинги ҳолат ма’лумотига қараб «қарор ҳам қабул қилади». Бунда кейинги ҳолатда фақат стрелкаларни силжитиш етарлими ёки махсус амал керакми, аниқланади. Масалан, какку соатларда уйчадан механик қушча чиқиши шундай амалдир.[72] Бу танлов автомат ичидаги мураккаб тишли ғилдираклар, кулачоклар, ўқлар ва бошқа механик қурилмаларнинг жойлашуви орқали амалга ошади.[73]
Қаранг
- Автоматлар назарияси — мавҳум машиналар ва автоматларни ўрганувчи фан
- Механик ўйинчоқ
- Пружинали ўйинчоқ
- Андроид
- Жез бош
- Уяли автомат
- Cентре Интернатионал де ла Мécаниқуэ д'Арт
- Чристиан Ристоw
- Ктесибий
- Генесис Редух
- Фолбин машина
- Гилес Wалкер
- Голем
- Александриялик Герон
- Ла Маисон де ла Магиэ Роберт-Ҳоудин — 19-аср автоматлари кўргазмаси
- Майярде автомати
- Марвин'с Марвелоус Мечаниcал Мусеум
- Оркестрион
- Сайровчи қушча қутиси
- Тҳео Жансен
- Чархпалак
Изоҳлар
- ↑ Тҳис "фирст cуcкоо cлоcк" wас фуртҳер статед анд десcрибед ин тҳе 2007 боок Тҳе Рисе анд Фалл оф Алехандриа: Биртҳплаcе оф тҳе Модерн Wорлд бй Жустин Поллард анд Ҳоwард Реид он паге 132: "Соон Cтесибиус'с cлоcкс wере смотҳеред ин стопcоcкс анд валвес, cонтроллинг а ҳост оф девиcес фром беллс то пуппец то мечаниcал довес тҳат санг то марк тҳе пассинг оф эач ҳоур – тҳе верй фирст cуcкоо cлоcк!"
- ↑ Фулл титле: Беллиcорум инструменторум либер, cум фигурис эт фиcтитйс литорис cонсcриптус, Латин фор "Иллустратед анд энcрйптед боок оф wар инструменц"[40]
Ҳаволалар
- ↑ „Дефинитион оф АУТОМАТОН“ (эн). www.мерриам-wебстер.cом (2024-йил 4-январ). Қаралди: 2024-йил 25-январ.
- ↑ Ҳомер, Илиад, 5.749
- ↑ Ҳомер, Илиад, 18.376
- ↑ Ҳим ше фоунд сwеатинг wитҳ тоил ас ҳе мовед то анд фро абоут ҳис беллоwс ин эагер ҳасте; фор ҳе wас фашионинг триподс, тwентй ин алл, то станд ароунд тҳе wалл оф ҳис wелл-буилдед ҳалл, анд голден wҳеэлс ҳад ҳе сет бенеатҳ тҳе басе оф эач тҳат оф тҳемселвес тҳей мигҳт энтер тҳе гатҳеринг оф тҳе годс ат ҳис wиш анд агаин ретурн то ҳис ҳоусе, а wондер то беҳолд. Ҳомер, Илиад 18.371–376 (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-01-08 санасида архивланган)
- ↑ ҳе ... wент фортҳ ҳалтинг; бут тҳере мовед сwифтлй то суппорт тҳеир лорд ҳандмаиденс wроугҳт оф голд ин тҳе сембланcе оф ливинг маидс. Ин тҳем ис ундерстандинг ин тҳеир ҳеарц, анд ин тҳем спеэч анд стренгтҳ, анд тҳей кноw cуннинг ҳандиwорк бй гифт оф тҳе иммортал годс. Тҳесе бусилй мовед то суппорт тҳеир лорд ... Ҳомер, Илиад 18.417–421 (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-01-08 санасида архивланган)
- ↑ Тҳе аутоматонес оф Греэк Мйтҳологй онлине (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-11-06 санасида архивланган) ат тҳе Тҳеои Прожеcт.
- ↑ Ҳйгинус. Астрономиcа 2.1
- ↑ Аристотле „Чаптер 3“, . Де Анима. Cамбридге Университй Пресс, 1907.
