Ziyosfera

Axmatjon Usmon

 

Аҳматжон Усмон (уйғурча: ئەخمەتجان ئوسمان‎‎ тжạн ạwсмạн ; 1964-йилда туғилган), шунингдек , Экҳметжан, Эхметжан ёки Аҳметжан деб ҳам халқ орасида танилгануйғур шоири ва уйғур истиқлол фаоли, уйғур ва араб тилларида мукаммал ёзади [1]. 1980-йилларда “Уйғур янги шеърияти” ( гунгга ) ҳаракатининг етакчиси бўлган у "ўз авлодининг энг олдинги уйғур шоирларидан” бири бўлган[1] [2].Унинг эркин ше’рий вазнларданфойдаланиши кейинги уйғур поэтикасида ҳам та’сир кўрсатди. Унинг ше'рияти "муқаддас ва фалсафий, та'рифлаб бўлмайдиган ва ўткинчи нарсаларни бутунлай ноёб лирик овозда қўлга киритишга" уриниш сифатида тасвирланган[1].

Ёшлик

У Шинжоннинг энг катта шаҳри Урумчида туғулиб ўсган[1].Унинг отаси Усмон Бей, кўмир кони бошлиғи, "буржуа капиталисти"бўлгани учун Маданий инқилоб даврида олти йилга қамалган[2].У озодликка чиққанидан кейин йиллар давомида умрини ҳасталаниб касалхонада ва ташқарида ўтказди ва ўпка касаллигидан вафот этди[2] [3][4]. Онаси Жемиле Хоним унга уйғур халқ эртакларини ўргатиб, Аҳматжоннинг икки укаси бўлган уларнинг оиласига парвариш қилишган[2].Отасининг вафоти ва онасининг унга халқ ше’рларини куйлаб бериши унинг ижодига катта та’сир кўрсатиб ижодда иқтидорини юзага чиқаришда катта рўл ўйнаган[2] [4]Аҳматжон ше’р ёзишни ўн икки-ўн уч ёшида бошлаган[2] Унинг ижоди илк бор “нашр қилинган”. Унинг учта ше’ри ўн уч ёшида Üрüмчидаги радио орқали эфирда ўқилган[4].Урумчидаги машҳур экспериментал лицейга борганидан кейин 1981-йилда Шинжон университетининг тил ва адабиёт факултетига ўқишга кирди [2] Унинг уйғур тилидаги илк шеърий тўплами 1982-йилда нашр этилган [5]

1982-йилда Сурия олийгоҳларига ҳамда Дамашқ университетларигаараб дунёсининг адабиётини ўрганиш учун кетган[5] [6]..Араб адабиёти бўйича бакалавр ҳамда магистратурани тугатган[7]. У 1990-йили ўзининг туғулган жойи Урумчига қайтиб келди [7] У бошқа давлатдаги яни хорижлик боаҳқа уйғур сепаратистлари билан учрашувлари туфайли иш топишда қийналган[6].(1984-йилда Сурияда ўқиб юрган пайтларида яширинча Туркиянинг истанбул шаҳрига боради ва уйғур сепаратистлари билан яна учрашади[6] . Кейинроқ Саудия Арабистонга ҳам ташриф буюриб уйғурлар билан учрашган [6]) Аммо ушбу ташрифлари ва учрашувлари сабаб иш топишда жуда қийналган ҳатто ўзи ўқиган Шинжон университетига ҳам ишга кира олмади[6]. Кейин у бир йил давомида уйғур тадбиркор аёли ва Уйғур Жаҳон Конгрессининг юқори мартабали вакили Ребия Кадир билан тарихдаги эски уйларни уйларни қайта ўз ҳолига келтириш ташкилотларда иш олиб борган[6]. У кейинчалик ўзи севган касб бўлган журналист сифатида ҳам ишлаган ва ёзувчиликни ҳам давом этирган[7] [4].У адабиёт билимига оид турли хил баҳс мунозарали мақолалар ҳикоя асарлар ёзиб катта шуҳрат қозонган Унинг асарларинва бунмақолоалари араб дунёсида катта этиборга сазовоз бўлган ҳамда кўп шов-шувларга сабаб бўлган[7].

