Ziyosfera

Az-Zamaxshariy


Абулқосим Маҳмуд аз-Замахшарий 1075-йилда Хоразмнинг Замахшар қишлоғи (ҳозирги Хоразм вилояти Қўшкўпир туманида) да дунёга келган. Болалигида оёғи шикастланиб ёғоч оёқ билан юрган. Жисмоний меҳнатга нолойиқ бўлганлиги сабабидан отаси уни мадрасада ўқишга беради ва мадрасада у Араб тили ва грамматикасини, диний илмларни чуқур ўргана бошлайди. Илмга бўлган чанқоқлик уни Бухоро, Марв, Нишопур, Исфаҳон, Шом (Сурия), Бағдод, Ҳирот ва Маккада ҳаёт кечириб, араб тили ва адабиётини, диний илмларни, хаттотлик санъатини, араб мақоллари ва урф одатларини чуқур ўрганшига сабаб бўлади. У минтақа географиясига доир ма’лумотлар тўплайди. Маҳмуд аз-Замахшарий турли соҳа илмларига доир 50 дан ортиқ асар ёзиб қолдирди. Айниқса, унинг араб тили фонетикаси ва морфологиясига бағишланган „[Ал-Муфассал]“, Қур’они Карим тафсирига(шарҳ) оид „Ал-Кашшоф“ асари бутун мусулмон оламида машҳурдир. Маҳмуд аз-Замахшарий „Жоруллоҳ“ („Оллоҳнинг қўшниси“), „Араб ва ғайри араблар устози“, „Хоразм фахри“ каби шарафли номлар билан улуғланган. Қоҳирадаги машҳур Ал-Азҳар диний дорулфунунининг талабалари ҳозир ҳам „Ал-Кашшоф“ асосида Қур’они Каримни ўрганадилар. Замахшарий 1144-йилда Хоразмда вафот этган. 1995-йилда Ўзбекистонда унинг 920 йиллиги кенг нишонланди[1].

Аз-Замахшарий

Ҳаёти

Унинг тўлиқ исми Абу ал-Қосим Маҳмуд ибн Умар ибн Муҳаммад ибн Умар Ал-Хоразмий Аз-Замахшарий[2]. У, шунингдек, Фахри Хоразм я'ни “Хоразм ифтихори” деб аталган, чунки одамлар ундан Қуръон ва араб тилини ўрганиш учун Хоразмга саёҳат қилишган[3]. У милодий 1074-йил 18-Мартда чоршанба Хоразмнинг Замахшар (ҳозирги Қўшкўпир)да таваллуд топган.

Аз-Замахшарий Замахшарда вояга етган ва у ерда бир муддат таҳсил олган, сўнгра Бухоро, Хуросон, Исфаҳон ва Бағдодни кезган ва у ерда бир қанча сиёсий арбоблар билан танишган ва улар томонидан мақтовга сазовор бўлган[4]. Унинг саёҳатларига асосий сабаб ше’рият, дин ва араб тили грамматикасини чуқурроқ ўрганиш эди. Кейин Маккага йўл олди ва араб насри ва назм тамойиллари ҳақида кўп ёзган шаҳзода Абу ал-Ҳасан Али бин Ҳамза бин Ваҳос ал-Шариф ал-Ҳасаний билан учрашди. 2 йил ўтиб, Аз-Замахшарий Хоразмга қайтиб кетди, лекин Маккаи мукаррамага, масжидга ва у ердаги устозига бўлган соғинчига қарши тура олмади. Шундай қилиб, яна Маккага сафар қилди ва у ерда 3 йил яшади. Кейинроқ Бағдодга, сўнгра Хоразмга қайтиб, ўша ерда вафот этади.

Ал-Замахшарий бир оёғидан айрилгани маълум бўлиб, унинг ҳаёти ҳақидаги адабиётларда бу ҳақиқат турлича тушунтирилади. Ал-Дамағоний аз-Замахшарийдан оёғи ҳақида сўраганини ва у болалигида қушнинг оёғига арқон боғлаганини айтган[5]. Шундай қилиб, қуш учиб қочмоқчи бўлганида, қушнинг оёғи кесилган. Аз-Замахсарийнинг онаси буни кўриб, қушнинг оғриғини ҳис қилиши учун унга ҳам шундай тилак билдирган. Кейинроқ Бухорога кетаётиб, отдан йиқилиб, оёғини синдириб, кейинроқ кесиб ташлаган. Ибн Халқон ва бошқа уламолар тахминига кўра унинг оёғидан жудо бўлишига Хоразмнинг қаҳратон қишида доимий саёҳат қилиши сабаб бўлганини таъкидлаганлар.