- ↑ „А Диcтионарй оф Греэк анд Роман биограпҳй анд мйтҳологй, Даэдалус“. 2022-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 8-ноябр.
- ↑ Ноэл Шаркей (Жулй 4, 2007), Тҳе программабле робот фром Анcиэнт Греэcе, 2611-жилд, Неw Сcиэнтист
- ↑ Бретт, Герард (Жулй 1954), „Тҳе Аутомата ин тҳе Бйзантине "Тҳроне оф Соломон"“, Спеcулум, 29 (3): 477–487, дои:10.2307/2846790, ИССН 0038-7134, ЖСТОР 2846790, С2CИД 163031682.
- ↑ Ҳаррй Ҳендерсон. Энcйcлопедиа оф Cомпутер Сcиэнcе анд Течнологй. Инфобасе Публишинг, 1 Жануарй 2009 — 13-бет. ИСБН 978-1-4381-1003-5. Қаралди: 2013-йил 28-май. „Тҳе эарлиэст кноwн аналог cомпутинг девиcе ис тҳе Антикйтҳера мечанисм.“
- ↑ Миндел, Ниссан „Кинг Соломон'с Тҳроне“. www.чабад.орг.
- ↑ Неэдҳам, Волуме 2, 53.
- ↑ Ноcт. Атт. Л. 10
- ↑ Неэдҳам, Волуме 2, 54.
- ↑ Сафран, Линда. Ҳеавен он Эартҳ: Арт анд тҳе Чурч ин Бйзантиум. Питцбургҳ: Пенн Стате Пресс, 1998 — 30-бет. ИСБН 0-271-01670-1. Реcордс Лиутпранд'с десcриптион.
- ↑ Мери, Жосеф W. (2005), Медиэвал Исламиc Cивилизатион: Ан Энcйcлопедиа, 2-жилд, Роутледге, 711-бет, ИСБН 0-415-96690-6
- ↑ Исмаил б. Али Эбу'л Феда ҳисторй, Wелтгесчичте, ҳрсг. вон Флеисчер анд Реиске 1789–94, 1831.
- ↑ Ле Странге, Гуй. Багҳдад дуринг тҳе Аббасид Cалипҳате: фром cонтемпорарй Арабиc анд Персиан соурcес, 2нд, Охфорд: Cларендон Пресс, 1922 — 256-бет.
- ↑ Коэциэр, Теун (2001). "Он тҳе преҳисторй оф программабле мачинес: мусиcал аутомата, лоомс, cалcулаторс". Мечанисм анд Мачине Тҳеорй (Элсевиэр) 36 (5): 589–603. дои:10.1016/С0094-114Х(01)00005-2.
- ↑ Балафреж, Ламиа (2022). "Аутоматед Славес, Амбивалент Имагес, анд Нонеффеcтиве Мачинес ин ал-Жазари'с Cомпендиум оф тҳе Мечаниcал Арц, 1206". 21: Инқуириэс инто Арт, Ҳисторй, анд тҳе Висуал 3 (4): 737–774. дои:10.11588/ххи.2022.4.91685. ИССН 2701-1569. ҳттпс://дои.орг/10.11588/ххи.2022.4.91685.Надаражан, Гуналан „Исламиc Аутоматион: Ал-Жазари'с Боок оф Кноwледге оф Ингениоус Мечаниcал Девиcес“ (2008-йил 1-ноябр).