Сургун

1994-йилда бу ёзувчи Хитой ҳукумати томонидан икки ойга ҳибсга олинган ва кейин Сурияга қочиб кетган[6] [2].Сурияда бўлганида у ўзини араб шеъриятига йўналтирди ва вақти-вақти билан "Озод Осиё" радиосининг уйғур тилидаги хизматига ҳисса қўшди[2] [8].Сурияда бўлганида у суриялик алавий аёлга уйланган [6].

2004-йилда Хитой ҳукумати босими остида Суриядан сургун қилинган. Унинг ҳайдалганидан хабар топгач, араб ше’рияти оламининг 270 нафар намояндаси (жумладан, машҳур суриялик шоир Адунис) петицияга имзо чекиб, сургун қилиш қарорига қарши бош кўтаришади[8]. Бу намойиш кўп газеталарда шунингдек Лондон ва Ливандаги халқаро араб газеталари томонидан қораланган[8].У Туркияга жўнаб кетади ва у ерда бир неча кун бўлди, бироқ Хитой ҳукумати босими туфайли яна сургун қилинди[2].Ниҳоят у Канадада бошпана олди ва у ерда 2004-йилнинг октябридан бери яшамоқда[5][2].У ерда у озиқ-овқат дўконида, қаҳва фабрикасида ва омборда юк кўтарувчи оператор сифатида иш топди[4].

Фаоллик

Аҳматжон Сурияда коллеж талабаси сифатида Туркиядаги уйғур бўлгинчилари билан учрашган ва кейинчалик Саудия Арабистонига кўп марта ташриф буюрган[6].

У 2015-йил ноябридан 2018-йилнинг октабригача Шарқий Туркистон Ҳукуматининг сургундаги ҳукумати президенти лавозимида ишлаган, шу пайтда Шарқий Туркистон ҳукумати сургун конституциясини ва қарорини бузгани учун ишдан бўшатилган[9][10].

Уйғур истиқлол ҳаракатида иштирок этганига қарамай, Аҳматжон сиёсат ҳақида очиқ-ойдин шеър ёзмаган. Унинг ше'рларида муайян сиёсий мафкура да'воси йўқ[11].

Ше'рият

Ахматжон Шинжонда бўлган вақтларида онаси, Қурбон Барот ва Боғда Абддулла каби олдинги авлод уйғур шоирлари, ХВИИИ аср сўфий шоири Шоҳ Мешреп каби уйғур классик шоирлари ва унинг онаси куйлаган уйғур халқ шеъриятидан таъсирланган. уйғур тилига таржималарда: "Танг" шеърий тўпламлари ва Лао Зи, мандарин тилида ёзган замонавий Туманли шоирлар, 19-аср бошлари инглиз ва рус романтик шеърияти ва рус социал реализмининг асосчисиларидан бири бўлган танқидшунос Виссарион Белинскийнинг иншолари. 1840-йиллар[4][12]Кейинчалик у Пол Селан, Стефан Малларме ва Артур Римбауд каби модернистларни олди[12].

Кейинчалик у Дамашқда араб адабиётига қизиқиб кетди, суриялик адунийлар каби нуфузли шоирларни ҳаёти ва ижодини ўрганди[12] [13].Танқидчи Андре Наффис-Саҳелининг сўзларига кўра, Адунис Ахматжон ижодига сезиларли та'сир кўрсатди: "Ахматжоннинг кўп ше'рлари инсоннинг метафизик саволларга муҳтожлиги билан табиий дунёнинг лирик тасвирларини уйғунлаштиради" ва у "Адунисдан фойдаланишни қабул қилган кўринади. қит'а (ёки парча) унинг поэтикаси учун асосий идишлардан бири сифатида олинган эди.Расм ва тасвирларни ёнма-ён қўйиш, ҳар доим хом туйғуга айланиб кетадиган манзаралар, товушлар ва ғоялар гирдобини яратиш"[3].Ўз навбатида Адунис Аҳматжон араб ше’риятининг илк мухлисларидан бири эди[13].