Устозлари

Аз-Замахшарий ўша даврда машҳур уламолардан кўп нарсаларни ўрганган. Унинг устозларидан бири Абу Музар Маҳмуд ибн Жарир ал-Забий ал-Исфаҳоний эди, уни тенгдошлари Фарид Асруҳ “ўз даврининг энг зўр алломаси” деб аташган[6]. У Аз-Замахшарийга синтаксис ва адабиётдан дарс берган. Аз-Замахашарий бу устозни жуда қадрлаган ва 1113-йилда вафот этгач, қаттиқ қайғуга тушган[7]. Ҳамчунин, Аз-Замахшарий Абу Али Ал-Ҳасан бин Ал-Мудзаффар Ан-Нисобурийдан адабиёт ва просодияни ўрганган[8]. Шунингдек, у ўзининг фалсафий-диний ғояларини устозлари Абу Мансур Наср Ал-Ҳартий, Абу Са’ад аш-Шоғий ва Абу Ал-Хаттоб ибн Ал-Батардан ҳам олган. Маккада бўлганида у Абу ал-Ҳусайн Али ибн Ҳамза ибн Ваҳосдан риторика ва морфосинтаксисни ўрганган, у эса ўз навбатида Аз-Замахшарийдан Қуръон тафсирлари ва Қуръонда қўлланган адабий воситалардан фойдаланиш тамойилларини ўрганган[9].

Талаба ва шогирдлари

Ал-Қафти (1172–1248) ўзининг “Ахбор ал-Олама” “Олимлар таржимаи ҳоли” номли китобида Аз-Замахшарий қаерда бўлмасин, шогирдлари ундан сабоқ олиш учун унга эргашганликларини ёзган[10]. Улар уни топиш учун бир неча ой юришарди. Унинг Замахшардаги шогирдлари орасида Абу Умар ва Амир ибн Ҳасан Ас-Симсор ҳам бор эди. Шимолий Эроннинг Каспий денгизи соҳилида жойлашган Табаристонда у Абу ал-Маҳосин Исмоил ибн Абдуллоҳ ат-Тавайлийга, Обивардда эса Абдурраҳим ибн Абдуллоҳ Ал-Баррага дарс берган. Самарқандда унинг шогирдлари орасида Аҳмад ибн Маҳмуд аш-Шотий, ўз даврининг энг йирик шоири ва синтактики Муҳаммад ибн Абу ал-Қосим ал-Хоразмий, тилшунос ва шоир Абу Юсуф Ёқуб бин Али Ал-Балхи ва шоир, наср ва назмда машҳур олим Рашидиддин Ал-Ватват бор эди.

Вафоти

Аз-Замахшарий Хоразм пойтахти Гурганжда милодий 1143-йил 12-июлда (ҳижрий 538-йил, Зулҳижжа ойининг 8-санаси, душанба) 69 ёшида вафот этди.

Асарлари

Ал-Кашшоф

“Ал-Кашшаф” (“Ошкор; Қур’он тафсири”) аз-Замахшарийнинг энг машҳур асаридир. Дарҳақиқат, тарих давомида кўплаб тилшунос олимлар Аз-Замахшарийнинг шуҳратини мазкур китобга боғлашган. Бу китобнинг номи (Ал-Кашшаф) кашаф “очмоқ” феълидан олинган. Шундай қилиб, бу китоб Қур'он ибораларининг синтактик ва семантик ноаниқликларини очишга ҳаракат қилади. Матнда Аз-Замахшарий уни қуриш мотиви, туртки ва мақсадларини тушунтириб берди. Дарҳақиқат, у даставвал бу китобни ёзишга иккиланганини тан олган, чунки у ўзини Қур'онни тўғри талқин қилиш учун зарур бўлган кўникмаларга эга эмас деб ўйларди. Унинг сўзларига кўра, у ҳар доим ўз шогирдларига дарс ўтаётганда ва Қур'он оятларини тилга олганида, шогирдлари илгари ҳеч қачон учрамаган янги ма'ноларни ўзлаштиргандек туюларди. У буни давом эттирар экан, талабалар бошқа фанлардан кўра Қур'он тафсирига кўпроқ қизиқиш билдиришган[11]. Шундай қилиб, Аз-Замахшарий Қур'он тафсирининг барча ма'нолари ҳақида китоб ёзишини айтганида, шогирдлар бесабрлик билан Ал-Кашшоф китоби ёзилишини кутишган.