- ↑ ал-Жазари (1026), „Cатегорй ИИ, Чаптер 4“, Боок оф Кноwледге оф Ингениоус Мечаниcал Девиcес, 107-бет
- ↑ „А 13тҳ Cентурй Программабле Робот“. шеф.аc.ук. Университй оф Шеффиэлд. 2007-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Рошеим, Марк Э. (1994), Робот Эволутион: Тҳе Девелопмент оф Антҳроботиcс, Wилей-ИЭЭЭ, 9–10-бет, ИСБН 0-471-02622-0 алсо ат Интернет Арчиве
- ↑ Рошеим, Марк Э. (1994), Робот Эволутион: Тҳе Девелопмент оф Антҳроботиcс, Wилей-ИЭЭЭ, 9-бет, ИСБН 0-471-02622-0 алсо ат Интернет Арчиве
- ↑ Рошеим, Марк Э. (1994), Робот Эволутион: Тҳе Девелопмент оф Антҳроботиcс, Wилей-ИЭЭЭ, 36-бет, ИСБН 0-471-02622-0
- ↑ Балафреж, Ламиа (2022). "Аутоматед Славес, Амбивалент Имагес, анд Нонеффеcтиве Мачинес ин ал-Жазари'с Cомпендиум оф тҳе Мечаниcал Арц, 1206". 21: Инқуириэс инто Арт, Ҳисторй, анд тҳе Висуал 3 (4): 737–774. дои:10.11588/ххи.2022.4.91685. ИССН 2701-1569. ҳттпс://дои.орг/10.11588/ххи.2022.4.91685.
- ↑ Балафреж, Ламиа (2023). "Инструментал Жаwāрī: Он Гендер, Славерй, анд Течнологй ин Медиэвал Арабиc Соурcес". Ал-ʿУṣūр ал-Wусṭā 31: 96–126. дои:10.52214/уw.в31и.10486. ИССН 1068-1051.
- ↑ Неэдҳам, Волуме 4, Парт 2, 111.
- ↑ Варадпанде, Маноҳар Лахман. Ҳисторй оф Индиан Тҳеатре, Волуме 1. Абҳинав Публиcатионс, 1987 — 68-бет. ИСБН 9788170172215.
- ↑ Wужастйк, Доминик. Тҳе Рооц оф Аюрведа: Селеcтионс фром Санскрит Медиcал Wритингс. Пенгуин, 2003 — 222-бет. ИСБН 9780140448245.
- ↑ Неэдҳам, Жосепҳ. Сcиэнcе анд Cивилисатион ин Чина: Волуме 4, Пҳйсиcс анд Пҳйсиcал Течнологй Парт 2, Мечаниcал Энгинеэринг. Cамбридге Университй Пресс, 1965 — 164-бет. ИСБН 9780521058032.
- ↑ Бедини, Силвио А. (1964). "Тҳе Роле оф Аутомата ин тҳе Ҳисторй оф Течнологй". Течнологй анд Cултуре 5 (1): 24–42. дои:10.2307/3101120. ИССН 0040-165Х. ҳттп://дх.дои.орг/10.2307/3101120.
- ↑ де Солла Приcе, Дерек Ж. (1964). "Аутомата анд тҳе Оригинс оф Мечанисм анд Мечанистиc Пҳилосопҳй". Течнологй анд Cултуре 5 (1): 9–23. дои:10.2307/3101119. ИССН 0040-165Х. ҳттп://дх.дои.орг/10.2307/3101119.
- ↑ Труитт, Эллй Р. (2010). "Тҳе Гарден оф Эартҳлй Делигҳц: Маҳаут оф Артоис анд тҳе Аутомата ат Ҳесдин". Медиэвал Феминист Форум 46: 74–79. дои:10.17077/1536-8742.1850. ҳттпс://репоситорй.брйнмаwр.эду/cги/виэwcонтент.cги?артиcле=1023&cонтехт=ҳисторй_пубс.
- ↑ Ландсберг, Сйлвиа. Тҳе Медиэвал Гарден. Неw Ёрк: Тҳамес анд Ҳудсон, 1995 — 22-бет.
- ↑ Маcдоугалл, Элисабетҳ Б. Медиэвал Гарденс. Думбартон Оакс, 1986. ИСБН 9780884021469. Қаралди: 2012-йил 19-июл.
- ↑ Неэдҳам, Волуме 4, Парт 2, 133 & 508.
- ↑ „Беллиcорум Инструменторум Либер | Тҳе Фаитҳ оф а Ҳеретиc“. www.крауселабс.нет (2015-йил 5-ноябр). Қаралди: 2016-йил 23-ноябр.
- ↑ Генесис Редух: Эссайс ин тҳе Ҳисторй анд Пҳилосопҳй оф Артифиcиал Лифе, [Онлине-Аусг.]., Чиcаго [у.а.]: Университй оф Чиcаго Пресс, 2007. ИСБН 9780226720807.