Уйғур янги ше'рияти ҳаракати (гунгга )

1980-йилларда Аҳматжан уйғур тилида гунгга (туман, ноаниқ ёки ноаниқ) номи билан танилган "Уйғур янги ше'рияти" ҳаракатининг машҳур ва илғор етакчиларидан бири эди[2]. Ушбу ҳаракатга та'сир ўказувчи бир нечта та'сирлар мавжуд эди. Символик ва сюрреализм 1950-йилларда бошланиб 1980-йилларгача узоқ давом этган изоляциядан сўнг Шинжонга эндигина кириб келган эди[2].Ўша даврдаги сиёсий қатағон тажрибаси ҳам уларни кўпроқ билвосита ифода воситаларига ундади[2]. Бироқ, тўғридан-тўғри илҳом 1970-йилларнинг охири ва 1980-йилларнинг бошидаги Туманли шоирлар гуруҳидан келган (гунгга мандарин тилидаги менглонг, "ноаниқ", "туман" ёки "туман" сўзларининг тўғридан-тўғри таржимаси эди[4].)Ҳаракат "ўша инновацион ҳаракатнинг қарашлари ва эстетик қарашлар адабий унсурлари орқали мутлақо бошқача кўринишга эди[4]".

Гунгга ҳаракатининг асарлари ўша пайтда уйғур ше'риятида ҳукмрон бўлган аруз ёки ҳеcели метрик вазнлар эмас, балки эркин ше'рларда эди[2].Улар тўғридан-тўғри ифодалаш воситалари ўрнига метафора, контраст, тасвир ва белгилар усулидан иборат бўлар эди[2].Уларнинг сарлавҳалари ше'рларнинг танасига бевосита боғлиқ эмас эди[2] Аҳматжон одатда шерларида ва мақолаларида уй, миллат, соғинчини ифодалар эди[2].

У “ Хаин Даглар ” (“Хиёнаткор тоғлар”) шеърининг Üрüмчи шаҳрида жойлашган машҳур “Тангритагҳ” номли машҳур адабий журналида чоп этилганидан кейин танқидий эътиборни қозонди[2].Шундан сўнг у ҳаракат марказига айланган журналда ўз ше’рларини мунтазам чоп этиб борди[2] [4].

Аҳматжон ва "Тангритага"газетаси муҳаррири Абликим Бақининг сўзларига кўра, гунгга “анъанавий шакл ва мазмуннинг очилишини, “ижтимоий қадрият” мавзудаги ҳар қандай яширин хабарга тўсқинлик қилмайдиган санъатни намойиш этди ва уйғур шеъриятининг франсуз шеърияти билан уйғунлашган янги тасаввурини тақдим этди. символистлар Бодлер ва Малларме, сурреалистлар Бретон ва Арагон, шунингдек, манихий ёзувлари ва сўфий шоирлар Шоҳ Мешреп ва Али-Шир Навоийга[4].Бу қарашлар маочиларнинг “пролетар инқилобий утилитаризми” сифатидаги санъат ғояларидан четга чиқиш ва Ғарб модернизмининг “психологизация, субектив, баъзан сюрреал санъат”га назар ташлашигаяқинроқ эди [14].

Ҳаракат уйғур ҳарфларидаги ан'ана ва ҳақиқийлик атрофида қизғин баҳс-мунозараларни бошлади[7].Ҳаракат танқидчиларининг айтишича, гунгга шоирларида мумтоз уйғур ше’риятининг қат’ий метрик шаклларини яратиш маҳорати етишмаган[7].Мактаб тарафдорлари экспериментнинг уйғур ше'риятининг ҳаётийлиги ва долзарблиги учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга эканлигига қарши чиқдилар[7].