Мазкур китоб муқаддима билан бошланади, унда Аз-Замахшарий мухтасар қилиб ҳаёти ва ижодини изоҳлаган ва матнни тузиш мантиқий асосларини тақдим этган. Кейинги саҳифаларда мазкур китобда фойдаланилган манбалар келтирилган. Кейин китоб Қур'он оятларини Қур'онда келган тартибда тафсир қилишни бошлайди. Сўнгра китоб икки саҳифа билан якунланади, унда муҳаррир Аз-Замахшарий ҳақида таржимаи ҳолни тақдим этиб, уни ҳаётнинг диний, тил ва адабий жабҳаларига қўшган хизматларини кўрсатган ҳурматли шахс сифатида мақтади[12].

Бу китоб Бағдод ва Басрадаги ислом илоҳиётининг мактаби бўлган мўътазила ёндашувидан қат'и назар, тилшунослар ҳамда Қур'он ва араб тилларини ўрганувчилар учун асосий манба бўлган. Дарҳақиқат, олимларнинг аксарияти ўз асарларини яратишда Аз-Замахшарийнинг услубий, ма’но ва синтактик ёндашувларидан фойдаланганлар. Аз-Замахшарий бу китобида араб тилининг гўзаллиги ва бойлигини кўрсатишга, ҳикматлар ҳосил қилишга, кўп ма’ноли ибораларни тушунтиришга, риторика илмига шўнғишга ҳаракат қилган.

Бу китобни ажратиб турадиган хусусиятлардан бири унинг ҳатто араб тилини ўрганувчилар учун ҳам тушунарли бўлиши ва ортиқча нарсанинг йўқлигидир. Яна бир хусусият шундаки, бу араб тилида сўзлашувчиларнинг ма’ноларни етказиш ва уларнинг мажозий нутқидан фойдаланиш услубларига боғлиқдир. Бундан ташқари, тушунтириш усули "агар сизга айцам ... Сиз нима деган бўлардингиз?" ва жавоб "Мен айтаман ...." бўлади. Ибн Халдун (1332 – 1406) “Ал-Муқадима” (1377) асарида мана шу сўроқ услуби турли ма’лумотли ўқувчиларга амал қилишни осонлаштирганини айтади.

Бу китоб катта шуҳрат қозонганидан сўнг, кўплаб олимлар шарҳлар ёздилар, масалан, "Ал-Интиссаф "Тенглик" асари муаллифи Ал-Имом Насириддин Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Ал-Мунир, Камол Баша Ал-Муфтий, Хайриддин Хизр Ал-Аутуфий, Сун'уллоҳ ибн Жа'фар Ал-Муфтий ва Оламаддин Абдулкарим бин Али Ал-Ироқий. Шунингдек, Муҳаммад бин Али Ал-Ансорий, Носир Ал-Дин Умар бин Абдуллоҳ Ал-Бидҳавий, Қутбиддин Муҳаммад бин Масуд Ас-Сирофий ва Ум Валад номи билан машҳур бўлган Абдулаввал ибн Ҳусайн каби алломалар умумий шарҳ ва изоҳлар билан та'рифлашди.

Ал-Муфассал Фи Сино’ат Ал-А’раб

Аз-Замахшарийнинг “Ал-Муфассал Фи Сина'ат Ал-А’раб” (1120 – 1122 милодий) “Араб тили сир-синоатларининг батафсил таҳлили” асари араб грамматикачилари томонидан араб синтаксиси (ва морфосинтаксиси) ҳақидаги энг та’сирли китоблардан бири ҳисобланади[13]. Дарҳақиқат, ба'зи грамматикачилар уни Абу Бишр Амр ибн Усмон ибн Қанбар ал-Басрийнинг араб грамматикаси бўйича китобларидан кейинги иккинчи синтактик китоб деб ҳисоблашган, чунки Аз-Замахшарий араб тилининг ҳар бир синтактик ва морфологик жиҳатлари ҳақида гапирган. У бу китобни 513-ҳижрий йилнинг охирларида ёзишни бошлаган ва уни 515-йил (милодий 1122-йил) бошида тугатган, демак, 1 йил 4 ойдан камроқ вақт талаб этган. Бу асар тарих давомида турли тилшунослар томонидан ўрганилган ва замонавий даврда турли тилларга, масалан, 1873-йилда немис тилига таржима қилинган.