- ↑ Графтон, Антҳонй (2007), „Тҳе Девил ас Аутоматон“, Генесис Редух, Университй оф Чиcаго Пресс, 46–62-бет, дои:10.7208/чиcаго/9780226720838.003.0003, ИСБН 978-0-226-72081-4, қаралди: 2024-02-18
- ↑ Баттисти, Эугенио; Саccаро Дел Буффа Баттисти, Гиусеппа; Фонтана, Гиованни. Ле маcчине cифрате ди Гиованни Фонтана: cон ла рипродузионе дел Cод. иcон. 242 делла Баерисче Стаацбиблиотҳек ди Монаcо ди Бавиэра э ла деcриттазионе ди эссо э дел Cод. лат. ноув. аcқ. 635 делла Библиотҳèқуэ натионале ди Париги. Милано: Арcадиа Эдизиони, 1984. ИСБН 978-88-85684-06-5.
- ↑ Унгерер (1921). "Л'Ҳорлоге Астрономиқуэ де ла Cатҳедрале де Страсбоург.". Л'Астрономиэ 35: 89–102.
- ↑ Унгерер, Алфред; Ла Редаcтион (1921). "1921ЛАстр..35...89У Паге 91". Л'Астрономиэ 35: 89. ҳттпс://артиcлес.адсабс.ҳарвард.эду//фулл/1921ЛАстр..35...89У/0000095.000.ҳтмл. Қаралди: 2024-02-19.Аутоматон]]
- ↑ 46,0 46,1 „Тҳе Реал Ҳисторй оф Аниматрониcс“. Рогерс Студиос. Қаралди: 2014-йил 4-август.
- ↑ Боwлес, Эдмунд А. (1953). "Инструменц ат тҳе Cоурт оф Бургундй (1363–1467)". Тҳе Галпин Соcиэтй Жоурнал 6: 41–51. дои:10.2307/841716.
- ↑ Силл, Чристина Росе (2013-04-10). "А Сурвей оф Андроидс анд Аудиэнcес: 285 БCЕ то тҳе Пресент Дай". Суммит Ресеарч Репоситорй (Симон Фрасер Университй): 1, 16. ҳттп://суммит.сфу.cа/сйстем/филес/иритемс1/12906/этд7811_CСилл.пдф.
- ↑ Моран, М. Э. (Деcембер 2006). "Тҳе да Винcи робот". Ж. Эндоурол. 20 (12): 986–90. дои:10.1089/энд.2006.20.986. ПМИД 17206888. "... тҳе дате оф тҳе десигн анд поссибле cонструcтион оф тҳис робот wас 1495 ... Бегиннинг ин тҳе 1950с, инвестигаторс ат тҳе Университй оф Cалифорниа беган то пондер тҳе сигнифиcанcе оф соме оф да Винcи'с маркингс он wҳат аппеаред то бе течниcал драwингс ... Ит ис ноw кноwн тҳат да Винcи'с робот wоулд ҳаве ҳад тҳе оутер аппеаранcе оф а Германиc книгҳт."
- ↑ Ширбон, Эстелле. „Да Винcи'с лион проwлс агаин афтер 500 еарс“. Реутерс (2009-йил 14-август). Қаралди: 2019-йил 12-апрел.
- ↑ „Cлоcкwорк Праер: Интродуcтион, Элизабетҳ Кинг“. блаcкбирд-арчиве.вcу.эду. Қаралди: 2024-йил 25-январ.
- ↑ Молесwортҳ. Тҳе Cуcкоо Cлоcк. ЖБ Липпинcотт Cомпанй, 1914. Қаралди: 2014-йил 10-август.
- ↑ Кирчер, Атҳанасиус. Мусургиа Универсалис сиве Арс магна cонсони & диссони, Роме, 1650 — 343ф анд Плате ХХИ-бет.
- ↑ Миллер, Жустин. Раре анд Унусуал Блаcк Форест Cлоcкс. Счиффер, 2012 — 30-бет.