Ахматжон 1994-йилда Сурияга кўчиб кетганидан сўнг, араб шеъриятига йўналтирилганидан сўнг бу ҳаракат пасайди[2] Бироқ Перҳат Турсун, Тоҳир Ҳамут каби замондошлари ва уйғур шоирларининг кейинги авлодида эркин ше’р ёзишда давом этган из қолдирди.

Аҳматжон Усмон ижодининг таржималари

У Румий, Октавио Паз, Пол Селан, Фернандо Пессоа ва Адунис каби ёзувчиларнинг ижодини уйғур тилига таржима қилган[1] [4].Унинг саккизта шеърий тўплами мавжуд бўлиб (олтиси араб ва иккитаси уйғур тилида) Сурия ва Шинжонда нашр этилган[1] [5].

Аҳматжон бир неча йиллар давомида бир вақтнинг ўзида ҳам араб ва уйғур тилларида ше’р яратган[4].

Жеффри Янг 2015-йилда Уйг"уристонда Аҳматжоннинг араб ва уйғур шеърияти таржималари тўпламини нашр эттирди. Бу уйғур ше'риятининг инглиз тилига таржима қилинган биринчи тўплами эди[4] [12] .Таржима узоқ вақтдан бери таржимада ше'рият учун ПЕН мукофоти рўйхатига киритилган эди[15].Ахматжон ижоди Андре Наффис-Саҳели таҳрири остидаги сургун адабиётлари тўплами "Бегоналарнинг юраги" да ҳам антологияга киритилган[16].

Ишлар

Ше'рий тўпламлар

  • Ас-Суқут ал-Соний ( Иккинчи қулаш ёки Иккинчи қоқилиш, араб), 1988 [11] [7]
  • Луғз ал-а'раас ( Тўйлар сири, араб), 1990 [4]
  • Уйғур Қизи Лерикиси ( Уйғур қизига қасида ёки уйғур қизи лирикаси, уйғурча), 1992 [4] [17]
  • Роҳ Песли ( Марокаш руҳи ёки Марокаш руҳи ), 1996-йил
  • Ал-васий Ала Ал-тҳаат ( Ўз-ўзини қўриқчиси ), 1997 [4]
  • Ка'ан ( Гарчи бўлса ҳам ), 1998 [4]
  • Фий Атлаар Сомар Ҳайтҳу Оқийм ( Мен яшаётган Шумер харобаларида, араб), 2003 [4] [17]
  • Ҳиссатий Мин Ал-лайл ( Менинг тун қисмим ёки менинг тундаги улушим, арабча), 2007 [11] [4]
  • Руҳ фасли [17]

Аҳматжон Усмон ижодининг таржималари

  • Уйғур юрти, энг узоқ сургун, инглиз тилига Жеффри Янг томонидан таржима қилинган, 2015 [12] [4]
  • Мукаи Диcе ва Макото Кавайи томонидан япон тилига таржима қилинган, 2015 [18][19]