Ал-Замахшарий Қур'онни тафсир қилиш осон иш эмас, деб ҳисоблаган. Бу фақат тили соф араб тили бўлган, турли тузилмалар кўтара оладиган турли синтактик ва семантик муносабатларни чуқур билишга эришган билимдон тилшунослар тафсир қила олади холос деган тасаввур мавжуд бўлган. Дарҳақиқат, у Қур'онни тил билимига эга бўлмаган ҳолда талқин қилишга уриниш Қур'оннинг хато талқин қилинишига олиб келиши ва бошқа муаммоларни келтириб чиқариши мумкинлигига ишонган, чунки Қур'он барча ҳаётий масалалар асосланадиган асосий манбадир. Қур'он тили араб тили бўлганлиги сабабли, Аз-Замахшарий бу китобни ёзиш одамларга араб тилининг бойлигини яхшироқ тушунишга ва унинг турли талқинларини яхшироқ тушунишга ёрдам беради, деб ўйлаган.

Аз-Замахшарий очкўз китобхон эканлигини билган ҳолда, у бошқа буюк грамматикачиларнинг синтактик китобларини кўриб, уларни бетартиб ёзилган деб ҳисоблаган ва у тушунишни осонлаштириш учун араб грамматикасининг синтактик ва морфологик жиҳатларини яхшироқ ташкил қилишни мақсад қилиб шу китобни ёзган ва бу мақсадни китобининг бошида айтган.

Бу тилшунослик асари дунёга келган пайтдан олимларни э'тиборини тортди. Кўпгина тилшунослар ва олимлар бу асарни тушунтириб, таққослаб ёки шарҳловчи китоблар ёздилар. Журжи Зайдон ўзининг 1943-йилда чоп этилган “Тарих Адаб ал-луғаҳ ал-арабия” китобида “Араб тили адабиёти тарихи”да аз-Замахшарийнинг “Ал-Муффассал” асарида шундай ёзган: Аз-Замахашарийнинг бу асари одамлар томонидан шундай қабул қилинганки, султон Исо Ибн Айёб бу асарга қойил қолган ва китобни ёд олганга 100 динор ва уй ҳадя қилган. Бундан ташқари, бу китоб Шом (Сурия, Иордания, Ливан ва Фаластин), Миср, Ироқ, Ал-Ҳижоз (Саудия Арабистонининг ғарбий қисми) ва Яманда ҳижрий ВИИ—ВИИИ аср (1204 – 1301-йиллар) давомида ўқитиладиган энг та'сирли китоблардан бири эди. Дарҳақиқат, мазкур асарнинг довруғи Ал-Андалусга ҳам (ҳозирги Испания) етиб борган эди[14].

Асос Ал-Балоға

“Асос ал-балоға” “Фасоҳат (нотиқлик) асоси” (биринчи марта 1998-йилда нашр этилган) арабча сўзларнинг луғатидир[15]. Ал-Замахшарий ҳар бир сўз учун унинг ма'носини, Қур'ондаги ба'зи қўлланишларини, Муҳаммад Саллаллоҳу Алайҳи Вассалламнинг сўзларини, ше'рларини ёки ҳикматларини келтирган. Бундан ташқари, у мазкур сўзларнинг мажозий нутқда ба'зи қўлланишларини ифодалаган ва таҳлил қилган ва уни кундалик тилда топиш мумкин бўлган контекстларни тақдим этган. Ушбу матннинг мазмуни алифбо тартибида тузилган. Бу асар тўлиқ алифбо тартибида тузилган энг қадимги лексикография сифатида машҳур бўлиб, у сўзма-сўз та'рифлар ва метафорик материалларни бирлаштирган. У ноёб ёки ўзлаштирилган сўзларни чиқариб ташлади. Унинг мақсади сўз танлаш матн ёки нутқнинг риторикасини кучайтиришда муҳим рол ўйнашини та'кидлаш эди.

Мақомат Ал-Замахшарий

Мақомат аз-Замахшарий «Аз-Замахшарий асослари» (илк марта 1982-йилда нашр этилган) адабий асардир. У Аллоҳни барча не'матлари учун улуғлаш ва китобхонлардан мазкур китобни диққат билан ўқиб чиқишни ва ҳар бир сўздан мақсадни тушунишни сўраш билан бошланади. Сўнгра Аз-Замахшарий ўзининг 50 тамойилига амал қилган диний ма’руза беради. Бу тамойиллар турли мавзулар ҳақида гапиради. Улардан ба’зилари саховат, жиддийлик, мардлик, шукроналик, насиҳат, ўлим, синтаксис, просодия, ўтмишдаги арабларнинг ҳаёти ҳақида.