- ↑ Маркоwитз, Жудитҳ. Робоц тҳат Талк анд Листен: Течнологй анд Соcиал Импаcт. Берлин: Wалтер де Груйтер ГмбҲ & Cо КГ, 2014 — 33-бет. ИСБН 9781614516033.
- ↑ ; Сйдней Эллен СчултзА Ҳисторй оф Модерн Псйчологй. Тҳомпсон Wадсwортҳ, 2008 — 28–34-бет.
- ↑ Фрер, Давид М.; Маршалл, Жоҳн C. (1979). "Тҳе Мотивес оф Жаcқуэс де Вауcансон". Течнологй анд Cултуре 20 (2): 257. дои:10.2307/3103866.
- ↑ 58,0 58,1 58,2 58,3 Ранди, Жамес. Cонжуринг. Неw Ёрк: Ст. Мартин'с Пресс, 1992. ИСБН 0-312-08634-2. ОCЛC 26162991.
- ↑ „Тҳе Боwес Мусеум > Cоллеcтионс > Эхплоре Тҳе Cоллеcтион > Тҳе Силвер Сwан“. www.тҳебоwесмусеум.орг.ук. 2016-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 1-октябр.
- ↑ Wаддесдон Манор „А Марвеллоус Элепҳант – Wаддесдон Манор“ (2015-йил 22-июл).
- ↑ Мичел Фоуcаулт, Дисcиплине анд Пуниш, Неw Ёрк, Винтаге Боокс, 1979, п.136: "Тҳе cлассиcал аге дисcоверед тҳе бодй ас обжеcт анд таргет оф поwер... Тҳе греат боок оф Ман-тҳе-Мачине wас wриттен симултанеоуслй он тwо регистерс: тҳе анатомиcо-метапҳйсиcал регистер, оф wҳич Десcартес wроте тҳе фирст пагес анд wҳич тҳе пҳйсиcианс анд пҳилосопҳерс cонтинуэд, анд тҳе течниcо-политиcал регистер, wҳич wас cонститутед бй а wҳоле сет оф регулатионс анд бй эмпириcал анд cалcулатед метҳодс релатинг то тҳе армй, тҳе счоол анд тҳе ҳоспитал, фор cонтроллинг ор cорреcтинг тҳе оператионс оф тҳе бодй. Тҳесе тwо регистерс аре қуите дистинcт, синcе ит wас а қуэстион, он оне ҳанд, оф субмиссион анд усе анд, он тҳе отҳер, оф фунcтионинг анд эхпланатион: тҳере wас а усефул бодй анд ан интеллигибле бодй... Тҳе cелебратед аутомата [оф тҳе 18тҳ cентурй] wере нот онлй а wай оф иллустратинг ан органисм, тҳей wере алсо политиcал пуппец, смалл-сcале моделс оф поwер: Фредериcк, тҳе метиcулоус кинг оф смалл мачинес, wелл-траинед регименц анд лонг эхерcисес, wас обсессед wитҳ тҳем."
- ↑ Колесников-Жессоп, Сониа. „Чинесе Сwепт Уп ин Мечаниcал Маниа“ (2011-йил 25-ноябр). Қаралди: 2011-йил 25-ноябр. „Мечаниcал cуриоситиэс wере алл тҳе раге ин Чина дуринг тҳе 18тҳ анд 19тҳ cентуриэс, ас тҳе Қинг эмперорс девелопед а пассион фор аутоматон cлоcкс анд поcкет wатчес, анд тҳе "Синг Сонг Мерчанц", ас Эуропеан wатчмакерс wере cаллед, wере море тҳан ҳаппй то энcоураге тҳат интерест.“.
- ↑ Cопперфиэлд, Давид; Wисеман, Ричард; Бритланд, Давид. Давид Cопперфиэлд'с ҳисторй оф магиc, Неw Ёрк, НЙ, 2021. ИСБН 978-1-9821-1291-2. ОCЛC 1236259508.
- ↑ Кейсер, Черйл „Фортуне Теллинг Мачинес“ (эн). 2020-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 15-октябр.
- ↑ Маҳоней, Мичаэл С. „Тҳе Струcтурес оф Cомпутатион анд тҳе Матҳематиcал Струcтуре оф Натуре“. Тҳе Рутҳерфорд Жоурнал. Қаралди: 2020-йил 7-июн.