Антологиялар, жумладан, Аҳматжон Усмон ше’рлари

  • Бегоналарнинг юраги, Андре Наффис-Саҳели томонидан таҳрирланган, 2020 [16]
  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 „Аҳматжан Осман“. деэпвеллум.орг. Қаралди: 2020-йил 16-август.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 Ҳасанcан, Абдулваҳит (Септембер 2017). "Тҳе Поэмс оф Модернист Уйгҳур Поэт Аҳметжан Осман анд Неw Поэтрй Мовемент "Гунгга"". Улусларарасı Уйгур Араşтıрмаларı Дергиси 2017/9. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Фоундатион. „Мотҳер Тонгуэс бй Андрé Наффис-Саҳелй“ (эн). Поэтрй Магазине (2020-йил 18-август). Қаралди: 2020-йил 18-август.
  4. ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 Осман, Аҳматжан. Уйгҳурланд : тҳе фартҳест эхиле : селеcтед поэмс, Янг, Жеффрей, Фирст, Лос Ангелес, Май 2014. ИСБН 978-1-939419-12-5. ОCЛC 910719787. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 „Аҳматжан Осман“ (эн-УС). Cентер фор тҳе Арт оф Транслатион | Тwо Линес Пресс. Қаралди: 2020-йил 16-август.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 „Аҳматжан Осман: Wҳй Ёу Cан'т Бе Муслим ин Чина“ (эн-УС). Cларион Прожеcт (2016-йил 15-ноябр). Қаралди: 2020-йил 16-август.[сайт ишламайди]
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 Фреэман. „Тҳреэ Поэмс бй Эхметжан Осман | Синотурcиcа“. www.синотурcиcа.орг (2011-йил 30-ноябр). Қаралди: 2020-йил 23-август.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 „УЙГҲУР ПОЭТ ЭХПЕЛЛЕД БЙ СЙРИА СЕЭКС РЕФУГЕЭ СТАТУС“ (эн). Радио Фреэ Асиа. Қаралди: 2020-йил 23-август.
  9. ↑ „Тҳе 7тҳ Парлиаментарй Генерал элеcтион оф Эаст Туркистан Говернмент- Ин-Эхиле wас Ҳелд ат Токё“ (эн). Уйгҳуристан Инфо (2015-йил 24-ноябр). 2017-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 16-август.
  10. ↑ „Доğу Тüркистанлıлар cумҳурбаşканıнı Муğла'да сеçти Доğу Тüркистан Сüргüн Ҳüкüмети 8. дöнем топлантıсı Муğла'да герçэклеşтирилди Ени Cумҳурбаşканı Гулам Осман Яğмаоğлу емин эдерек гöревине баşладı“. Ҳабер Турк (2018-йил 30-октябр). Қаралди: 2020-йил 18-август.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Летеллиэр, Бéнéдиcте. "Дисплаcемент ин тҳе Поэтрй оф 'Эхилианcе': Тҳреэ Рефугеэ Поэц фром тҳе Индиан Оcеан анд Асиа". Cосмополис: А Жоурнал оф Cосмополитиcс 2019-1-2. 
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 „Уйгҳурланд“. деэпвеллум.орг. Қаралди: 2020-йил 16-август.
  13. ↑ 13,0 13,1 „Интродуcтион то Уйгҳур Поэтрй“ (эн-УС). Cентер фор тҳе Арт оф Транслатион | Тwо Линес Пресс. Қаралди: 2020-йил 23-август.[сайт ишламайди]
  14. ↑ Оут оф тҳе ҳоwлинг сторм : тҳе неw Чинесе поэтрй : поэмс бй Беи Дао [анд отҳерс], Беидао, 1949-, Барнстоне, Тонй., [Миддлетоwн, Cонн.]: Wеслеян Университй Пресс, 1993 — 5-бет. ИСБН 0-8195-2207-4. ОCЛC 27186182. 
  15. ↑ „2016 ПЕН Литерарй Аwардс Лонглисц“ (эн). ПЕН Америcа (2015-йил 1-декабр). Қаралди: 2020-йил 17-август.
  16. ↑ 16,0 16,1 Тҳе ҳеарт оф а странгер : ан антҳологй оф эхиле литературе, Наффис-Саҳелй, Андрé, Лондон, 14 Жануарй 2020. ИСБН 978-1-78227-426-1. ОCЛC 1129128898. 
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 Осман. „Тҳе Нигҳц Пассинг Эндлесслй тҳроугҳ Счеҳеразаде'с Моутҳ“. Wордс Wитҳоут Бордерс. 2020-йил 22-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 6-сентябр.
  18. ↑ „ああ、ウイグルの大地 | 左右社“. саюша.cом. 2019-йил 25-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 18-август.
  19. ↑ Осман, Аҳматжан.. Ā уигуру но даичи, Мукаидаису., Каwаи, Макото., ムカイダイス., 河合真., Тōкйō: Сайūша, 2015. ИСБН 978-4-86528-111-8. ОCЛC 908015228.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Axmatjon_Usmon" dan olindi