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ
  2. ↑ Ҳусам, Гассан Али (2021-02-28). "Тҳе эффеcт оф реcитатион Ал- А' маш он диреcтинг тҳе Қур'аниc техт оф Ал- Замакҳшари ин Ал- кашаф: Ан аналйтиcал студй". Жоурнал оф Ҳуманитиэс & Соcиал Сcиэнcес. 5 (2). дои:10.26389/ажсрп.м140920. ИССН 2522-3380.. 
  3. ↑ Арифуддин, Арифуддин (2018). ""Тҳе Cонтехтуал Меанингс оф Грамматиcал Тенсе Меанинг: Сйнтаcтиcал анд семантиc студй"". Жоурнал оф Лингуистиcс анд Литерарй Студиэс. 9 (1): 24–40. дои:10.31436/жллс.в9и1.607.. 
  4. ↑ Зwемер, Самуэл М. (2009-12-31). Мослем Wомен. дои:10.31826/9781463220358. ИСБН 9781463220358.. 
  5. ↑ Моҳаммад, З (2020). "Лифтинг тҳе Иллусион оф Имам Ал-Замакҳшари он Соме Грамматиcал Иссуэс". Жоурнал оф Тикрит Университй фор Ҳуманитиэс. 27 (4): 109–126.. 
  6. ↑ С., Ҳодгсон, Маршалл Г. (1977). Тҳе вентуре оф Ислам : cонсcиэнcе анд ҳисторй ин а wорлд cивилизатион. Университй оф Чиcаго Пресс. ИСБН 978-0-226-34683-0. ОCЛC 1158413117.. 
  7. ↑ Намес., Cанада. Натурал Ресоурcес Cанада. Cанадиан Перманент Cоммиттеэ он Геограпҳиcал (2004). Аборигинал плаcе намес: чартинг оур ҳеритаге. Геограпҳиcал Намес Сеcтион, Натурал Ресоурcес Cанада. ОCЛC 987160626.. 
  8. ↑ Заидан, Ж (1999). Тâрîкҳ алАдаб ал'Арабийяҳ 'Ҳисторй оф Арабиc Лангуаге Литературе'. Лебанон: Дâр ал-Маâриф.. 
  9. ↑ Аҳмад Кҳан, Исрар (2014-06-01). "Идентифйинг Префаcе ин тҳе Қураниc Сураҳс: А Неw Метҳодологй оф Қураниc Интерпретатион". Интернатионал Жоурнал оф Қураниc Ресеарч. 6 (1): 1–16. дои:10.22452/қураниcа.вол6но1.1. ИССН 2590-4167.. 
  10. ↑ Шаwқи, А (2015). "Кҳаwаризми Грамматиcал Обжеcтионс ин Ҳис Боок АЛТекҳмер он АлЗамакҳшари (намес Сеcтион)". Араб Сcиэнтифиc Ҳеритаге Жоурнал. 1 (1). дои:10.4095/327546.. 
  11. ↑ АлЗамакҳшари, А (2006). ʿаббāсī, Жавāд (эд.). Тафсир АлКашаф. Беирут:ДарАлКутуб АлcИлмийяҳ. дои:10.1163/9789004402195. ИСБН 9789004402195.. 
  12. ↑ Эспосито, Жоҳн Л. (2003). Тҳе Охфорд Диcтионарй оф Ислам. Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс. ИСБН 978-0-19-512559-7. ОCЛC 951429160.. 
  13. ↑ Гродзки, Марcин (2011). "Тҳе Грамматиcал Треатисе Ал-Муфаṣṣал фī ṣан'ат ал-и'рāб оф Абū ал-Қāсим аз-Замаḫšарī (Диэд 1144 А.Д.) – а Мастерпиэcе оф Араб Граммар". Араб Сcиэнтифиc Ҳеритаге Жоурнал. 1 (1): 43–51. ИССН 0080-3545.. 
  14. ↑ АлЗамакҳшари, А (1959). "Шарҳ АлМуфассал". Ориэнс. Ориэнс. Беирут: Дар Ул Кутуб Ил Илмия. 12 (1): 278–279. дои:10.1163/19606028_026_02-53.. 
  15. ↑ АлЗамахшари, А (1935). АлКалим АлНаwāбигҳ. Эгйпт: АлТаба‘ Маҳфуза.. 

Ҳаволалар

Викииқтибосда Аз-Замахшарийга тегишли иқтибослар мавжуд. 


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Az-Zamaxshariy" dan olindi