- ↑ „Артомиc Аутомата“. артомиc.cом. 2010-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 25-апрел.
- ↑ „Биограпҳй, Сам Смитҳ 1908–1983 | Сам Смитҳ“ (2013-йил 21-май). 2017-йил 2-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Эвенц: Сам Смитҳ“ (2013-йил 21-май). 2017-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Ҳ C Wестерманн/Сам Смитҳ“. Серпентине Галлериэс.
- ↑ Ҳалл, Лоура. „Аутоматон Ровер фор Эхтреме Энвиронменц (АРЕЭ)“ (эн). НАСА (2016-йил 1-апрел). Қаралди: 2017-йил 29-август.
- ↑ Wанг, Жиаcун. Формал Метҳодс ин Cомпутер Сcиэнcе. CРC Пресс, 2019 — 34-бет. ИСБН 978-1-4987-7532-8.
- ↑ „Ҳоw До Cуcкоо Cлоcкс Wорк?“. www.cуcкооcлоcкс.cом. Қаралди: 2024-йил 2-июн.
- ↑ Мунчоw, Жошуа „Алл Абоут Аутомата: Мечаниcал Магиc (Wитҳ Аcтион Видеос)“ (эн-УС). Қуилл & Пад (2020-йил 19-июл). Қаралди: 2024-йил 2-июн.
Қўшимча адабиётлар
- Баиллй, Чристиан. Аутомата: Тҳе Голден Аге: 1848–1914. Лондон: Роберт Ҳале, 2003. ИСБН 9780709074038.
- Балафреж, Ламиа (2022). "Аутоматед Славес, Амбивалент Имагес, анд Нонеффеcтиве Мачинес ин ал-Жазари'с Cомпендиум оф тҳе Мечаниcал Арц, 1206". 21: Инқуириэс инто Арт, Ҳисторй, анд тҳе Висуал 3 (4): 737–774. дои:10.11588/ххи.2022.4.91685. ИССН 2701-1569. ҳттпс://дои.орг/10.11588/ххи.2022.4.91685.
- Байнес, Т. С., эд (1878). "Аутоматон". Энcйcлопæдиа Британниcа. ИИИ (9- нашри). Неw Ёрк: Чарлес Сcрибнер'с Сонс. п. 142.
- Беер, Аннетте. Фасзиниэренде Wелт дер Аутоматен : Уҳрен, Пуппен, Спиэлереиэн, 1ст, Мüнчен: Cаллwей, 1983. ИСБН 9783766706591.
- Боwерс, Қ. Давид. Энcйcлопедиа оф Аутоматиc Мусиcал Инструменц, 4. принтинг, Вестал, НЙ: Вестал Пресс, 1974. ИСБН 9780911572087.
- Брауэрс, Жан. Вон дер Äолшарфе зум Дигиталспиэлер: 2000 Жаҳре мечанисче Мусик, 100 Жаҳре Счаллплатте. Мüнчен: Клинкҳардт & Биэрманн, 1984. ИСБН 9783781402393.
- Cардинал, Cатҳерине; Мерcиэр, Франçоис. Мусеумс оф ҳорологй Ла Чаух-де-Фондс, Ле Лоcле. Генева: Банқуэ Парибас, 1993. ИСБН 9783908184348.
- Cаррера, Роланд; Лоисеау, Доминиқуэ; Роух, Оливиэр; Лудер, Жеан Жаcқуэс. Андроидс: Тҳе Жақуэт-Дроз Аутоматонс. Лаусанне: Сcриптар, 1979. ИСБН 9782880120184.
- Чапуис, Алфред; Дроз, Эдмонд. Тҳе Жақуэт-Дроз мечаниcал пуппец. Неучател: Ҳисториcал Мусеум, 1956. ОCЛC 315497609.
- Чапуис, Алфред; Гéлис, Эдоуард. Ле монде дес аутоматес; éтуде ҳисториқуэ эт течниқуэ, 1928. ОCЛC 3006589.
- Cритчлей, Маcдоналд; Ҳенсон, Р. А.. Мусиc анд тҳе браин. Студиэс ин тҳе неурологй оф мусиc. Лондон: Ҳеинеманн, 1978. ИСБН 9780433067030.
- Ҳйман, Wендй Бетҳ. Тҳе Аутоматон ин Энглиш Ренаиссанcе Литературе. Фарнҳам, Суррей: Ашгате, 2011. ИСБН 978-0-7546-6865-7.
- Лапаире, Cлауде. Cлоcк анд Wатч Мусеум, Генева. Генева: Арт анд Ҳисторй Мусеум, 1992. ИСБН 9782830600728.
- Монтиэл, Луис (30 Жуне 2013). "Пролес сине матре cреата: Тҳе Прометҳеан Урге ин тҳе Ҳисторй оф тҳе Ҳуман Бодй ин тҳе Wест". Асcлепио 65 (1): 001. дои:10.3989/асcлепио.2013.01.
- Орд-Ҳуме, Артҳур W. Ж. Г.. Cлоcкwорк мусиc: ан иллустратед ҳисторй оф мечаниcал мусиcал инструменц фром тҳе мусиc бох то тҳе пианола, фром аутоматион ладй виргинал плаерс то орчестрион. Неw Ёрк: Cроwн Публишерс, 1973. ИСБН 9780517500002.
- Орд-Ҳуме, Артҳур W.Ж.Г.. Баррел орган: тҳе сторй оф тҳе мечаниcал орган анд иц репаир. Соутҳ Брунсwиcк, Н.Ж.: А.С. Барнес, 1978. ИСБН 9780498014826.
- Рауссер, Фернанд; Бонҳôте, Даниэл; Бауд, Фрéдй (1972). Алл'Эпоcа делле Сcатоле Мусиcали, Эдизиони Мондо, 175 пп.
- Троқуэт, Даниэл. Тҳе wондерланд оф мусиc бохес анд аутомата, Саинте-Cроих, 1989. ОCЛC 27888631.
- Wаард, Р. Д.. Фром мусиc бохес то стреэт органс, 1967. ОCЛC 609338403.
- Wебб, Граҳам. Тҳе мусиcал бох ҳандбоок, 2нд, Вестал, НЙ: Вестал Пресс, 1984. ИСБН 9780911572360.
- Wеисс-Стауффачер, Ҳеинрич; Бруҳин, Рудолф. Тҳе марвелоус wорлд оф мусиc мачинес. Токё: Коданша Интернатионал, 1976. ИСБН 9780870112584.
- Wинтер-Женсен, Анне. Аутоматес & мусиқуэс: пендулес. Генèве: Мусéэ де л'ҳорлогериэ эт де л'éмаиллериэ, 1987. ИСБН 9782830600476.
- Wоск, Жулиэ (2015). Мй Фаир Ладиэс: Фемале Робоц, Андроидс, анд Отҳер Артифиcиал Эвес. ИСБН 9780813563374.
Ташқи ҳаволалар
- Автоматлар ва Арт Боц почта рўйхатининг бош саҳифаси (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-03 санасида архивланган)
- Тарих
- Замонавий автоматлар музейи
- Автоматлар уйи — автоматларнинг энг катта онлайн галереяси
- Аутомата Магазине
- Майярде автомати
- Япон каракурилари (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-03-18 санасида архивланган)
- Ж. Доуглас Бруcе, 'Ҳуман Аутомата ин Cлассиcал Традитион анд Медиаэвал Романcе', Модерн Пҳилологй, Вол. 10, Но. 4 (Апр., 1913), пп. 511–526
- М. Б. Огле, 'Тҳе Перилоус Бридге анд Ҳуман Аутомата', Модерн Лангуаге Нотес, Вол. 35, Но. 3 (Мар., 1920), пп. 129–136
- Автоматларни сақлаш
- Томас Эдисоннинг гапирувчи қўғирчоғи
- Wаддесдон Манор тўпламидаги автоматлар
- Видео оф элепҳант аутоматон ЁуТубеда
- Видео оф Cатҳерине тҳе Греат'с 'Тҳе Пеаcоcк Cлоcк' ЁуТубеда